Я 30-рэ илъэсхэм гъэсэныгъэ зиIэу Адыгеим исыгъэр бэп. Ахэм зэу ащыщыгъ Тыгъужъ Мыхъутар.

Илъэс 24-рэ ыныбжьэу ар ВКП(б)-м хэхьагъ. Лахъщыкъое колхозым ипарторгэу щытыгъ, партием и Тэхъутэмыкъое райком иинструкторыгъ, крайпотребсоюзым мэкъу-мэщымкIэ иотдел ипэщагъ.

Джащыгъум Азовэ-Черно­морскэ хэкум игупчэ зыдэщы­Iагъэр Краснодар ары. Тэхъутэмыкъуае щыщ зэшъхьэгъусэхэу Тыгъужъ Мыхъутаррэ Муслъи­мэтрэ Краснодар дэсыгъэх, совет хабзэр Адыгеим щызы­гъэуцугъэхэм ахэтыгъэх. КIэлищэу къапыфагъэр — Хьазрэт, Даут, Азэмат апIущтыгъ.

1937-рэ илъэсым зэшъхьэ­гъусэхэм Тэхъутэмыкъуае унэ щагъэпсэу рагъэжьагъ. Унагъом ышъхьэ къалэм джыри Iоф зэ­рэщишIэщтыгъ. КIалэхэр игъусэу Муслъимэт къуаджэм къыгъэзэжьыгъ. ЧIыпIэ колхозым иартелэу пIуаблэхэмрэ матэхэмрэ къэзышIыщтыгъэм ибригадирэу Iоф ышIагъ. Хэгъэгу зэошхор къызежьагъэм ыуж мэфищ на­хьыбэ темышIэу Мыхъутар фрон­тым ащагъ.

— 1942-рэ илъэсым ишы­шъхьэIу мазэ шхончыкIэ заухьэзэ, нэмыцхэр тикъуаджэ къыдэ­хьагъэх, — игукъэкIыжьхэмкIэ къыддэгуащэ Тыгъужъ зэш­хэм анахьыкIэу Азэмат. — 1943-рэ илъэсым имэзае агъотыгъэр зэкIэ зэкIаугъуайи ахэм тикъуа­джэ къабгынагъ. Лагъымэу къуа­джэм къытырадзагъэм икъутафэ Хьазрэт ылъакъо къытефи ыгъэфыкъуагъ.

Къоджэдэсхэм ащыщ горэм нэмыцхэм афиIотагъ Тыгъужъ зэшъхьэгъусэхэр зэрэкомму­нистхэр, Муслъимэт советскэ командирым зэришъхьэгъусэр. Нэмыц дзэкIолIыр нэу аубытыгъэм пчыпыджынкIэ къыхэпыджи ыныбыдж ыуIагъ. Зылъ зэ­Iыхьэгъэ бзылъфыгъэм шIэхэу идунай ыхъожьыгъ. КIэлэцIы­кIу­хэм ныр агъэтIылъыжьынэу къа­фадэщтыгъэпти, нэбгырэ зау­лэмэ бзылъфыгъэм ихьадэ къатыгъужьи шъэфэу чIалъхьа­жьыгъагъ.

Зыдэхъугъэр амышIэу Мы­хъутар зэрэкIодыгъэм икъэбар бэ темышIэу Тыгъужъхэм къа­IэкIэхьагъ. КIэлэцIыкIухэр ибэу къэнагъэх. 1956-рэ илъэсым тым къыдэзэуагъэхэр къуаджэм къы­зэкIохэм, Мыхъутар автобатальоным икомандирэу зэрэщытыгъэр, 1943-рэ илъэсым ибэ­дзэогъу нэмыцхэм а батальоныр зэрэзэхакъутагъэр зэшхэм къафаIотэжьыгъагъ.

Тыгъужъхэм яунэ ныкъошIи лагъымэу къытефагъэм зэбгыриутыгъ. КIэлэцIыкIухэм чIыунэу ашIыгъэм 1942 — 1943-рэ илъэс­хэм якIымафэ щырахыгъ. ЯIа­хьылэу къуаджэм дэсхэм зэшхэм хьалыгъу бзыгъэхэр къа­ратыщтыгъ, ау ядэжь исынхэу къараIощтыгъэп. Лъащэу щытыгъэ Хьазрэт чIыунэм зэрисыгъэм къыхэкIэу ятIонэрэ лъа­къори туберкулез хъугъагъэ.

КIалэхэм ятэшэу Рэмэзан партийнэ IофышIэу щытыгъ, партием и Ростов хэку комитетэу Ташкент ахьыжьыгъагъэм ар щылажьэщтыгъ. Ыш иунагъо тхьамыкIагъо къызэрехъулIагъэр зызэхехым ар къуаджэм къэ­кIогъагъ.

— КIэлэцIыкIу ибэхэр зыща­Iыгърэ унэм ешъутых, ахэр шъо тэрэзэу шъуфэпIун шъулъэкIыщтэп, — ариIуагъ ащ Iахьылхэм.

Зэунэкъощхэм гъогупкIэр къафызэхадзи, ятэшэу Хьамед зэшхэр кIэлэцIыкIу ибэхэр зыщаIыгърэ унэм рищэжьагъэх. Ау гъогу тетхэзэ, кIэлэцIыкIухэм ядокументхэри ахъщэри ашIуатыгъухи, ядэжь къагъэзэжьын фаеу хъугъагъ. Хьылъэхэр зэ­рэзэращэрэ вагонхэмкIэ ахэр Краснодар къэсыжьыгъэх. ЕтIанэ лъэсэу Тэхъутэмыкъуае къэ­кIо­жьыгъэх. ЧъыIэ къызыхэхьэгъэ зэшхэр ащ ыужыкIэ бэрэ сымэ­джагъэх. Джащ тетэу илъэс псау ахэм джыри чIыунэм щагъэ­кIуагъ. ИкIэрыкIэу документхэр къафыдахыжьи, Тихорецкэ рай­онымкIэ станицэу Архангельскэм кIэлэцIыкIу ибэхэм атегъэпсы­хьэгъэ унэу дэтыгъэм Тыгъужъ зэшхэр зычIэфагъэхэр 1944-рэ илъэсым икIэух ары.

— Къиныгъуабэ зэпытчын фаеу хъугъэ а лъэхъаным, — къетхыжьы Азэмат. — Казармэхэм тарысыгъ, уарзэр ары кIэдзэнэу тиIагъэр. Мафэм хьа­лыгъу шIуцIэ грамми 100 ныIэп къытатыщтыгъэр. Гъаблэ зэригъалIэрэм къыхэкIэу кIэлэцIы­кIуи 2 — 3-мэ мафэ къэс ядунай ахъожьыщтыгъ. Апэрэ сменэм калош зыщыгъхэр еджапIэм зыкIохэкIэ, адрэхэр лъапцIэу казармэм къинэщтыгъэх. Джа­рэущтэу калошхэр зэIэпахызэ ахэр еджэщтыгъэх. КIэлэпIухэри бэрэ къытаощтыгъэх. Апэу хьалыгъу фыжь зысшхыгъэр 1949-рэ илъэсыр ары. КIэлэцIыкIу унэм сурэттех къызэкIом, джэнэ-гъон­чэджхэр зэIэпытхыжьызэ зытфэпэгъагъ. Ау лъэкъопылъхьэхэр зэрэтымыгъотыгъэм къыхэкIэу лъапцIэу зытырядгъэхыгъагъ.

Даут ары апэу къыкIэзыIэжьыгъэр. Еджэным ар фэщэгъагъэп, ау IэпэIасэу щытыгъ. Механизатор сэнэхьатыр ыIэ къыригъэ­хьагъэу 1956-рэ илъэсым Даут училищыр къызеухым Казах- стан кIуи, чIыкIэм икъэIэтын иIахь хишIыхьагъ. Ар зыIутыгъэ СПМК-м космодромым игъэ­псын Iоф дишIагъ. Ау ащ фэдэ къэбарыр ыIотэн зэрэфимытыгъэм къыхэкIэу ащ фэгъэхьыгъэу ышхэм зи аригъэшIагъэп. Пенсием окIофэ Чимкент щы­псэугъ, ыкъуитIу ылъэ тыригъэу­цуагъ. 2014-рэ илъэсым идунай ыхъожьыгъ.

ЗэшхэмкIэ Хьазрэт ары ана­хьэу гугъу зыхьыгъэр. Я 7-рэ классыр къыухыгъэу 1952-рэ илъэсым ятэшыпхъоу Хъаджэт ар кIэлэцIыкIу унэм къычIищы­жьыгъ. Я 10-рэ классыр къеухыфэ Хьазрэт ятэшыпхъум иунэ исыгъ. ИкIэлэцIыкIухэм зэра­фыщытым фэдэу Хъаджэт ащи къыфыщытыгъ. Ятэшыпхъум чэ­щырэ матэхэр ышIыхэти Краснодар щищэщтыгъэх. Ахэм къа­кIихырэ ахъщэмкIэ кIэлэцIыкIу­хэм гъомылапхъэхэр къафищэфыщтыгъ. Хьазрэт бэрэ ащ игу­гъу шIукIэ къышIыщтыгъ. ИIа­хьыл пстэуми зэхэубытагъэу къыфашIагъэм нахьи ащ нахьыбэ къызэрэфишIагъэр къысфи­Iуатэу хъугъэ.

Гурыт еджапIэм ыуж кIалэр тIэкIурэ корректорэу гъэзетым щылэжьагъ. Москва дэт къэралыгъо университетым журна­листикэмкIэ ифакультет къэзыухыгъэ Хьазрэт КъокIыпIэ Чы­жьэм ит къалэу Благовещенскэ агъакIуи, край радиом щылэ­жьагъ. 1962-рэ илъэсым къы­щегъэжьагъэу 1975-рэ илъэсым нэс гъэзетэм икорреспондентэу Iоф ышIагъ, илъэсыбэрэ край гъэзетэм иредакторыгъ. 2004-рэ илъэсым идунай ыхъожьыгъ.

ЗэшхэмкIэ Азэмат ары кIэлэцIыкIу ибэхэм атегъэпсыхьэгъэ унэм нахьыбэрэ чIэсын фаеу хъугъэр. 1949-рэ илъэсым кIэлэцIыкIухэм коцышъхьэхэр къа­зэрарагъэугъоижьыщтыгъэр, гъа­блэ зэригъалIэрэм къыхэкIэу коцыцэ заулэ ыжэ зыдетакъом, шъо къамыщ пакокIэ къызэрэ­хэогъагъэхэр, иакъыл зэрэщыогъагъэр, ащ ыуж бэрэ зэрэсымэджагъэр, кIэлэцIыкIу унэр къыбгынэ шIоигъоу тIогъогогъо зэрэкIиIэжьыгъагъэр ащ къысфиIотэжьыгъэх. ЕтIанэ ащ пкIэ зэримыIэр къыгурыIуи, дэгъоу еджэу ригъэжьагъ, сабый ибэхэр зыщаIыгъырэ унэм икIэлэцIыкIу совет итхьаматэу щытыгъ.

— 1953-рэ илъэсым Кореим щыщ кIэлэцIыкIухэр тиунэ къызащэхэм, тэ нэмыкI чIыпIэхэм тагъэкIогъагъ, станицэу Афипскэм дэт унэм сэ сычIэфэгъагъ. Ростов дэт ремесленнэ училищым сыщеджагъ. Общежитием тисыгъ, лэжьапкIэм ипроцент 30 къытатыщтыгъэр, — къысфиIотагъ Азэмат.

КIалэм дзэ къулыкъур Закарпатьем щихьыгъ. Ростов хэкум ичемпионэу зэрэщытыгъэм къы­хэкIэу Ейскэ испортротэ ар агъэкIуагъ. Кубэ къикIыгъэ ста­жерхэм зэрахэтыгъэм ишIуагъэ къекIыгъ инджылызыбзэр ащ зэригъэшIэнымкIэ. КIэлэ ныбжьыкIэм Ростов дэт универ­ситетым филологиемкIэ ифакультет къыухыгъ, партием хэхьагъ.

Икъуаджэ къызегъэзэжьым, инджылызыбзэмкIэ кIэлэегъа­джэу Инэм гурыт еджапIэу N 2-м Iоф щишIагъ. Ащ дакIоу Инэм еджэпIэ-интернатми кIэлэпIоу, хьакIэщэу «Кавказми» зэдзэкIакIоу ащылэжьагъ. Партием ирайком пропагандэмрэ агитациемрэкIэ иотдел иинст­рукторэу щытыгъ, чэтэхъо фаб­рикэу «Октябрьскэм» щылэ­жьагъ, агропромымкIэ профсоюзым иIофышIэхэм илъэси 8 ятхьамэтагъ.

Я 90-рэ илъэсхэм яублэгъу Тыгъужъ Азэмат райсобесым ипащэу щытыгъ. ЦIыфхэм ясоциальнэ фэIо-фашIэхэр зыгъэцэкIэрэ Гупчэу 1994-рэ илъэсым зэхащагъэм ипащэу ар агъэнэфагъ. ТехнологиякIэхэр зэри­гъэ­федэхэрэм фэшI Урысыем социальнэ обеспечениемкIэ ими­нистрэ ищытхъу тхылъ ащ къыфагъэшъошагъ.

Пенсием зэкIом Азэмат арапыбзэкIэ еджэшъоу зигъэсагъ. АщкIэ IэпыIэгъу къыфэхъугъэр Тыркуем щыщ имамэу Тэхъу­тэмыкъое мэщытым къэкIогъагъэр ары. Азэмат джы КъурIан еджэ. Ащ ишъхьэгъусэу Сарэ хэбзэIахь инспекцием илъэ­сыбэрэ щылэжьагъ. Тыгъужъ зэшъхьэгъусэхэм къапыфэгъэ кIэ­лищыр аIэ зэкIэдзагъэу зэдапIугъ. Акъо нахьыжъэу Руслъан Краснодар дэт политехническэ университетыр къыухыгъ, хэбзэ­Iахь инспекцием бэрэ щылэ­жьагъ. Мурат полицием имайор. Нурбый Адыгеим щызэлъашIэрэ музыкант, фэIэпэIасэу адыгэ пщынэм къырегъаIо, Тэхъутэ­мы­къое музыкальнэ еджапIэм ипащ.

Тыгъужъ зэшхэм яцIыкIугъо зэрагъэкIуагъэм фэгъэхьыгъэ тхылъ бэшIагъэ Азэмат ытхы зышIоигъуагъэр. Пенсием зэ­кIом ащ игухэлъ къыдэхъугъ. Ащ уеджэ зыхъукIэ щыIэныгъэм къапигъохыгъэ ушэтыпIэ къинхэр кIэлэцIыкIухэм зэрэзэпачы­шъугъэр огъэшIагъо. Ахэм къя­хъулIэщтыр умышIэу угу афэузы. Тыгъужъ Азэмат итхылъ мырэущтэу зыкIиухыжьырэри къыбгурэIо:

— Тэ, зэшхэм, къиныгъохэм зыкъядгъэуфагъэп. Хьазабэу тпэкIэкIыгъэр мыухыжь, ау тпсэ пытэу тыкъэнагъ. Хэгъэгуми зэрэтфэлъэкIэу тыфэлэжьагъэу сэгугъэ. Мыхъунэу къытэхъулIагъэхэр тыгу итымыубытэу ти­шIуа­гъэ нахьыбэу цIыфхэм зэ­рядгъэкIыщтым тыпылъыгъ. Тя­нэрэ тятэрэ тызэрапIугъэм тетэу ты­псэугъ, джарэущтэу зекIонхэу тэри тикIэлэцIыкIухэр дгъэсагъэх. Сэ къызгурыIуа­гъэр зы: заом къыздихьырэр тхьамыкIэгъошху, ащ фэдэ къэ­рэмыхъужь. Къинэу тлъэгъу­гъэм фэдэ Тхьэм тикIэлэцIыкIу­хэм аремыгъэгъэлъэгъу.

АкIэгъу Разыет. Тэхъутэмыкъуай.