Ащ фэдэ насып иI Адыгеим икIэлэ пIугъэу, республикэм имызакъоу, Урысыеми дэгъоу щашIэрэ хирург Iэпэ­Iа­сэу, улъэпкъымэ узэрыгушхонэу щыт Жэнэ Аскэр.

Исэнэхьат шIу зэрилъэгъурэм, шIэныгъэ куу зэриIэм адакIоу цIыфхэм шIу афишIэныр, ишIуагъэ аригъэкIыныр сыдигъуи ипшъэ­рылъ шъхьаIэу ащ зэри­лъытэрэр ары лъытэны­гъэу, шъхьэкIэфэныгъэу Ас­кэр фашIырэм икъэ­кIуапIэр, ылъапсэр. ШъорышIыгъэр, IэнатIэм лъыбэнэныр ащ ишэнхэп.

1954-рэ илъэсым Iоныгъом и 24-м Афыпсыпэ къыщыхъугъэ кIэлэцIыкIум адыгэхэр сабыим зэрэ­фэлъаIохэ хабзэу фэлъэIуагъэх, лъэIу пстэури ащ къыдэхъугъэу, Тхьэм лъэш дэдэу шIу ылъэгъурэ цIыф­хэм ар ащыщэу плъытэ хъущт, тапэкIи Алахьталэм арэущтэу егъэпсэу.

Аскэр янэ-ятэхэр, Разиетрэ Чэрымрэ, кIэлэ­егъэджагъэх. ЯкIэлитIу, Ас­кэррэ Адамрэ, пIуныгъэ дэгъу арагъэгъотыгъ, тIуми медицинэр къыхахыгъ. ЕджапIэр — дышъэ медалькIэ, Кубанскэ къэралыгъо медицинэ инсти­тутыр 1977-рэ илъэсым диплом плъыжькIэ Аскэр къыухыгъэх.

Адыгэ автоном хэкум ипащэхэм анаIэ къытыра­дзи пшъэрылъ къызэрэфашIыгъэм тетэу хирург IэпэIасэу зыкъэзыгъэлъэгъогъэ Аскэр лъынтфэ хирургием Адыгеим зы­щыригъэушъомбгъунэу ригъэжьагъ. 1985-рэ илъэ­сым ар Адыгеим ихирург шъхьаIэ хъугъагъэ. Авторскэ свидетельствэу щы, хэутыгъэ IофшIэгъэ 23-рэ иIэу 1988-рэ илъэсым ащ кандидатскэ диссертациер къыушыхьатыжьыгъ. Илъэс 20 фэдизрэ хирургэу Мые­къуапэ Iоф щишIагъ, ­Адыгэ республикэ клиническэ сымэджэщым лъынтфэ хирургиемкIэ Гупчэу Аскэр щызэхищагъэм илъэси 10-м ехъурэ ипэщагъ. Ащ фэдиз илъэсхэм къакIоцI врач дэгъухэр, медицинэ сестра IэпэIасэхэр отделением щигъэхьазырыгъэх, операциехэр бэу ашIы­щтыгъ, мин пчъагъэкIэ къэплъытэнхэ фэдиз хъу­хэу. Медицинэм епхыгъэу хэутыгъэ IофшIэгъэ 260-м ехъумэ ар яавтор.

IофшIэным дакIоу рес­публикэм иполитическэ щыIакIи Аскэр чанэу хэлэжьагъ. 1990-рэ илъэсым ичъэпыогъу и 5-м народнэ депутатхэм я Адыгэ хэку Совет изэхэсыгъоу Адыгэ Советскэ Социа­листическэ Республикэу РСФСР-м ха­­хьэрэр щыIэ зэрэхъугъэр зыщаштагъэм Аскэр хэ­тыгъ. 1992 — 1996-рэ илъэсхэм АР-м и Къэралыгъо Совет — Ха­сэм иапэрэ зэIукIэгъу иде­пу­татыгъ. 1992-рэ илъэ­сым игъэтхапэ и 24-м Адыгэ Советскэ Социалистическэ Республикэм и Апшъэрэ Совет ыштагъэх Адыгеим игерб, игимн ­ыкIи икъэралыгъо быракъ. Республикэм щы­хъу­гъэ хъугъэ-шIэгъэ шъхьа­Iэхэм Аскэр ахэлэжьагъ, ащ иуцун иIахьышIу хишIы­хьагъ. 2001 — 2006-рэ илъэсхэм Адыгэ Респуб­ликэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм идепутатыгъ, социальнэ политикэмкIэ, псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ комитетым ипащэ игодзагъ. Къэралыгъо Советым — Хасэм идепутатэу, итхьаматэу зыщэтым шIокI зимыIэ ме­дицинэ страхованиемкIэ Адыгэ республикэ фондым иправление медицинэр социальнэ лъэныкъомкIэ нахь лъэшэу гъэзэгъэным, къоджэ псэупIэхэм ямедицинэ къулыкъу нахьыбэу мылъку фэтIупщыгъэным апылъыгъ.

1997-рэ илъэсым иIоныгъо мазэ ыуж, Жэнэ зэшитIум Краснодар зыза­гъэзэжьым, а къалэм же­лезнодорожнэ клини­ческэ сымэджэщэу дэтым лъынтфэ хирургиемкIэ иотделение илъэси 4-рэ ипэщагъ. А лъэхъаным отделениер Къыблэ фе­деральнэ шъолъырымкIэ анахь пэрыт хъугъагъэ, краим щылажьэхэрэм, нэмыкI регионхэм къарыкIырэ исэнэхьатэгъухэм еджэпIэшIу ар афэхъу­гъагъ. Аскэр ащыгъуми хирургием научнэ ыкIи консультативнэ IофшIэныр дихьын ылъэкIыщтыгъ, ар Кубанскэ медакадемием хирургиемкIэ икафедрэ идоцентыгъ…

«2000-рэ илъэсым Шъэу­мэн Хьазрэт къысиIуагъ Афыпсыпэ дэтыщт медицинэ клиникэу ежь имылъкукIэ ашIынэу щытым пэщэныгъэ дызесхьэ зэрэшIоигъор, — ыгу къэ­кIы­жьы Жэнэ Аскэр. — Сэри си­гупшысэхэм ащызгъэгъо­загъ: ар хэушъхьа­фыкIыгъэ хирургическэ клиникэу те­рапие пIэ­кIорхэри зы­чIэтынхэ ылъэ­кIыщтэу шIы­гъэмэ на­хьы­шIоу. Шъэумэн Хьазрэт къыздыригъашти, джащ тетэу «Я ХХI-рэ лIэшIэ­гъум иклиникэкIэ» зэджэгъэхэ, Урысыем икъыблэ ащ фэдэ медицинэ гупчэу апэрэу щашIыгъэм IофшIэныр щез­гъэжьагъ, илъэс 21-рэ ащ игенеральнэ директорэу сыщытыгъ». Аскэр ыгъэсэгъэ врачхэм ащыщхэри, ишъхьэгъуси, ышэу Адами, илъфыгъитIуи клиникэм щылэжьагъэх. Операцие мин пчъагъэ, ащыщхэр дунаимкIэ апэрэу, ежь иметодикэ тетэу, ашIыгъ. Клиникэм иIофшIэн зэрэзэхэщагъэм, Аскэр коллективэу ыугъоигъэм, ежь хирург шъхьаIэм иIэпэIэсэныгъэ афэгъэхьыгъэу бэ къатхыгъэр, сэри ахэр зэ­­кIэ мызэу, мытIоу слъэ­гъугъэ, тигъэзети къидгъэ­хьагъ, цIыфхэми дэгъоу ашIэ, арышъ, ахэм джыри зэ такъыщыуцуныр непэ пшъэрылъ зыфэтшIыжьырэп. Къыхэзгъэщы сшIоигъу, Аскэр тыдэ зыщэIи, сыд фэдэрэ лъэхъани сы­маджэу къеолIагъэм, анахь игупсэ цIыфым фэдэу, фэ­гумэкIызэ, ыгуи ыпси хилъхьэзэ Iоф ышIагъ, узым зытекIокIэ, зэIэза­гъэу, ылъэ тыригъэуцо­жьыгъэм игушIуагъо нахь макIэп ежьыри зэрэгушIо­рэр, гухахъоу ащ хигъуа­тэрэр. Ар ежьыркIэ зымыуасэ щыIэп. Ащ игъогу непэ рэкIох ыкъоу Рус­темрэ ыпхъоу Дианэрэ, врач сэнэхьатыр ахэми къыхахыгъ, янэ­рэ ятэрэ ящысэтехыпIэх. Дианэ хирургиемкIэ кандидатскэ диссертациер къыушыхьатыжьыгъ.

Илъэс 45-рэ Аскэр хирургэу лэжьагъэ, ащ къызэрилъытэрэмкIэ, операцие мин 18-м ехъу ышIыгъ. Илъэс 16-рэ зыгъэпсэ­фыгъо мыкIоу, чэщи мафи имыIэу Iоф ышIагъ. 2022-рэ илъэсым мэкъу­огъум и 21-м клиникэм ипэщэ IэнатIэ ащ ыгъэтIылъыгъ ежь ишIоигъоныгъэкIэ. Научнэ IофшIэным нахь зыритыгъ. Къэралыгъоми ащ иIофшIакIэ, игъэ­хъагъэхэм, практическэ ыкIи научнэ медицинэм иIахьышIоу ахишIыхьагъэм ифэшъошэ уасэ къыфи­шIыгъ. Аскэр — Урысыем изаслуженнэ врач, Адыгэ Республикэм инароднэ врач, медалэу «Адыгеим и Щытхъузехьэр» къыфагъэшъошагъ, шIэныгъэлэжь. Джыри Аскэр зы тын лъа­пIэкIэ къыхагъэщыгъ: коро­навирусым пэуцужьыгъэным иIахьышIу зэрэхилъхьагъэм фэшI Урысыем и Президентэу Владимир Путиным и УказкIэ Пироговым иорден ащ къы­ратыгъ.

А уз хьылъэу гумэкIыгъо зэрэдунаеу къыфэзы­хьыгъэм пэуцужьыгъэнымкIэ Аскэр ышIагъэм къытедгъэгущыIагъ бэмышIэу тызызэIокIэм.

— 2020-рэ илъэсым мэ­лылъфэгъум и 13-м ти ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат къысфытеуи, ковиднэ гос­питаль Инэм къыщызэIухыгъэным сыфежьэнэу къысэ­лъэIугъ. Сэ ащ сезэгъыгъ, ау Шъэумэн Хьазрэт ащ зэрэщызгъэгъозэщтыр ес­Iуагъ, арэущтэуи сшIыгъэ. ЯтIонэрэ мафэм КъумпIыл Мурат къыIуагъ Шъэумэн Хьазрэт ежьыри зэрэдэгущыIагъэр ыкIи Инэм дэт сымэджэщым ащ фэдэ госпиталь къыщызэIухы­гъэнэу зэрэзэдаштагъэр, игъоу зэралъэгъугъэр.

Шъэумэн Хьазрэт сы­дигъуи шIушIэныр игъо­гогъу, ащ къыфэхъугъэм фэд, — еIо Аскэр. — Мы госпиталыр зычIэтынэу щыт псэуалъэм игъэхьа­зырын мылъкушхо зэрэпэ­Iухьащтыри Хьазрэт ышIэщтыгъ, ау цIыфхэм япсау­ныгъэ, ящыIэныгъэ къэу­хъумэгъэнхэм нахь лъапIэ зэрэщымыIэр ащ зыкIи щыгъупшэу ихабзэп, мызыгъогуми ар арэущтэу зекIуагъ, имылъкукIэ ковиднэ госпиталыр ыгъэ­хьазырыгъ, ар зэтыригъэ­псыхьагъ.

Мэзищым къыкIоцI гъэ­псэфыгъо тимыIэу, пчэды­жьым сыхьатыр 7-м едгъа­жьэмэ, пчыхьэм сыхьатыр 10-м нэс Iоф тшIэзэ псэуа­лъэр дгъэцэкIэжьыгъ. Бэ IофшIэнэу зэшIотхыгъэр, дэпкъхэм анэмыкI (ахэри Iутхыхэу, нэмыкIэу унэхэр зэпытыутыхэуи къыхэкIыгъ) узэмыIэн ащ иIагъэп, Инэм сымэджэщым щыщ псэуа­лъэу госпиталыр зычIэтынэу агъэнэфагъэм изытет дэигъэ: пчъи, шъхьаныгъупчъи, джэхашъуи, чIэ­хьапIи, чIэкIыпIи — зэ­кIэ зэблэтхъугъ, фабэр, псыр къетщэлIагъэх, псы шIоир зэрыкIощтыр дгъэ­псыгъ. АР-м псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ и Ми­нистерствэ томограф дэгъу къытфищэфыгъ… Хэти къыгурэIон фае ковиднэ госпиталым, сы­мэ­джэ хьылъэхэу жьыкъэ­щэныр къызэхьылъэкIы­хэрэр зычIэлъыщтхэм ищыкIэгъэ пстэур, ахэм япчъагъэ зэрэмымакIэр. ЕтIани къыдэтлъытэщтыгъ эпидемием ыужи мы псэуа­лъэр зэрагъэфедэщтыр. Арэущтэуи хъугъагъэ, сымаджэхэм япчъагъэ нахь къызеIыхым, а гос­питалыр зэфашIыжьи, нэмыкI отделениехэр чIэтыгъэх, етIани коронавирусым зыкъыIэтэу зеублэ­жьым, икIэрыкIэу къызэIуа­хыжьыгъагъ. Госпиталым ищыкIагъэр зэкIэ къегъэо­лIэгъэным пае зэрэкъэралыгъоу къыддеIагъ, чIыпIэ зэфэшъхьафхэм оборудованиер къарытщыщтыгъ. Арэущтэу мэзищырэ Iоф зытэшIэм ыуж, бэдзэогъум и 3-м ковиднэ госпиталыр къызэIутхи, коронавирусыр къызэузыгъэхэм щяIазэхэу аублагъ. IофшIэнхэр мэкIо­хэфэ мызэу, мытIоу къытхэхьагъэх, Iофхэм язытет зэрагъэлъэгъущтыгъ ти ЛIышъхьэу КъумпIыл Муратрэ псауныгъэр къэу­хъумэгъэнымкIэ министрэу Мэрэтыкъо Рустемрэ. Iоф­шIэнхэр зэрэкIохэрэм, щыкIагъэу тиIэхэм ренэу Шъэумэн Хьазрэт къа­кIэ­упчIэщтыгъ, тиIофшIэн гъунэ къылъифыщтыгъ.

Аскэр къызэрэхигъэщыгъэу, ковиднэ госпиталым ишIын дакIоу ащ Iоф щызышIэщт врачхэри агъэхьазырыщтыгъэх. Пащэу а госпиталым фашIыгъагъ АР-м изаслуженнэ врачэу, зэпахырэ узхэм зыщяIэзэхэрэ республикэ сы­мэ­джэщым иврач шъхьаIэу Лъэустэнджэл Розэ. Инэм госпиталым Краснодар щыщ сымаджэхэри къа­щэщтыгъэх, нэбгырэ мин пчъагъэхэм щяIэзагъэх. А лъэхъэнэ мыпсынкIэм охътэ кIэкIым къыкIоцI ащ фэдэ госпиталь Адыгеим зэрэщатIупщыгъэм ишIо­гъэшхо къызэрэкIуагъэр Аскэр къыхигъэщызэ, Iоф­шIэнхэр зыпшъэ дэкIыгъэ­хэм, зимылъку ащ пэIузыгъэхьэгъэ Шъэумэн Хьазрэти лъэшэу зэрафэразэри къыкIегъэтхъы.

Коронавирусым пэуцу­жьыгъэным джащ тетэу иIахьышIу Аскэр зэрэхилъхьагъэр ары Пироговым иорден къызыкIыфагъэ­шъошагъэр.

— Тхьаегъэпсэух сиIоф­шIэн ащ фэдэ уасэ къызэрэфашIыгъэм фэшI. Щытхъум паеп сшIагъэр зы­фэсшIагъэр, цIыфхэм ­апаешъ ары хэти а Iофым къинэу хилъэгъуагъэр, мылъкоу хилъхьагъэр къы­зыкIамылъытэрэр. Ащ фэдэ лъэхъэнэ къиным узэкъо­тэу узэдэлэжьэн фае, — еIо тигущыIэгъу.

Мы чIыпIэм къыщыхэдгъэщы тшIоигъу вакцинэу коронавирусым пэуцужьырэр джыри щымыIэу Аскэри хьылъэу зэрэсымэ­джэгъагъэр. Вакцинэр нэ­ужым ащ зыхаригъэлъ­хьагъ, джыри зыхаригъэлъ­хьан гухэлъ иI, ар зэрящыкIагъэм джэнджэш хэти фыримыIэн фаеу ащ ­елъытэ.

Джыри зы хъугъэ-шIэгъэ гушIуагъо Аскэр ищыIэ­ны­гъэ бэмышIэу къыхэхъу­хьагъ. Адыгеим къэралыгъо гъэпсыкIэ зиIэр илъэси 100 ыкIи Тэхъутэмыкъое районыр зызэхащагъэр илъэс 98-рэ зэрэхъухэрэм яхъу­лIэу къуаджэу Тэхъутэмыкъуае щырагъэкIокIыгъэ мэфэкI зэхахьэм Аскэри рагъэблэгъэгъагъ. Районым икIэлэ пIугъэу, рес­публикэм, иродинэ цIыкIу щытхъу къафэзыхьыгъэ, Адыгеир шIукIэ зэлъязыгъэшIэгъэ Жэнэ Аскэр «Тэхъутэмыкъое районым ицIыф гъэшIуагъ» зыфиIорэ щытхъуцIэр къыфагъэшъошагъ.

— Бэ къысфэгушIуагъэр мы щытхъуцIэм пае, сэри лъэшэу сигъэгушхуагъ сичIыпIэгъухэм уасэу, лъы­тэныгъэу къысфашIыгъэм. ЦIыфхэм ярэзэныгъэ сэркIэ мэхьанэшхо иI, — еIо Аскэр.

Тэри Аскэр тыфэгушIо тын лъапIэу, щытхъуцIэу къыфагъэшъошагъэхэм апае, псауныгъэ иIэу, игухэлъышIухэр къыдэхъоу илъэсыбэ ыгъэшIэнэу ты­фэлъаIо.

ЖакIэмыкъо Аминэт.