Унэгъо ныбжьыкIэхэм псэупIэ ягъэгъотыгъэным тегъэпсыхьэгъэ программэр республикэм зэрифэшъуашэу щыпхырыщыгъэным Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ынаIэ тет. Ащ игъэцэкIэн пэIухьащт мылъкур мы илъэсым фэдитIукIэ нахьыбэ ашIыгъ.

Урысые Федерацием икъэралыгъо программэхэр зэрифэшъуашэу зыщагъэцакIэхэрэм ащыщ Теуцожь районыр. Ащ иадминистрацие псэолъэшIынымкIэ ыкIи архитектурэмкIэ иотдел ипащэ игуадзэу Нэхэе Адам джырэблагъэ гущыIэгъу тыфэхъугъ.

Илъэсыбэ хъугъэу мы лъэныкъом фэгъэзагъэу, хэшIыкI фыриIэу Iоф ешIэ, къеуалIэхэрэм къырахьылIэн фэе тхылъхэр зэхэугуфыкIыгъэу къафеIуатэ, IэпыIэгъу афэхъу. Программэхэр районым зэрэщагъэцакIэхэрэр ащ къытфиIотагъ.

— Федеральнэ программэу «Унэгъо ныбжьыкIэхэм псэупIэ ягъэгъотыгъэным» хахьэу Адыгэ Республикэм ипрограммэу «ПсэупIэхэр ыкIи коммунальнэ фэIо-фашIэхэр Iэры­фэгъоу щытынхэр» зыфиIо­рэмкIэ Iоф тэшIэ, — къеIуатэ Нэхэе Адам. — Унэгъо ныбжьы­кIэхэм неущырэ мафэм яцыхьэ телъыным, кIэлэцIы­кIухэр бэу къагъэхъунхэм ыкIи ахэр алъэ тырагъэуцонхэм яамал яIэным тэркIэ мэхьэнэшхо иIэу щыт. А пшъэрылъы­шхом изэшIохынкIэ къэралыгъом социальнэ програм­мэ зэ­фэшъхьафхэр къызфи­гъэ­федэ­хэзэ ныбжьыкIэхэр кIегъэгушIух.

2021-рэ илъэсым районым щыпсэурэ унэгъо ныбжьыкIэ 37-мэ, 2022-м —38-мэ зыщы­псэущтхэ унэхэр ащэфынхэм фэшI ахъщэ IэпыIэгъу аратыгъ. Непэрэ мафэм ехъулIэу джыри унэгъо 41-рэ чэзыум хэт. 2023-рэ илъэсым псэупIэхэр къарытынэу нэбгырэ 26-мэ ятхылъхэр хьазырэу щылъых. Ахъщэу район бюджетым къыфатIупщырэм елъытыгъ сертификатыр къы­зэратыщт пчъагъэри. Программэм 2024-рэ илъэсым нэс Iоф ышIэщт.

— Сабыищ е нахьыбэ зиIэхэу чэзыум хэтхэм апэу сертификатхэр ятэтых. Илъэсым къыкIоцI псэупIэхэр зэдгъэгъоты­хэрэм япчъагъэ зэлъытыгъэр район бюджетым ахъщэу къыфатIупщырэр ыкIи ежь районым хигъахъорэр зыфэдизыр ары. ПсэупIэхэр ащэфы хъумэ, ахэр «аварийнэу» щымытыным, шапхъэу щыIэхэм адиштэнхэм тылъэплъэ. Джащ фэдэу щэфын-щэжьыным пылъ тхьапэу къытахьылIэхэрэр тэрэзхэмэ тэу­плъэкIу, нэужым ахъщэр афэтэтIупщы, — еIо Адам.

ПсэупIэр зэращэфыщт ахъщэм ипроцент 40-р хабзэм къареты, процент 60-р ежьхэм хагъэхъо­жьы. Къагъэлъэгъон фэе ахъщэм фэдиз унагъом имыIэмэ, банкым ахъщэ чIыфэ къазэраритыщтымкIэ зэзэгъыныгъэ дашIышъ, ар къэзыушыхьатырэ тхылъыр къа­хьы. Ежь зыфэе чIыпIэу респуб­ликэм къыщыхихырэм унэ щищэфын фит. Программэм хэлажьэхэрэм япчъагъи илъэс къэс хэхъо.

Адам къызэриIуагъэмкIэ, псэу­пIэр хэт къыщыпщэфыщтми уфит, уянэ-уятэхэм анэмыкIэу, ау ар тиреспубликэ итын фае. Муниципальнэ образование пэпчъ псэупIэм квадратнэ метрэу илъыр зыфэдизыщтыр къэзы­гъэнафэрэ учетнэ шапхъэ иI. Республикэм ирайонхэм а шапхъэр зэфэшъхьафэу ащагъэнэфагъ. Арышъ, районэу псэупIэр къызыщыпщэфырэм елъытыгъэу унэм илъыщт квадратнэ метрэм ушIокI хъущтэп. Теуцожь районымкIэ а шапхъэр зы нэбгырэм телъытыгъэу квадратнэ метри 10,5-рэ мэхъу. Унагъом нэбгыри 3 исмэ, квадратнэ метрэ 31,5-м нахь мымакIэу къащэфын фае. Ау унагъом ахъщэ иIэмэ, хигъэхъони, псэупIэ нахь ин къыщэфын ылъэкIыщт.

— Шапхъэхэр зэрагъэцакIэ­хэрэр хэушъхьафыкIыгъэ комиссием еуплъэкIу. Сертификат къызэратыгъэхэм зэкIэми ахъщэр зэрифэшъуашэу агъэфедагъ, унэ дэгъухэр ащэфыгъэх. Псыр, гъэстыныпхъэ шхъуантIэр ищагъэхэу, квадратнэ метрэ пчъагъэу илъыр икъоу щытых. Мыгъэ зипсэукIэ амалхэр нахьышIу зышIыщтхэм япчъагъэ хэхъонэу тыщэгугъы. Къыхэзгъэщымэ сшIоигъу чэзыум бэрэ зэрэхэмытыхэрэр. Илъэс-илъэситIум къыкIоцI ахъщэр къафэкIо, зытефэу комиссием ылъытагъэхэм сертификатыр аратыжьы, — къе­Iуатэ отделым ипащэ.

«Адыгеим щыпсэухэрэм апа­шъхьэ социальнэ пшъэрылъэу щытиIэхэр тэгъэцакIэх. Ащ фэдэ Iофтхьабзэхэр зытегъэпсыхьагъэхэр цIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ зыкъегъэIэтыгъэныр ары. Адыге­им и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат унагъохэм IэпыIэгъу афэхъугъэ­ным епхыгъэ Iофыгъохэм лъэшэу ынаIэ атырегъэты, унагъом игъэпытэн тегъэпсыхьэгъэ амал­хэм ренэу яусэ. Зыщыпсэущтхэ унэхэр ядгъэгъотызэ, ныбжьыкIэхэр республикэ гупсэм къи­нэнхэм тыдэлажьэ, демографием ылъэныкъокIэ Iофхэми язы­тет нахьышIу мэхъу», — къы­Iуагъ Адам.

Джащ фэдэу отделым ипащэ Теуцожь район администрацием ипащэ унэгъо ныбжьыкIэхэм псэупIэхэр агъотынымкIэ ишIогъэшхо зэраригъэкIырэр къыкIигъэтхъыгъ. Шэн шIагъо фэхъугъэу мэфэкI шIыкIэм тетэу унэ­гъо ныбжьыкIэхэм унэ сертификатхэр аретыжьых. Мыщ дэжьым къыхэбгъэщын плъэ­кIыщтыр Теуцожь районым ис ныбжьыкIэхэм, нэмыкIхэм ащы­псэухэрэм афэмыдэу, якъоджэ псэупIэхэр къызэрамыбгынэ­хэрэр, Теуцожь районымкIэ сер­тификат къызэратыхэрэр гумэкIыгъоу зэуалIэхэрэм ащыщ къащэфыщт псэупIэ тэрэз зэрамыгъотырэр. Сыда пIомэ Тэхъу­тэмыкъое районым, Адыгэкъалэ, Мыекъуапэ афэдэу Теуцожь районым ащэн гухэлъ яIэу псэу­пIэхэр щашIырэп. Ащ къыхэкIэу районым макIэу унэхэр щащэфы, нахьыбэу Адыгэкъалэ, Инэм ыкIи Яблоновскэ псэупIэкIэ загъазэ. Мыщ ихэкIыпIэхэми яусэх.

— Мы программэм игъэцэкIэн тэркIэ мэхьанэшхо иI. Шъып­къэу пIощтмэ, мы аужырэ илъэсхэм унэгъо пчъагъэмэ псэупIэ сер­тификатхэр яттыгъэх, тапэкIи а IофшIэныр лъыдгъэкIотэщт. Теуцожь районым щыпсэурэ унэгъо ныбжьыкIэ пэпчъ тиIэпыIэгъу зэредгъэкIыщтым ыкIи псэупIэхэр зэрядгъэгъотыщтхым тапэкIи тыпылъыщт, — къы­Iуагъ Нэхэе Адам.

Игухэлъ къыдэхъугъ

Зинасып къыхьи, псэупIэ сертификатыр къызэратыгъэхэм ащыщ Пэнэжьыкъуае щыпсэурэ ЛIыхъурэе Эммэ иунагъо.

— Унэу тызэрысыгъэр учIэсынкIэ щынагъоу, «аварийнэу» щытыгъ, — къеIуатэ Эммэ. — 2021-рэ илъэсым жъоныгъуа­кIэм программэм ичэзыу сы­хэуцуи, мы илъэсым Iоны­гъом ахъщэ сертификатыр къысатыгъ ыкIи бэмышIэу Пэнэжьыкъуае унэ къыщысщэфыгъ. ЗэкIэмкIи ащ квадратнэ метри 120-м ехъу илъ. Ащ хэтых пщэрыхьапIэр, зыгъэпскIыпIэр. Ащ нэмыкIэу унитIу хъурэ времянкэр щагум дэт. Псыр ыкIи гъэстыныпхъэ шхъуантIэр къящэлIагъ. Зэте­гъэпсыхьэгъэ фэтэр синасып къыхьыгъ.

Эммэ мэшэлахьэу сабыиплI иI, изакъо ахэр епIух. Ахэм илъэси 8,10,11 ыкIи 14 аныбжь. Программэм къыдилъытэрэ шапхъэхэмкIэ нэбгыритфым къатефэу хабзэм сомэ миллион къаритыгъ, адрэ къэнагъэр ежьым хигъэхъожьыгъ. АщкIэ иIахьыл гупсэхэри къыдеIагъэх. Унэу ыщэфыгъэм гъэцэкIэжьын цIыкIу-шъокIухэр решIылIэх.

— Къэралыгъом иIэпыIэгъу сызэрэщыгугъыгъэр пкIэнчъэ хъугъэп, ащкIэ зиIахьышIу хэлъхэу, яшIуагъэ къытэзыгъэкIы­гъэхэу Теуцожь район администрацием ипащэу ХьакIмамыкъо Азмэт, отделым ипащэу Нэхэе Адам лъэшэу сафэраз, — еIо Эммэ.

ЦIыфхэм социальнэ IэпыIэ­гъоу аратырэр нахьышIоу зэхэщэ­гъэным АР-м псэолъэшIынымкIэ, транспортымкIэ ыкIи псэупIэ­-коммунальнэ хъызмэтхэмкIэ и Министерствэ ынаIэ тет. Псэо­лъэшIынымкIэ ыкIи псэолъэшI индустриемкIэ отделым ипащэу Роман Рассоловым къызэрэти­IуагъэмкIэ, 2022-рэ илъэсым Адыгеим щыпсэурэ унэгъо ныбжьыкIи 178-мэ сомэ миллиони 164,57-рэ зытефэгъэ псэупIэ сертификатхэр аратыгъэх. Ащ щыщэу сомэ миллион 54,74-р федеральнэ, сомэ миллион 60-р республикэ ыкIи сомэ миллион 49,83-р чIыпIэ бюджетхэм къыхахыгъэх.

Къэралыгъом, анахьэу рес­публикэм къаритыгъэ IэпыIэгъур игъо шъыпкъэу щыт, ащ ишIуагъэкIэ унэгъо ныбжьыкIэхэм псэупIэ шъхьаф зэрагъэ­гъотын амал яI.

КIАРЭ Фатим.