1943-рэ илъэс. Мые­къуапэ нэмыцхэм зэлъаубытыгъэу зэрэ­фаеу щыхъушIэ­щтыгъэх. Ясамолет 50 фэдиз къэлэ аэродромым тесыгъ. Бжыхьагъэ. Чэщым къэхъун ылъэкIыщтыр хэти ышIэщтыгъэп.

Къалэу пыим ыIыгъым зы­зэ­тыриушъэфэжьыгъэу чэщ гузэгум самолет быу макъэхэр къэ­Iугъэх. ОшIэ-дэмышIэу хы ШIу­цIэ флотым идесантникхэр къашъхьащыбыбэхи, аэропорти, самолетхэри, мэшIоку гъогури зэхакъутагъэх, зэхагъэстыхьагъэх. Ар зыхъугъэр неущ илъэс 80 мэхъу.

МэшIо десант

Пыим аэродромыр ыубытыгъэу зэригъэфедэрэм инэу изэрар къакIощтыгъ, тидзэхэр Темыр-Кавказ фронтым щылъы­кIотэнхэр къяхьылъэкIыщтыгъ. Фашистхэм яавиацие зыщыфаем зиIэтызэ, зэуапIэхэм анэсыщтыгъ. Самолетхэр авиаполкэу «Адольф Гитлер» зыфиIорэм иягъэх.

Бжыхьэр къэсыгъэу флотым икомандирэу, генерал-май­орэу В. В. Ермаченковым иштаб пшъэ­рылъ пытэ къыфагъэуцугъагъ тидесантник бланэхэр зыхагъэлэжьэщт парашютнэ-­десантнэ операциер аэродромым щагъэцэкIэнэу, ащ шIыкIэу иIэщтым егу­пшысэнхэу.

Шъэфэу пыим пэуцужьыщт диверсионнэ купым нэбгырэ 20 хэтыгъэр. Операцием бомбардировщик 12, истребительхэу 2, десантникхэр зэрысыгъэ самолети 2 ыкIи разведкэм щыIэщт самолети 5-р хахьэщтыгъэх.

Заор чэщым зэпыугъэп

Операциер чъэпыогъум и 23-м чэщым сыхьатыр 9-м рагъэжьэгъагъ. Къэлэдэсхэр къэ­Iурэ макъэм зыгъэщтагъэхэу къэхъущтым ежэщтыгъэх. Апэрэ бомбардировщикхэм килограмми 100 зырыз зионтэгъугъэ бомбэхэр аэропортым къытырадзэхэу рагъэжьагъ. Нэужым десантникхэр зэрысыгъэхэ самолетитIум зыкъаIэтыгъ. Зым зэолI 18, адрэм нэбгырэ 20-рэ гъози 2-рэ арысыгъэх.

Ахэм чэщ истребительхэмрэ пулемет машIоу пыим ипрожекторхэр зыгъэстыхэрэмрэ къа­хэхъуагъ. Зэоныр зэпамыгъэоу чэщныкъо хъугъэ. Аэропортым, мэшIоку гъогум, ащ эшелонэу тетхэм, самолетхэм ыкIи ахэм къапэблэгъэ чIыпIэхэм къатыратэкъорэ бомбэхэм пчъагъэ яIагъэп. Нэмыц техакIохэр зэ­ры­сыгъэхэ казармэри сты­щтыгъэ.

Прожекторхэмрэ машIоу зэ­кIэнагъэм къыпыкIырэ нэфымрэ агъэфедэзэ тидесантникхэр къе­тIысэхынхэу рахъухьэгъагъ. Ащ фэдэм пыир ежэгъахэп!

Апэрэ самолетэу ПС-84-м исыгъэхэм ротэм икапитанэу М. А. Орловыр, ятIонэрэм капитанэу А. П. Десятниковыр япэ­щагъэх. Апэрэм исыгъэхэр къырагъэтIысыкIыхи ыгъэзэ­жьы­гъэу ятIонэрэу аэропортым къышъхьащыбыбэрэм пыим изе­нитнэ топыщэ къытефагъ. Бакым къыриутхырэ бензиным самолетри, экипажри бгъу пстэ­умкIэ ыгъэшъущтыгъэх. Люкыр къыIузытхъыгъэхэм ящыгъынхэм къакIанэщтыгъ, гуIэхэзэ ежьхэр чIыгум ефэхыщты­гъэх. МашIом зэригъэфыкъуагъэхэу, псаоу чIыгум къынэсы­хэрэр пыим пэ­гъокIыщтыгъэх.

Бензин бакыр къызакъутэм

Самолетыр бгъэIорышIэ-жьы­ным иIоф тетыжьыгъэп, ар аэро­­дромым зэнкIабзэу къытефагъ. Ар зылъэгъугъэ команди­рэу П. М. Соловьевыр нэ­бгыри 7 игъусэу аэропортым пэ­блэгъагъэх. Псаоу къэнагъэ­хэр зэо мэшIуаеу зыхэфагъэхэм къыхащыжьынхэу самолетыр къызщефэхыгъэ чIыпIэм екIущтыгъэх. Пулеметнэ расчет­хэмкIэ нэмыц самолетитIу къа­гъэуагъ.

Капитанэу А. П. Десятниковым иунашъокIэ къэнэгъэ десантникэу къэнагъэхэр зэра­лъэкIэу къаухъумэзэ, къутырэу Маловым ылъэныкъокIэ ращэ­жьагъэх. Десантникхэм ащ пчэ­дыжьым сыхьатыр 4-м къыщызэрэугъоижьынхэу Iуагъэ зэ­да­шIыгъагъ. Зыгъэгъозэнхэ ямыIэу, уIэгъэ хьылъэхэр къызтыращагъэхэр ягъусэхэу ахэр бэрэ лъыхъуагъэх. Нэужым партизан отрядхэм зызщагъэбылъырэ чIыпIэхэри къыхамыгъэщышъу­хэу къиныбэ алъэгъугъ. Нэ­мыц­хэр куп-купэу апэ къифэхэу къыхэкIыщтыгъ, ахэми зэралъэ­кIэу апэуцужьыщтыгъэх. ЗэуапIэр чыжьагъэ, псэупIэу ХъымыщкIэй уекIолIэн фэягъэ.

Мэзым зыщагъэбылъызэ лъы­кIуатэщтыгъэх, зэкIэри къарыунчъагъэх, уIагъэхэр ателъы­гъэх, IэпыIэгъу ящыкIэгъагъ.

Партизанхэм яхьатыркIэ

Мыекъопэ партизан отрядым щыщхэр къапэгъокIыгъэх, агъэ­шхагъэх, зэрагъэгъэпсэфыгъ. Врачэу Г. Г. Годзиевыр зэкIэми зэрилъэкIэу къяIэзагъ. Разведчицэу НаташэкIэ заджэщтыгъэ­хэр (Н. П. Служава) пыим ыубытыгъэ къалэм чэщырэ кIо­зэ, Iэзэгъу уцхэр десантникхэм къафихьыщтыгъ. Хы ШIуцIэ фло­тым икомандование илъэIукIэ 1943-рэ илъэсым Г. Г. Годзиевым Быракъ Плъы­жьым иорден, Н. П. Служава Щытхъум иорденэу я 3-рэ шъуа­шэ зиIэр къаратыгъагъэх.

Мыекъопэ аэропортым зы чэщкIэ самолети 10 щызыгъэстыгъэ, самолет 13 щызэхэ­зыкъутэгъэ десантникхэм зэкIэми къэралыгъо бгъэхалъхьэхэр къа­фагъэшъошэгъагъэх.

Мы лъэхъаным аэропортыр щыIэжьэп, ау ащ ыбгъукIэ заом хэлэжьагъэхэм афагъэуцугъэу ШIэжьым исаугъэт щыт. Хэ­гъэгу зэошхор кIозэ Мыекъопэ де­сантым хэлэжьэгъэ моряк- хэу зы­псэ зыгъэтIылъыгъэхэм ацIэхэр дышъэ хьарыфхэмкIэ хэутыгъэхэу мыщ щэолъэгъух. Хэт кIэрыхьагъэми, саугъэтым шъхьащэ ферэшI.

Иван Бормотов, Адыгэ Республикэм иветеранхэм я Совет итхьаматэ игуадз.