Iоныгъо мазэм иящэнэрэ тхьаумафэ мэзым иIофышIэхэм я Мафэ хэгъэгум щыхагъэунэфыкIы.

Заповедникхэм къащыкIырэ мэзхэр къэзыгъэгъунэхэрэри ахэм ащы­щых. ТичIыопс шхъуантIэ икъызэтегъэнэн нэбгырэ мин пчъагъэ дэлажьэ.

Кавказ биосфернэ заповедникыр зэхэзыщагъэу ыкIи иапэрэ директорыгъэу Христофор Шапошниковым къыIогъагъ: «ЧIыопсыри, ащ игъэIорышIэни мэхьанэ яIэщтэп къэмыгъэгъу­нэхэмэ». 1924-рэ илъэсым заповедникыр зызэхащэм ащ апэу Iоф зыдишIэнэу ригъэжьэгъа­гъэр мэзпэсхэм якъыхэхын ары.

Непи мэзым иIофышIэхэм япшъэрылъхэр зэхъокIыгъэхэп, ащ ихьатыркIэ цIыфыIэ зынэмысыгъэ чIыпIэ къабзэхэр, чIыопс саугъэтхэр зэрэщытыгъэхэм фэдэу къызэтенэх.

Мэзыр къэзыгъэгъунэхэрэм яIоф къэзыгъэпсынкIэхэрэм ащыщых мы лъэхъаным заповедникым икъушъхьэ зэпырыкIыпIэхэм электричествэр зэранагъэсыгъэр. Ащ ишIуагъэкIэ мэзхэм ахашIыхьэрэ унэ цIыкIухэм гъэучъыIалъэхэр, телевизорхэр арытых, спутниковэ антеннэхэр ащагъэуцух.

Заповедникым ичIыгухэр къэ­зыгъэгъунэхэрэр нэбгырэ 90-м ехъу, ахэм зэпырыкIыпIэ 15-мэ къулыкъур ащахьы. Аужырэ илъэсхэм радио ыкIи спутник зэпхыныгъэр агъэфедэ хъугъэ. Автопаркым къыхэхъо, тракторхэр, къухьэ цIыкIухэр, мотовездеходхэр кIэу къафащэфых.

Илъэс къэс узыгъэгъозэрэ тамыгъэхэр мэзхэм ахагъэуцох. Фитыныгъэ ямыIэу шакIо, пцэ­жъыяшэ къакIохэрэм яфэшъуа­шэу адэзекIох. Аужырэ илъэс 20-м 100-м ехъоу Iашэхэр къа­Iахыгъэх. Ахэм зэкIэми яшIуагъэ къэкIо мэзхэр къызэтегъэнэгъэн­хэмкIэ, псэушъхьэу хэсхэм япчъагъэ хэхъонымкIэ.

Мэзым иIофышIэхэр чIыопсыми, мэзхэми, къушъхьэхэми сыдигъуи якъэухъумакIох.

(Тикорр.).