Ти Адыгей

Тигупсэу, тилъапIэу ти Адыгей дахэ ыкIи бай.

Икъушъхьэ лъагэхэр, ихъупIэ шхъуантIэхэр, игубгъо гъэ­бэжъухэу лэжьыгъэр зыщыуалъэхэрэр, ипсыхъо хъуаухэу Пшызэ ыкIи Лабэ, Пщыщэ ыкIи Фарзэ, Псынэф ыкIи Шъхьэгуащэ, мыхэм анэмыкIхэри къаргъохэу чэщи мафи мачъэх.

Ти Адыгей щызэдэпсэурэ цIыф жъугъэ къызэрыкIохэм ягуапэу Адыге­им къэралыгъо гъэпсыкIэр зигъотыгъэр илъэси 100 ыкIи Адыгэ Рес­публикэр зыщыIэр илъэс 31-рэ зэрэхъугъэхэр игъэкIотыгъэу хагъэунэфыкIыгъ. Республикэм ищыIэкIэ-псэукIэ лъэныкъуабэмкIэ зиштагъ, ар хэти зэхешIэ, ащ тырэгушхо.

Мы бжыхьэ мэфэ зэдиштэ дахэхэр мэфэкI инхэу – адыгэ быракъым ыкIи адыгэ лъэпкъ шъуашэм, кIэлэегъаджэм — кIэлэцIыкIухэр, еджа­кIохэр, ныбжьыкIэхэр гъогу зафэ тезыщэхэрэм ямафэхэр игъэкIоты­гъэу зыщыхагъэунэфыкIыгъэх.

Тибжыхьэ

Адыгеим ичIыопс хэбдзын горэ хэлъэп: зэщиз, рэхьат, зэдештэ. Тибжыхьэ шъо зэфэшъхьафхэмкIэ кIэракI — шхъуантIэу, гъожьэу, плъыжьэу тхьапэхэр чъыг къутамэхэм апытых, чIым, ошэкур шъабэу, телъыри макIэп. Титыгъэ нахь зыфэсакъыжьэу шъабэу, фабэу чIым шъхьащыт. Пчыхьэшъхьапэхэр нахь къэу­чъыIыгъэхэми, джыри оси, уайи, жьыкъилъи щыIэп — рэхьатныгъэу тибжыхьэ хэлъым гур егъэгупсэфы. Мэзэ къихьэгъакIэр уIабэмэ, ыжэкIэпэпкъ уубытынэу, чэщэу къэкIуатэрэм къыIофтагъэм фэдэу, тиунэ шъхьангъупчъэхэм аIут. Адыгеим ибжыхьэ илъэсым иохътиплIымэ анахь тынч, бэрэчэт, хьатырышI.

Адыгэхэм егъашIэм нысэщэ джэгухэр, нэмыкI хъяр фэIо-фашIэхэр бжыхьэм зэрэтырагъафэщтыгъэхэм хэлъ щыI: цIыфыIэр зыхэлъ IофшIэнхэр ыкIэм зыфакIорэх, рызыкъыр нахьыбэу — коци, семчыки, натрыфи, чIыплъи, хэтэрыкIыби, пхъэшъхьэ-мышъхьи гъэбэжъукIэ тиунэхэр къызаушъэхэрэ уахът. Ащ дыкIыгъужьэу къуаджэм, лъэпкъым, лIакъом насыпым — хъярым пчъэр фызэIуахы. Тиуашъо къаргъоу, тичIыгу мамырэу, псауныгъэр такокIэу, гушIуагъор типчъаблэу, тигъашIэ ыкIи тибжыхьэ сыдигъуи къытфэмэфэнэу Тхьэм телъэIу!

МэфэкI къыдэкIыгъу

Адыгэ Республикэм бэмышIэу игъэкIотыгъэу щыхагъэунэфыкIыгъ шIэныгъэлэжь-нартоведэу, филологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, усакIоу, тхакIоу, АМАН-м иакадемикэу ХьэдэгъэлIэ Аскэр къызыхъугъэр илъэси 100 зэрэхъугъэр. Ежь Аскэр ышъхьэкIэ ыгъэхьазыри, тIогъогогъо къыдэкIыгъэгъэ тхылъэу адыгэ эпосэу «Нартхэр» лъапсэ зыфэхъугъэу, тхыдэхэр, хъишъэхэр зыдэтхэр ящэнэрэу 2022-рэ илъэсым къыдагъэкIы­жьыгъ. Ар къызэIуехы «Нартхэм ядышъэ мыIэрыс» зыфиIорэм, ащ нахь шIэгъожьхэри урысыбзэкIэ къыдэкIыгъэм тхылъеджэ чанхэм дагъотэщтых. Ахэм ащыщэу зы тхыдэ шъущыдгъэгъуазэ тшIоигъу.

Сэтэнай-къэгъагъ

Сэтэнай-гуащэм къэгъэгъэ дахэ горэ Пшызэ Iушъо, мэз блыгу горэм къотэу, къыщилъэгъугъ. «Мыщ фэдиз зидэхэгъэ къэгъагъэр тиунэ пчъэIупэ IузгъэтIысхьанышъ, зылъэгъурэм ыгъэшIагъоу Iорэт» ыIуи, ядэжь къы­хьыгъагъ аIуагъ. Къыхьи, чIым хигъэтIысхьагъ. Ыужырэ мафэм ащ еплъымэ — ытхьапэмэ загъэчэрэзыгъ — гъугъэ. Ар Сэтэнай-гуащэм лъэшэу шIои­гъуаджэ хъугъэ. Зэгорэм а къэгъэгъэ дэхэ дэдэм фэдэ къыхьи: «Ыпэрэр мыхъугъэми, мыдырэр хъункIи хъун» ыIуи, ятIонэрэу етIани ыгъэтIысхьагъ. Ари гъугъэ. Ящэнэрэу къыхьи: «Ыпэрэхэм афэмыдэу мыр мыгъункIи хъун» ыIуи, пчъэIупэм IуигъэтIысхьагъ. Ащи ытхьапэхэм зыкъырагъэIыхыгъ. «Сыд пае мэз блыгум зэрэпсаухэу къомыгъэты­гъэх!» — кIэгъожьыгъэу ышъхьэ фиIожьыгъ. ОшIэ-дэмышIэу ошъуапщэхэр къытезэрэхьэхи, ощхышхо къещхыгъ. Нэужырэ мафэм еплъымэ, Сэтэнэе-гуащэм икъэгъагъэ гъэшIэгъонэу зыкъыIэтыжьыгъ. ГушIуагъэ Сэтэнэе-гуащэр. Ощхыпсым къэгъагъэм ыпсэ арэущтэу къыпигъэкIэжьыгъ. Арэущтэу апэрэу цIыфмэ псым шIуагъэу иIэр къа­шIагъ. «Псыр — псэм фэд» нартмэ аIуагъ. (Нартхэр. Апэрэ том). ТхылъыкIэу урысыбзэкIэ къыдэкIыгъэм дэхьагъ.

Усэхэр зэтэгъашIэх

ЯхъулIэ Сэфэр Родинэр — уян Ным нахь лъапIэ насып бгъотына, Родинэм фэдэ ны тэ къипхына? Тэдэ укIуагъэми — ар уигъусэн, Родинэ кIасэм уиухъумэн. Ным нахь лъапIэ хэт уIукIэна? Нэу узыпIугъэр пщымыгъупшэн. Тэ зыбгъэзагъэми, Родинэр — уян, Ихэхъоныгъэ ренэу фэбан. Къуекъо Налбый Заом тыфаеп Тыгу щыдгъашIоу Насып къэкIуапIэу Тихэгъэгу кIасэ дахэшъы дахэ. Еджэным тегугъоу, Iофыр дгъэныбджэгъоу, КIэлэкIэ ныбжьыкIэм ищытхъу ядгъэIон. ЧIыгур мамырэу, Огур нэфынэу, Макъэм зиIэтэу Орэд къэтIон. Заом тыфаеп! Заом тыфаеп! Дунаир зыфаер — мамырыныгъ! ТищыIэкIэ зафэу, Тиныбджэгъу мафэу — Джары тызкIэхъопсырэр, джар тищыIэныгъ.

АдыгацIэхэр тэжъугъэусых

ХъулъфыгъацIэхэр

Адылджэрый, Адам, Айтэч, Айдэмыр, Айдэмыркъан, Азэмат, Алкъэс, Анцокъу, Амин, Андзаур. Байзэт, Бамбэт, Батыр, Бирам, Биназ, Бислъан, Болэт, Биболэт, Бэчмыз, Бэчкъан.

БзылъфыгъацIэхэр

Адыиф, Айдэхъан, Айщэт, Акоз, Амдэхъан, Асиет, Аслъанхъан, Аслъангуащ, Акуанд, Аслъанкоз. Бзыу, Биб, Бирамхъан, Бэдзэрхъан, Гощмаф, Гощэмыд, Гощнагъу, Гощсым, Гощпакъ.