Илъэс шъэныкъом ехъугъ псычIэгъ хъугъэ адыгэ къуаджэхэр загъэкощыгъэхэр. Ахэм адэсыгъэ цIыфхэм непи япсэупIэхэр ащыгъупшэхэрэп, тыдэ щыIэхэми зэрэIыгъых, зыкIыныгъэ азыфагу илъ, ячылэхэм ятарихъ агъэлъапIэ.

«Тэ тыщэIэфэ – тикъуа­­джэхэр щыIэщтых»

Мыщ фэдэ цIэ зиIэ тхылъ 20I6-рэ илъэсым Iоныгъом къыдэкIыгъ. Едэпсыкъое къоджэ Советым хахьэщтыгъэ чылэхэм ыкIи ахэм цIыфэу адэсыгъэхэм ятарихъ ащ дэгъу дэдэу къыщиIоты­кIыгъ. Тхылъым икъыдэгъэкIын шъолъырым щызэлъашIэрэ цIыфыбэ хэлэжьагъ.

Саугъэтым ишIын

Едэпсыкъое къоджэ Советым хахьэщтыгъэ къуаджэхэм адэсыгъэхэм ыкIи агъэкощыгъэхэм, джащ фэдэу Хэгъэгум иухъумакIохэм афэгъэхьыгъэ саугъэт агъэпсыгъэнэу зыфежьагъэхэр 20I5-рэ илъэсыр ары. Ар автомобиль гъогоу «Шытхьал – Инэм» зыфиIорэм, Очэпщые къэгъэзэгъум дэжь, щашIыгъ. Проектым иавторыр сурэтышIэу ыкIи дизайнерэу ЦIыкIу Аслъанбэч. Псэуалъэм ишIын кIэщакIо фэхъугъэхэм ащыщ ыкIи зэхэщэкIо комитетым итхьаматэр илъэс пчъагъэхэм пэщэ IэнэтIэ зэфэшъхьафхэм аIутыгъэ, хэбзэухъумэкIо къулыкъум иветеранэу, республикэм щызэлъашIэрэ Мамыекъо Ким.

ЗэхэщакIохэм ахэхьагъэх агъэкощыгъэ къуаджэхэм ялIыкIохэр. Ахэр: къуа­джэу апэрэ Едэпсыкъуаем щыщэу Шъхьа­щэкъо Аскэр, ятIонэрэ Едэпсыкъуа­емкIэ – Чэтыжъ Рэщыдрэ ЛIымыщэкъо Налбыйрэ, чылэу Къэзэныкъоежъым ыцIэкIэ – Бэрэтэрэ Казбек, КъэзэныкъоякIэмкIэ – Гъонэжьыкъо Мухьдин, ШэбэнэхьаблэкIэ – Тыгъужъ Налбый.

– Саугъэтым игъэпсын зырагъэжьагъэм щегъэжьагъэу ыкIи ыкIэм фэкIофэ нэс IэпыIэгъу къытфэхъугъэх депутахэр, администрацием иIофышIэхэр, бизнесменхэр, предпринимательхэр, фермерхэр, заом ыкIи IофшIэным яветеранхэр, Адыгеим ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащыпсэурэ тиныбджэгъухэр. Проектым игъэцэкIэн пэIухьэгъэ ахъщэм иугъоин чанэу цIыфхэр къыхэлэжьагъэх. Ахэм зэкIэми инэу тафэраз, — еIо Мамыекъо Ким.

Мы саугъэтымкIэ нахьыжъхэм ыкIи Едэпсыкъое къоджэ Советым хахьэщтыгъэ чылэхэм яшIэжь агъэлъэпIагъ. Непэ мы чIыпIэм зэхахьэхэр щызэхащэх, мэфэкI мафэхэм саугъэтым къэгъагъэхэр кIэралъхьэх, Iофтхьабзэхэм ветеранхэр къарагъэблагъэх.

– ТиныбжьыкIэхэм арэшI тикъуа­джэхэм алъапсэ къызщежьагъэр, сыдигъуи тыгу зыдэщыIэр. ТичIыпIэгъухэм яшIэжь тэпсэуфэ дгъэлъэпIэщт. Тэ тыщэIэфэ – тикъуаджэхэри щыIэщтых, –къыхагъэщыгъ зэхэщэкIо купым хэтхэм.

Шъугу къэдгъэкIыжьын, Едэпсыкъое къоджэ Советыр I925-рэ илъэсым агъэ­псыгъагъ ыкIи I972-м нэс щыIагъ. Мыщ ащыпсэущтыгъэхэр загъэкощыгъэхэр илъэс 50 хъугъэ. Сыдигъуи зэгъусэх, зэкъотых

Къуаджэхэу апэрэ Едэпсыкъуаем, ятIонэрэ Едэпсыкъуаем, КъэзэныкъоякIэм, Къэзэныкъоежъым, Шэбэнэхьаблэ къадэкIыгъэхэр илъэс 50 хъугъэу Адыгэ­къалэ щэпсэух. НэмыкI чылэхэм ащыщ­хэри мы къалэм дэсых, ау ыпэкIэ зигугъу къэтшIыгъэхэр ахэм къахэщхэу, зэкъотхэу, зэгурыIоныгъэ азыфагу илъэу, якъини яхъяри зэдагощэу зэдэпсэух. ЫпэкIэ зыдэщысыгъэхэм чIыпIэ дэхабэу яIагъэхэр ащыгъупшэхэрэп, цIыфэу дэсыгъэхэм яшIэжь агъэлъапIэ. Ар зымыуасэ щыIэп.

Къуаджэхэм ятарихъ

КъэзэныкъоякIэр

Мы къуаджэр I932-рэ илъэсым агъэ­псыгъэу ары тарихъым зэрэхэтыр. Едэпсыкъое къоджэ Советым хэхьэрэ нэмыкI чылэхэм афэдэу къэзэныкъуаехэр колхозым щылажьэщтыгъэх, ясабыйхэр апIущтыгъэх. Мыщ лIыжъ Iушхэр дэсыгъэх, ахэм къаIорэм цIыфхэр ядэIущтыгъэх. Ахэм ащыщыгъэх Гъо­нэжьыкъо Шухьаиб, ЗекIогъу Хьаджымос, ЗекIогъу Сахьид, Пэнэшъу Сахьид, Хъуадэ Хьамед, нэмыкIхэри.

I94I — I945-рэ илъэсхэм щыIэгъэ Хэгъэгу зэошхом къуаджэм щыпсэурэ нахьыжъхэр хэлэжьагъэх. Зихэгъэгу къэзыухъумэгъэ нэбгырэ 25-м щыщэу 8-мэ къагъэзэжьыгъэп. Къэралыгъом къытебэнэгъэ пыим пэуцужьыгъэх ыкIи лIыхъужъныгъэ зэрахьагъ Гъонэжьыкъохэу Хъуд, Хъусен, Нухь, Шъэлихь, ЗекIогъухэу Ибрахьим, Хьис, Пэнэшъухэу Арамбый, Нухь, Хъуа­дэ Мос, Хьалил Къэлэубат, ХъуакIо Хьаджымэт.

Заом къикIыжьыгъэхэм ягъусэхэу лъэпкъ хъызмэтым изэтегъэуцожьын дэлэжьагъэх къуаджэм щыпсэухэрэр.

Сабыибэ зэрыс унагъуабэ чылэм дэсыгъ. Ахэм ащыщыхэу ЗекIогъу Хъызыр – сабый II, Гъонэжьыкъо Хъусен – нэбгыри I0, ЗекIогъу Исхьакъ – I0, Пэнэшъу Нухь, ЗекIогъу Ерстэм, Хъуадэ Даут сабый бгъурыбгъу яIагъ.

Нахьыжъхэм акIэрыплъыщтыгъэх ныбжьыкIэхэри. Ахэм ащыщыбэхэр непэ шъолъырым дэгъоу щызэлъашIэх, щытхъу хэлъэу лъэныкъо зэфэшъхьафхэм Iоф ащашIэ. Къуаджэр Адыгэкъалэ къызагъэкощыгъэ лъэхъаным ащ унэгъо 63-рэ щыпсэущтыгъ. Мы чылэ цIыкIум къыдэкIыгъэ­хэм ыпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ саугъэтым ишIын яIахьышIу хашIыхьагъ.

Къэзэныкъоежъыр

Кавказ заом ыпэкIэ мы къуаджэр псыхъоу Пшызэ иджабгъу нэпкъ дэжь щысыгъ. I735-рэ илъэсым мыщ дэсхэм ащыщхэм Къэбэртаем загъэзагъ, бэхэр Тыркуем икIыжьыгъэх. Адрэхэр Пшызэ исэмэгу нэпкъ щытIысыгъэх.

Мы къоджэ цIыкIум щыщ нэбгырэ 82-рэ Хэгъэгу зэошхом хэкIодагъ. Псаоу къэзыгъэзэжьыгъэхэм мамыр щыIакIэр зэтегъэуцожьыгъэным яIахьышхо халъхьагъ. Къэзэныкъуаехэр рэгушхох зэлъашIэрэ тхакIоу Бэрэтэрэ Хьамид ячылэ зэрэщыщым. Адыгэ поэзием иклассикэу Пэнэшъу Сэфэри мы чылэм къыщы­хъугъ. СпортымкIэ зыбгъазэми, лъытэныгъэ зыфэпшIын плъэкIыщт цIыфхэри къэзэныкъуаехэм яIэх. Ахэм зэу ащыщ самбэмкIэ ыкIи дзюдомкIэ дунаим ыкIи Европэм гъогогъу пчъагъэрэ ячемпионэу Лъэцэр Хьазрэт. НэмыкIэу зигугъу къэп­шIынэу мыщ къыдэкIыгъэр бэ.

Адыгэкъалэ къызагъэкощыхэм якъуа­джэ ыцIэ ащымыгъупшэнэу къагъэнагъ, урамхэм ащыщым КъэзэныкъуаекIэ еджагъэх.

Шэбэнэхьабл

Мы къуаджэр псыхъоу Пшызэ исэ­мэгу нэпкъ тесыгъ. Ар загъэпсыгъэу алъы­тэрэр I800-рэ илъэсыр ары. Мы чIыпIэр псэупIэу къыхахыгъагъ пщыхэу Ахыджагурэ Щэбанрэ. Ау лIэкъуитIур зэгурыIощтыгъэхэп, ащ къыхэкIыкIэ Ахыджаго дэкIыжьи, Щэбанхэр (зэшхэу Хьатыгъу ыкIи Шыбгъуд) къыдэнагъэх. Нэужым чылэм ШэбэнэхьаблэкIэ еджагъэх. ТIэкIу-тэкIузэ къуаджэм зиушъомбгъугъ, цIыфэу дэсым хэпшIыкIэу хэхъуагъ.

Шэбэнэхьаблэ ичIыопс идэхагъэ дэгъу дэдэу къыраIотыкIыгъ Мамый Ахьмэдрэ ащ ыкъоу Заурбыйрэ. Къуаджэр къэзыухъурэйрэ мэзхэр дэхэ дэдэх, ахэм псэушъхьабэ ахэс, къащыкIырэми нэр пIэпахы. Мэзым цIыфхэр ыгъашхэщтыгъэх, ящыкIэгъэ пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр къыщаугъоищтыгъэх.

Ахыджагу къуаджэм икъыблэ лъэныкъо щыIэ чIыгум тесыгъ, ар цIыфхэм къызэрахэнэжьыгъэр «Ахыджагу ихашъу». Пщым ыIыгъыгъэ чIыгухэр зэлъашIэрэ хыкъумэу Хъумэджый пэIулъы­гъэх. Мыщ пылъ хъишъэр зымышIырэ къуаджэм дэсыгъэп. Хыкъумым пцэжъые зэфэшъхьафыбэ хэсыгъ, джащ фэдэу «псы дэшхокIэ» (чилим) заджэхэрэмкIэ баигъэ. Нахьыжъхэм къызэраIотэжьырэмкIэ, ащ ишIуагъэкIэ къуаджэр гъаблэм щыухъумагъэ хъугъагъ.

Джащ фэдэу чылэм къыщыкIыщтыгъэ чъыгышхоу «Молэмыкъом ипхъэшъэ­бэжъ» тыди щызэлъашIэщтыгъ. Ар чыжьэкIэ къэплъэгъущтыгъ ыкIи цIыф кIуапIэу щытыгъ.

Адыгэкъалэ зыдэтIысхьэгъэхэ уахътэм, I972-рэ илъэсым, Шэбэнэхьаблэ унэ­гъуи I8I-рэ щыпсэущтыгъ. Хэгъэгу зэошхом чылэм щыщ нэбгырэ 76-рэ хэкIодагъ, къэзыгъэзэжьыгъэхэм алъэкI къамыгъа­нэу лэжьагъэх. Заом илъэхъан лIыхъужъ­ныгъэ зезыхьагъэхэр къоджэдэсхэм непэ къызнэсыгъэми ащыгъупшэхэрэп. Ахэм ащыщых Рейхстагыр зыштагъэхэм ахэтыгъэ Тхьагъэпсэу Чэлэмэт, Жъогъо Плъыжьым иорден икавалерэу Мамый Мусс, къэралыгъо тын зэфэшъхьафхэр къызыфагъэшъошэгъэ Нэгъуцу Налбый, бзылъфыгъэ-лIыхъужъэу Мамый (Кобл) Дарихъан, партизан движением хэтыгъэ­хэ Тыгъужъ Хьаджкъэсэйрэ ЕхъулIэ Джантыгъэрэ. Чылэм дэсхэм шъхьэкIэфэныгъэшхо фашIыщтыгъ заом иветеранэу, кIэлэегъаджэу Мамый Ахьмэд. Зигугъу къэпшIын фаехэм ащыщ Адыгэ къэралыгъо университетым иректорэу Мамый Даут. НэмыкI цIыф шIагъоу мы псэупIэм къыдэкIыгъэр макIэп.

Апэрэ Едэпсыкъуай

Мыр аужырэ илъэсхэм Едэпсыкъое къоджэ Советым игупчэу щытыгъ.

Мыщ ицIыфхэм ащыщыбэхэр респуб­ликэм щыцIэрыIох. Ахэм ащыщых ЗекIогъу Уцужьыкъу, Хъот Казбек, ЩэшIэ Казбек, Мамый Казбек, Жанэ Нэфсэт, Шъхьащэкъо Клара, нэмыкIхэри. ШIэныгъэхэмкIэ Академием иакадемикэу Шэуджэн Асхьад республикэми, Пшызэ шъолъырми дэгъоу ащызэлъашIэ. Мыщ иIофшIагъэхэм тыди осэшхо щафашIы, къоджэдэсхэр ащ рэгушхох. Мы къуа­джэм щыщ илъэс пчъагъэрэ Адыгэ къэралыгъо университетым иректорыгъэ Хъунэго Рэщыд.

Джащ фэдэу чылэм щыщхэм Хэгъэгу зэошхом лIыхъужъныгъэ щызэрахьагъ. Ахэм ащыщых Шэуджэн зэшхэу Хьазрэт, Айтэч, Мос; ЦIыкIу зэшхэу Хьамос, Мышъэост, Аслъэнчэрый, Шыхьам, Мыхьамэт, Хьазрэт, Аюб, Пщымаф. ЦIыкIу Индрис орден ыкIи медаль пчъа­гъэ къыфагъэшъошагъ. Зэо ужым Дагъы­стан ит къалэу Хасавюрт дэт гурыт еджапIэм ипэщагъ. Хъот Исхьакъ, ЦIыкIу зэшхэу Юсыфрэ Алыйрэ, ЦIыкIу Хьаджымэт, Шъхьащэкъо Алый, НатIэкъо Ислъам, Жанэ Сайхьат, Чэтыжъхэу Теуцожьрэ Исмахьилрэ лIыхъужъныгъэу зэрахьагъэр егъашIэм цIыфхэм ащыгъуп­шэщтэп. Хэгъэгу зэошхом хэкIодагъэх Пщыпыйхэм якIэлиплI – Хьис, Зэчэрый, Амин ыкIи Исхьакъ. Ахэм анэмыкIэу зыцIэ къепIонэу щыIэр бэ.

Къуаджэм дэт еджапIэр къэзыухыгъэ­хэм ащыщхэм пэщэ IэнатIэхэр аIыгъых, бизнесым пыщагъэри макIэп. Ахэм ячылэ ащыгъупшэрэп, зэхахьэхэм, Iоф­тхьабзэхэм къахэлажьэх.

ЯтIонэрэ Едэпсыкъуай

Мыр апэрэ Едэпсыкъуаем ыкIи Шэбэнэхьаблэ ялэгъу. Къуаджэр чIыпIэ дахэ щысыгъ, лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ IэпэIасэхэр, цIыф Iушхэр, IофшIэнымкIэ пэрытхэр бэу дэсыгъэх. Чылэм щыщ ЛIымыщэкъо Хьаджымос апэрэ дунэе заом хэлэжьагъ, нэужым дивизие Iэлым хэтыгъ, тын лъапIэхэр къыфагъэшъошагъэх. Хьатхъохъу Хьаджымос Сыбыр ращыгъагъ. Ау ащи ар щыкIодыгъэп, мы чIыпIэм щыпсэурэ лъэпкъхэм яIэшIагъэхэм, шIэныгъэу аIэкIэлъхэм защигъэгъозагъ ыкIи икъуа­джэ къызегъэзэжьым цIыфхэм яIазэщтыгъ. Джы къызнэсыгъэми ар ащыгъуп­шэрэп, игугъу дахэкIэ ашIы.

Хьатхъохъу Рэщыд илъэс 25-рэ нахь ымыныбжьэу Украинэм щыфэхыгъ. ЛIымыщэкъо Щамсудин Советскэ Дзэм къулыкъур щихьыгъ, тын лъапIэхэр, джащ фэдэу Сталиным ирэзэныгъэ тхылъ къыфагъэшъошагъэх. Хэгъэгу зэошхом лIыхъужъныгъэ щызэрахьагъ ыкIи егъэшIэрэ шIэжьэу цIыфхэм агу къинагъэх къуаджэм щыщхэу Къаращыкъохэу Шъэ­лихьрэ Сэфэррэ, Ергъукъо Ерстэм, Шъхьащэкъо Айдэмыр, Тэтэр Юсыф, Хьатхъохъу Бэчыр, Джанхъот Нухь, нэмыкIхэри. КIыкI Пщышъэукъан ТекIоныгъэм и Парад хэлэжьагъ.

Къуаджэм ублэпIэ еджапIэ дэтыгъ, кIэлэеджакIохэм я 4-рэ классыр къызаухыкIэ, апэрэ Едэпсыкъуаем нэс лъэсэу кIохэзэ, гурыт еджапIэм ягъэсэныгъэ щылъагъэкIуатэщтыгъ. Нэужым чылэм гурыт еджапIэ къыщызэIуахыгъагъ. Ащ къуаджэм имызакъоу, нэмыкI чIыпIэхэм къарыкIырэ кIэлэегъаджэхэм Iоф щашIэщтыгъ. Илъэсыбэ тешIагъ нахь мышIэми, ахэр цIыфхэм ащыгъупшэхэрэп.

ЯтIонэрэ Едэпсыкъуаем къыдэкIыгъэ­хэм шIукIэ агу къинагъэх ыкIи лъытэныгъэшхо афашIы ЦIыкIуниб Аскэр, Теуцожь Анзаур, Чэтыжъхэу Исмахьилрэ Абубачыррэ, Нэхэе Мышъэост, Шъхьащэкъо Аслъамбэч, ЛIымыщэкъо Мухьдин, нэмыкIхэми.

Уарыгушхонэу щыт зэлъашIэрэ орэдыIоу Нэхэе Тэмарэ, журналисткэу Хъот Замрэт, джащ фэдэу ЦIыкIуниб Руслъан­бэч, Джанхъот Аслъан, ЛIымыщэкъо Шамхъан, генералэу Нэхэе Руслъан, полковникхэу Мамыекъо Ким, КIыкI Хъызыр, ЛIымыщэкъо Рэмэзан, Хьахъу­къо Фатимэ, нэмыкIхэми.

ЦIыф гъэсагъэхэр, хэкум ыцIэ дахэкIэ рязыгъэIуагъэхэр мы къуаджэм къыдэ­кIыгъэх. Ахэм щыIэныгъэ гъогоу къакIугъэр непэ ныбжьыкIэхэм ящысэте­хыпI.

Мы къуаджэхэм тарихъэу апылъыр, цIыф шIагъоу ащыпсэущтыгъэхэм якъэбар мыкIодыным мэхьанэшхо иI. АщкIэ саугъэтым ишIын зиIахь хэзылъхьэгъэ пстэуми Iофышхо ашIагъ. Къуаджэхэм гъогоу къакIугъэр ащымыгъупшэным, ар къыткIэхъухьэрэ лIэужхэм алъагъэIэсыным ахэр чанэу дэлэжьагъэх ыкIи ащкIэ цIыфхэр къафэразэх. ШIэжь зимыIэ лъэпкъыр ыпэкIэ лъыкIотэн, хэхъоныгъэ ышIын ылъэкIыщтэп. Ар хэти ыгу илъэу, къытефэрэр зэшIуихын фае. ЫпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ къуаджэхэм къадэкIыгъэхэм а пшъэрылъыр зэрифэшъуашэу агъэцакIэ.

Хэутыным фэзыгъэхьазырыгъэр ТХЬАРКЪОХЪО Адам.