Зыпсэ хэгъэгум, лъэпкъым ыкIи зэкIэ цIыф­хэм ямэфэ гупсэф пае зытыгъэ пэпчъ ыцIэ епIоныр епэсыгъ.

ГухэкIми, тарихъ иныр зэрэщытэу зэо машIохэмкIэ зэ­лъыпкIагъ: Апэрэ дунэе заор, Хэгъэгу зэошхоу 1941 — 1945-рэ илъэсхэм щыIагъэр, зэпэуцужьхэу Къыблэ Осетием, Абхъазым ащыкIуагъэхэр гуимыкIыжь нэкIубгъохэу тарихъым къыхэнагъэх.

Непи тичIыналъэ щыгупсэфэп…

Грузин-абхъаз заоу 1992 — 1993-рэ илъэсхэм щыIагъэм къиныр къызфэкIогъэ абхъазхэр гум ранагъэхэп адыгэхэм, чэчэнхэм, дагъыстанхэм, нэ­мыкIхэм. Апэрэ зэо мэфэ хьы­лъэхэм гукъэбзэ-гуIалэхэу, ашъ­хьи, яунагъохэри, ягупсэ дэдэхэри ашIомыIофыжьэу, хьазабыр къызфыкъокIыгъэ аб­хъаз лъэпкъыр къаухъумэнэу, ежь яшIоигъоныгъэкIэ, лIыгу зиIэхэр етIупщыгъэу кIощтыгъэх. Ахэм ащыщых Шэуджэн Мурат, Хъуадэ Адам, Мыкъо Аслъан, мыхэм анэмыкIхэми къагъэзэжьыгъэп, апэрэ зэхэогъу мэ­шIошхом адыгэ лъэпкъым ыкъохэр щыфэхыгъэх.

Ау чэтэ чIэгъым «Нан!» ща­Iуагъэп. «ЛIыр лIызэ мэлIэжьы» зэраIуагъэм ар изы щыс.

Чъэпыогъум и 1-м — Абхъазым и ЛIыхъужъэу Хъуадэ Адам Иляс ыкъор къызы­хъугъэр илъэс 65-рэ хъугъэ. Ащ елъытыгъэу, лIыхъужъым игъогу мыкIыхьэ-мыкIакоу, нэ­фынэ лъэшыр зыхизым ты­рыплъэжьыщт.

А. Хъуадэм ищыIэныгъ

Адам чъэпыогъум и 1-м, 1957-рэ илъэсым, Теуцожь районым ит къуаджэу Хьалъэ­къуае къыщыхъугъ. Ятэу Иляс 1901-рэ илъэсым, янэу Рабихьат 1918-м къэхъугъэх. Зэшъхьэгъусэхэр зэгурыIо­-зэдэ­Iужьхэу щыIагъэх, ялъфыгъэхэр лъэгъо занкIэ тыращэнхэм ыкIи ащ дэмыхынхэм фапIугъэх.

1964-рэ илъэсым Хъуадэ Адам Хьалъэкъое гурыт еджапIэм чIэхьагъ, класси 7-р ащ къыщиухыгъ. Ащ пыдзагъэу иеджэн Мыекъуапэ дэт Адыгэ хэку еджэпIэ-интернатэу N 1-м (джы республикэ гимназием) щы­лъигъэкIотагъ. 1974-рэ илъэсым Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым спортымкIэ ифакультет чIахьи, ар 1978-м къыу­хыгъ, физическэ культурэмкIэ кIэлэегъаджэ хъугъэ. Ащ ыужым илъэситIо самбэм зыфигъэсагъ ыкIи 1976-рэ илъэсым — самбэмкIэ ыкIи 1977-рэ илъэсым дзюдомкIэ спортым имастер хъугъэ. Апшъэрэ еджапIэм ще­джэфэкIэ, А. Хъуадэр физическэу псыхьэгъэным имызакъоу, гушъхьэгъомылэ икъу зэригъэгъотынымкIэ зыдэлэжьэжьыгъ, тхылъхэм бэу яджэ, иадыгэ лъэпкъ фэгъэхьыгъэ тарихъ тхы­гъэхэм зафегъэнэIуасэ. 1978-рэ илъэсым щегъэжьагъэу, 1979-рэ илъэсым нэс дзэ къулыкъур ыхьыгъ, Темыр-Кавказ дзэ шъолъырым ия 85-рэ спорт­ротэ ирядовоигъ. Къулыкъур къызеухым, зыныбжь имыкъугъэхэм яIофхэмкIэ Мыекъопэ район инспекцием IофшIэныр щыригъэжьагъ. ШIэныгъэу иIэр, физическэ ухьазырыныгъэр мыщ лъэшэу къыщышъхьэпагъэх. Iэтэхъо «хьылъэхэм» ежь ышъхьэкIэ щысэ афэхъузэ, щы­Iэныгъэ гъогу тэрэзым тырищэ­жьынхэ, ежь-ежьырэу зыкъа­ригъэгъотыныр фызэшIокIыгъ.

Тистудентыгъо уахътэ зэ­рэзэтефагъэм къыхэкIэу, сэ сшъхьэ­кIэ Хъуадэ Адам сшIагъэ. КIэлэкIэ зэкIэупкIэгъэ дэ­дэу, зыфэсакъыжьэу, шъырытэу, шъхьэкIафэ зэрэхэлъыгъэр, ынэхэм зы гупшысэ ин горэ акIэлъэу къызэрэсщыхъущтыгъэр сыгу къэкIыжьы. ЦIыфхэр зэхимыдзэу, хэти лъытэныгъэ фишIыныр ишэныгъ.

1981-рэ илъэсым Пшызэ къэ­ралыгъо университетым июридическэ факультет заочнэу чIэ­хьажьи, ар дэгъоу къыухыгъ. 1983-рэ илъэсым къы­щыублагъэу 1987-м нэс Адам следователэу Iоф ышIагъ.

Нэужым следственнэ отделым ипащэу агъэ­нэфагъ. ЫшIэрэ IофымкIэ Адам анахь мэхьанэ зэ­ритыщтыгъэр бзэ­джашIэр къыхигъэщыныр ыкIи ыумысыныр арэп, цIыфым къырыкIуагъэм ыгъэ­гумэкIэу, ар гъогу зафэ тещэжьыгъэныр ре­нэу къыдилъытэщтыгъ. Ащ паекIэ, Адам следователэу Iоф ышIэ зэхъуми, ащ ыужкIэ мы отделым пащэ зыфашIыми, чэщ мычъыябэ къекIугъ. Бзэ­джэшIагъэр къызхэкIы­гъэм ыкIи цIыфыр гъогу пхэнджым къызэрэтепщыжьын плъэкIыщтым ягупшысэщтыгъ. КIэкIэу къэпIон хъумэ, агъэтIысыгъэ нэбгырэ пэпчъ ышъхьэ къырыкIощтыр сыдигъуи шIоIофэу, амал зэриIэкIэ, шъыпкъэу хэлъым факIощтыгъ.

Хъуадэ Адам Адыгеим щы­хъурэ-щышIэрэ пстэуми чанэу ахэлажьэщтыгъ. Общественнэ движениеу «Адыгэ Хасэм» хэтыгъ, Адыгэ автоном хэкур республикэм къыфэщэгъэн зэ­рэфаер, ащкIэ Iофэу зэшIохыгъэн фаехэр, а зэкIэм адыгэ лъэпкъыр нахь зэраухъумэщтыр къэзыIохэрэм ащыщыгъ. Темыр Кавказым имызакъоу Абхъазым, Къыблэ Осетием арысхэм аIокIэ, общественнэ-политическэ движением чанэу хэлажьэ, игущыIэ къыкIэдэIукIых. Мы уахътэм Кавказым щы­псэурэ цIыф лъэпкъхэм я Конфедерацие зэхащагъ, щыIэ хъу­гъэ. Хъуадэ Адам ащ чанэу хэтыгъ. 1992-рэ илъэсым политикэ IофшIэнышхом къы­хэкIыжьы.

Абхъазыр къиным зыхэфэм

Хъуадэ Адам зэо тхьамыкIагъом хэлъыр епIожьынэу е ымышIэу щытыгъэп. Ар зэрэщытэу лIыгъэм, щэIагъэм, зэфагъэм, къэбзагъэм зэлъаIы­гъыгъ. БэмыIо башIэу, акъылрэ къулайрэ зыIэкIэлъыгъ. «Сэ, сэ!» зыIохэрэм афэдагъэп, ­зыкIэхъопсыщтыгъэр — шъып­къагъ, мамырныгъ, цIыфыр зэрифэшъуашэу щыIэныр ары. Хыем деIэнэу фэхьазырыгъ. Ащ дэгъоу ышIэщтыгъ заом фыжьри шIуцIэри зэрэщызэ­хэфыгъуаер ыкIи щэм цIыф зэхэдз зэримыIэр.

Адам фэягъэп зауи пыджи, ау нэмыкI хэкIыпIэ щымыIэмэ, упсэ къеIэрэм упэмыуцужьымэ, зыдемыгъэшIэжьымэ хъущтэп. 1992-рэ илъэсым игъэмэфэ плъыр-жъэр Абхъазыр пый гуихым изэо плъыр зэлъиштэ­гъагъ. Къэбар гомыIур къызэралъыIэсэу, адыгэ кIэлэ куп Абхъазым кIуагъэ. Апэрэхэм ащыщыгъэх Хъуадэ Адам, Шэу­джэн Мурат, Мыкъо Аслъан. Мы кIалэхэм янэ-ятэхэм, яунагъо­хэм, яшъхьэгъусэхэм, аш-ашыпхъухэм акIэхэкIыгъэр къэIотэгъуай. Ау ежь ишIоигъоныгъэкIэ абхъаз лъэпкъым къоуцомэ, ишъхьафитныгъэ къыухъумэмэ шIоигъоу заом кIогъэ нэбгырэ пэпчъ лIыгъэ зэрэзэрихьагъэр, цIыфыгъэшхо зэрахэлъыгъэр умыгъэлъэпIэн плъэкIырэп. Хъуа­дэ Адам хэгъэгум, лъэп­къым, илIакъо, Кавказым апаемэ зэблэжьыщтыгъэп. Щыфэ­хыгъ ар Абхъазым. Адыгэ кIа­лэм ыпсэ ткъош Абхъазым фи­гъэтIылъыгъ.

ШIэжь лъапI

«ЛIыр лIэу мэлIэжьы» аIуагъ адыгэхэм. Хъуадэ Адам илъэс 35-рэ ыныбжьыгъэр зэфэхым. СабыитIу къыкIэныгъ, ахэр джы ины хъугъэх. Адам зы лIэу янэ къылъ-фыгъ, цIыфышIу дэдагъ. Ар икъо­­джэ гупсэу Хьалъэкъуае ща­гъэтIылъыжьыгъ, ащ ыцIэкIэ къуаджэм изы урам еджагъэх, Хьалъэкъуае иеджапIи ыцIэ фаусыгъ.

Джащ фэдэу Хъуадэ Адам ыцIэ Абхъазым ит селоу Нижняя Бирцха иурам еджагъэх, Сы­хъум изы урами лIыхъужъым ыцIэ ехьы. Хэти ащыгъупша­гъэп, сыди ащыгъупшагъэп.

Мамырыкъо Нуриет.