Илъэс 30 ныIэп къыгъэшIагъэр къуаджэу ШэхэкIэй икIэлэ пIугъэу Ацумыжъ Айдэмыр, ау а охътэ мэкIэ дэдэм гъэсэныгъэ зэригъэгъотынэу, къоджэ еджапIэм щыригъэджэнхэу, унагъо ышIэнэу ыкIи «Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ» зыфиIорэ цIэр къылэжьынэу игъо ифагъ.

ЩымыIэжьэу ар къыфагъэ­шъошагъ. Илъэс 80-кIэ узэкIэ­Iэбэжьмэ, 1942-м итыгъэгъазэ и 2-м зыфэдэ къэмыхъугъэ кIэ­лэ лIыбланэр нэмыц танкхэм апэуцужьи, хэкIодагъ. Мыгъэ ащ ыныбжь илъэси 110-рэ хъущт­гъагъэ.

Ацумыжъхэм яунагъо исурэт закъоу къэнагъэм адыгэ шъуашэ щыгъэу, ныбжьыкIэ дэдэу ар ит. Лъэпэлъаг, ищыгъ, къушъхьэлI шъыпкъ. Заом щыIэу къыгъэхьыгъагъэм щычэфынчъ, чIыпIэу зэрытым сэмэркъэур, нэщх-гущхыгъэр къекIухэрэп. Ащыгъум ыныбжь илъэс 30 хъугъагъэп.

Адыгэ кIэлэегъэджэ училищыр, етIанэ Краснодар икIэлэ­егъэджэ институт къызеуххэм географиемкIэ апэ ШэхэкIэй, ащ ыужым ШIоикъо ащыригъэджагъэх. Хьаджыкъо дэт еджапIэм идиректор IэнатIэм IукIи заом кIогъагъэ. Ар къежьэнкIэ зы мафэ нахь къэмынагъэу шъао къыфэхъугъ. Бэрэ зэжэгъэхэ апэрэ сабыим а лъэхъаным адыгэхэм аусэу щымытыгъэ цIэу Александр фиусыгъагъ. Сыдигъо­кIи ащ текIоныгъэр иеным, къы­зэкIэмыкIоу игухэлъхэм алъыкIоным, насыпышIоным, щыIэкIэшIу иIэным Айдэмыр кIэхъопсыщтыгъ.

БэшIагъэп, Германиер Советскэ Союзым къызэрэтебэна­гъэмкIэ макъэ къагъэIуным ыпэ­кIэ, щыIэныгъэр регъэжьэ къодыеу къызыщыхъущтыгъэр. Унэгъо насыпышIо, шIу ылъэгъу­рэ IофшIэныр, гухэлъышIухэр иIагъэх. Ежь зэримыIоу щыIэныгъэм зыкъызэпыригъэзагъ. Мэзэ заулэ нахь темышIэзэ, кIэко зэпылъыр дзэкIолI щыгъын­кIэ зэблихъунышъ, Iашэр ыштэнэу хъугъэ. 1942-рэ илъэсым имэзэе мазэ ежь-ежьырэу кIэлъэIуи, икъоджэгъу купышхом хэтэу зэуапIэм кIогъагъэ.

А илъэс дэдэм ишышъхьэIу мазэ апэрэ къэбарыр ШэхэкIэй къэсыгъ. Пшызэ шъолъыр истаницэхэу Шкуринскэмрэ Кущевскэмрэ къаухъумэхэзэ артиллеристэу Ацумыжъыр къахэщыгъ ыкIи Хэгъэгу зэошхом иорденэу апэрэ степень зиIэр къыфагъэшъошагъ. А мэфэ дэдэхэм Айдэ­мыр иписьмэу ишъхьэгъусэу Фыжьрэ ишъэо цIыкIурэ къафитхыгъэри къаIукIагъ.

Кущевскэ дэжь щыкIогъэ заоу тичIыпIэгъухэм ящытхъу языгъэ­Iуагъэм ыуж ТIопсэ — Мыекъо­пэ лъэныкъомкIэ зэкIэкIонхэу рагъэжьагъ. ШышъхьэIум и 10-м Ацумыжъымрэ игъусэ дзэкIолI­хэмрэ къутырэу Ново-Алексеевскэмрэ къуаджэу Кощхьаблэрэ адэжь пыим итанк 15-мэ автоматчикхэр ягъусэхэу къыщытебанэхи зэо къинкIэ зэкIафэнхэу хъугъагъэ. Ащ ыуж Кубанскэ къэзэкъ кавалерийскэ корпусэу тикъоджэгъур зыхэтыгъэр Гудермес ылъэныкъокIэ агъакIо. Закавказскэ фронтым хэтэу ар Нагайскэ шъофым щызэуагъ. Ацумыжъ Айдэмыр псэупIэхэу Владимировскэ, Камыш-Бурун ыкIи Ачикулак шъхьафит шIыжьыгъэнхэм хэлэжьагъ.

А илъэс дэдэм итыгъэгъазэ и 1-м, чэщым, Ацумыжъыр зыхэт полкым нэмыцхэр Ставропольскэ краим ипсэупIэу Новкус-Артезиан къыдифыхи, Буденновскэ икIэу Мэздэгу кIорэ гъогур ыштагъ.

Вермахт мы лъэныкъор стратегическэу ылъытэщтыгъэти, анахь кIочIэ инэу иIэхэр къыри­тэкъулIэгъагъэх. Тыгъэгъазэм и 2-м нэмыц танк тIокI фэдизым мотоциклэхэмрэ лъэсыдзэмрэ ягъусэхэу Новкус-Артезиан аштэжьынэу къежьагъэх. Ахэм Айдэмыррэ игъусэ дзэкIолIхэмрэ апэуцужьыгъэх. Нэмыцэу чIэнагъэу ашIыгъэм еуцолIэнэу фэмыехэм псэупIэр къэзыухъумэхэрэр зэхагъэтэкъон гухэлъ яIагъ. А зэо-зэпэуцужьым ижъо­тыпIэ шъыпкъэм Ацумыжъым ибоевой расчет пыир къыхауи къыгъэтэкъуагъ. Ащ ыуж ежь контузие зэрэхъугъэм пае къымыгъанэу, наводчикэу топым Iууцуи сыхьатихрэ пыим итехникэ еуагъ ыкIи къащ шIуцIэр зытет танкитф къыгъэонэу игъо ифагъ.

Айдэмыр текIоныгъэр иеу а чIыпIэм щыфэхыгъ, пый мэхъа­джэм гъэрэу зыритыгъэп ыкIи къызэкIэкIуагъэп. Нэмыцыдзэхэм къыздафыгъэхэ псэупIэр аштэ­жьын алъэкIыгъэп.

Ацумыжъым ыпсэ хилъхьи, пшъэрылъэу къы­фашIыгъэр ыгъэцэкIагъ…

ШэхэкIэй икIыгъэ кIалэм лIы­хъужъныгъэу зэрихьагъэм икъэ­бар охътэ кIэкIым фронтыр зэлъикIугъ. КъушъхьэлI лIыбланэу Ставропольем щыфэхыгъэр Новкус-Артезиан дэжькIэ щагъэ­тIылъыжьыгъ. 1943-рэ илъэсым игъэтхапэ и 31-м, СССР-м и Апшъэрэ Совет и Президиум иунашъокIэ, къалэу Шъачэ и Шапсыгъэ район ит къуаджэу ШэхэкIэй къыщыхъугъэ Ацумыжъ Айдэмыр Ахьмэд ыкъоу щымыIэжьым «Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ» зыфиIорэ цIэр къыфагъэшъошагъ.

1962-рэ илъэсым тикъоджэгъу кIалэр зыщагъэтIылъыжьыгъэ къуаджэм исаугъэт щагъэуцуи, жъоныгъуакIэм и 9-м къызэIуа­хыгъ. Ащ ыуж илъэсищ нахьыбэ темышIагъэу къызщыхъугъэ къуаджэми ащ фэдэ мемориал къыщызэIуахыгъ, ШэхэкIэй иеджа­пIэу N-у 90-м ЛIыхъужъым ыцIэ фаусыгъ. Охътабэ темышIэу Ацумыжъым ыцIэ зыхьырэ урами чылэм иIэ хъугъэ, Хьаджыкъо иеджапIэу зидиректорыгъэм барельеф щыфагъэуцугъ.

Джащ фэдэу Мыекъуапэ дэт Адыгэ кIэлэегъэджэ училищэу зыщеджагъэм мемориальнэ пхъэмбгъу къыщыфызэIуахыгъ, урамхэм ащыщ ыцIэ ехьы. Хэгъэгу зэошхом и Гупчэ музей Щытхъум изалэу иIэми ЛIыхъу­жъым ыцIэ дышъэ хьарыфхэмкIэ къыщыхэгъэщыгъ.

Новкус-Артезиан сыкIо зысшIоигъуагъэр бэшIагъэ. НахьыпэкIэ Ацумыжъ Айдэмыр иIа­хьылхэр мызэу, мытIоу щыIа­гъэх, ащ къикIыгъэ хьакIэхэри къа­фэкIуагъэх. Советскэ лъэхъаным ащ фэдэ ныбджэгъуныгъэ-зэп­хыныгъэхэр нахь пытагъэх. Нахьыжъхэм къагъэнэгъэ хэбзэшIур лъыгъэкIотэгъэным имызакъоу, нэмыкI екIолIакIэ иIэу гъэпытэгъэн фаеу щытыгъ.

…Новкус-Артезиан къырашIыкIи къысфытеуагъэх.

— Апсэ халъхьи тикъуаджэ къэзыухъумэгъэ Ацумыжъ Айдэ­мыррэ иныбджэгъухэмрэ лIы­хъужъ­ныгъэу зэрахьагъэр лIэуж­хэм зэIэпытхыжьзэ лъытэгъэкIуа­тэ, — къысиIуагъ къоджэ администрацием ипащэу Расул Аме­льяновым. — ЦIыкIуи ини ашIэ ащ икъэбар. Ахэм яшIэжь дгъэлъэпIэныр тэркIэ пстэумэ апшъэ мэхъу, ащ тыфэшъып­къэщт. Шъузщыфэе мафэм шъу­къакIу, ти ЛIыхъужъ икъоджэгъу­хэм тигуапэу тапэгъокIыщт.

ЛIыхъужъым иIахьылэу Шъачэ икIыгъэхэмрэ хы ШIуцIэ Iушъо шапсыгъэхэм я Адыгэ Хасэ илIыкIохэмрэ мэфэкI зэхахьэкIэ къапэгъокIыгъэх. Ацумыжъым исаугъэт дэжь «Адыгэ макъэм» икорреспондент зыхэт лIыкIо купэу кIуагъэмрэ бысымхэмрэ щызэIукIагъэх, нэIуасэ щызэ­фэхъугъэх. КIэлэеджакIохэм заом илъэхъан Новкус-Артезиан къызэраухъумагъэр, адыгэ ЛIы­хъужъым лIыблэнагъэу зэрихьагъэр къаIотагъ, нахьыжъхэми псалъэхэр къашIыгъэх, нэужым къэгъэгъэ блэрхэр саугъэтым кIэралъхьагъэх.

Тыдэ тыкIуагъэми, Ацумыжъ Айдэмыр ыцIэ мы шъолъырым лъэшэу зэрэщагъэлъапIэрэр тинэрылъэгъугъ. Исаугъэт дэжь ыкIи чIыпIэу зыщагъэтIылъыжьыгъэм Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэр щызэхащэх, къоджэдэсхэр щызэрэугъоих. Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, саугъэтыр агъэ­кIэжьыгъ, къашIыхьагъ, комплексыр щысэтехыпIэу аIыгъ.

Ащ пэчыжьэп урамэу ыцIэ зыхьырэри. ЧIыпIэм щыпсэухэ­рэм къызэраIотагъэмкIэ, заом илъэхъан ар шъофыгъэ, ары ЛIыхъужъыр аужырэу пыим зыщыпэуцужьыгъагъэр.

Айдэмыр ыцIэ зыхьырэ еджапIэми Шъачэ икIыгъэ хьакIэхэр рагъэблэгъагъэх. КIэлэегъаджэ­хэмрэ кIэлэеджакIохэмрэ къапэгъокIыгъэх. ЕджапIэм ифойе кIэлэцIыкIу общественнэ организациеу «Ачмизовцы» зыфаусыгъэм итарихъ, Iофэу ышIэрэр къызщыгъэлъэгъогъэ стендышхо тетыгъ.

— Илъэсыбэ хъугъэу «Ачмизовцэхэр» ушэтын ыкIи лъыхъон IофшIэнхэм ахэлажьэх, районым пэрытныгъэр щаIыгъ, къышъуфэтIотэн, шъузэрыгушхон мымакIэу тиI, — къыхигъэщыгъ еджапIэм идиректорэу Фарида Муслимовам. — Ахэм ясатырхэм уахэхьаныр шъуашэу щыт, ар зэкIэми къадэхъурэп, ащ пае уиеджэнкIи, уизекIуакIэкIи нахьышIум ылъэныкъокIэ уакъыхэщын фае.

— 1965-рэ илъэсым Новкус-Артезиан икIыгъэ лIыкIо купэу Ацумыжъым иродинэ цIыкIу кIуагъэм сыхэтынэу сина­сып къыхьыгъагъ, — къыIотагъ къоджэ клубым ипащэу Валентина Диденкэм. — А мафэхэр егъашIэм сыгу илъыщтых. Зы­фэдэ къэмыхъугъэ чIыпIэ дахэ щыс ШэхэкIэй, Кавказым ичIы­опс, анахьэу цIыфэу а чIыпIэм щыпсэухэрэм яхьалэлыгъэ сщы­гъупшэщтхэп. Унагъо пэпчъ тыригъэблэгъагъ, ячъыгхатэхэм къащыкIыгъэ пхъэшъхьэ-мы­шъхьэ­хэр къытпагъохыгъэх, яIэм зэкIэмкIэ къыддэгощэнхэу хьазырыгъэх. Айдэмыр икъоджэ гупсэ ащ ишIэжь лъэшэу зэрэщагъэлъапIэрэр, заом иветеранхэм шъхьэкIэфэныгъэшхо зэращафашIырэр нэрылъэгъу къытфэхъугъ. А эстафетэр тэри лъы­тэгъэкIуатэ. Шъуицыхьэ тежъугъэлъ, шъукъэдгъэпцIэжьыщтэп!

НЫБЭ Анзор.