ЗыфатIохэрэр илъэсым исыд фэдэрэ уахъти тызыщымыкIэрэ, тиIанэхэм сыдигъуи атедгъэуцон тлъэкIырэ пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр, цумпэ ыкIи мэркIо зэфэшъхьафхэр ары.

Ахэр зимыкIэсэ цIыф урихьылIэнэпщтын. ТэшIэ ахэр зэрэIэшIухэм имызакъоу, псауныгъэмкIи шIогъэ­шхо къызэрахьырэр, пкъышъолым ахэр ыгъотынхэ зэрэфаер. Ары ны-тыхэми ясабыйхэм ахэр нахьыбэу арагъэшхыным зыкIыпылъхэр, псаухэу, узынчъэхэу къэтэджынхэм щыгугъыхэзэ.

Пхъэшъхьэ-мышъхьэхэмкIэ, маркIохэмкIэ узэIэзэжьыныр зэкIэмэ анахь IэшIэх, анахь «IэшIу». Ау ащ пае ущыгъозэн фае ахэм ащыщ пэпчъ зыщыбгъэ­фе­дэщтыр, Iэзэгъу амалэу ащ иIэр, узэу ащкIэ узэIэзэн плъэкIыщтыр, нахьыбэу пшхын фаер, бащэрэ бгъэфедэ мыхъущтыр. А зэпстэур зэлъытыгъэр пкъы­шъолым изытет ары, нэбгырэ пэпчъ ар зэфэшъхьафышъ.

Ары, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэм, маркIохэм, цумпэхэм псауныгъэмкIэ зишIуа­гъэ къакIоу бэ ахэлъыр. Ау ахэри, псэу къакIэфыгъэри бэрэ бгъэфедэу ебгъэ­жьэным ыпэкIэ зэбгъэшIэн фае зиягъэ къыокIын ылъэ­кIыщтыр. Сыда пIомэ щыIэх уз зэфэшъхьафхэр пхъэ­шъхьэ-мышъхьэ, маркIо лъэпкъ гъэнэфагъэхэр къызэмыкIухэрэр, ар елъытыгъ ахэм нахьыбэу ахэлъ веществохэм.

Бэрэ зэхэтэхы, теджэ хъуми тарехьылIэ «органическэ кислотэхэр», «дубильнэ вещество», «пигментхэр» зыфаIохэрэм. Ахэм сыда ямэхьанэр, сыд фэдэ пхъэ­шъхьэ-мышъхьэхэр ара нахьыбэу зыхэлъхэр?

Органическэ кислотэхэр пчъа­гъэу зэтефыгъэх: лимоннэхэр, «винные» зыфаIохэрэр, «молочнэкIэ» заджэхэрэр, нэмыкIхэри. Медицинэ шIэныгъэм зэригъэунэфыгъэмкIэ, а кислотэхэу пхъэшъхьэ-мышъхьэхэм, цумпэхэм, маркIохэм ахэлъхэм мэхьанэшхо яI пкъышъолымкIэ, кислотнэ-щелочной веществоу организмэм хэлъыр зэфэдизыным ахэр «фэгъэзагъэх». Ащ имызакъоу, микроб зэфэшъхьафхэу зиягъэ къакIохэрэри агъэкIодынхэ алъэ­кIы. Ахэр ахэлъых цитрус пхъэ­шъхьэ-мышъхьэ лъэпкъхэм ыкIи маркIохэм.

«Дубильные вещества» (танинхэри араIо) зыфаIохэрэр зы­хэлъ пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр пшхыхэ хъумэ, жэкIоцIыр зэфащэу къыпщэхъу, мыджырым сыдигъуи фэдэх. Танинхэр плъыр-­стырым пэуцужьых, ахэр кIэтIый уз зиIэхэм агъэфедэнкIэ дэгъу. Нахьыбэу ахэр ахэлъых рябинэм, черникэм, гранат шъуампIэм.

Пигментхэр пхъэшъхьэ-мышъхьэ­хэм, маткIохэм, цумпэхэм шъо зэфэшъхьафхэр къязытыхэрэр ары. Ахэм анахь къахагъэщыхэу, медицинэм «окислительнэ-восстановительный процесс» зыфиIорэм хэлажьэхэрэр ахэлъых хьакъужъым (шиповникым), облепихэм, къыпцIэм, чэрэзым, малинэм, черникэм, нэмыкIхэми.

Тишъолъыр нахьыбэу къыщыкIырэ пхъэшъхьэ-мышъхьэхэм, цумпэхэм, маркIохэм ащыщхэм шIуагъэу ахэлъым кIэкIэу ягугъу къэтшIын.

МыIэрысэхэр (анахьыбэу тикъэралыгъо къыщыкIыхэрэр) баих шъоу­щыгъумкIэ, кислотахэмкIэ, ахэм бэу ахэлъ пектиныр, железэр, витаминэу С-р. Витаминэу С-мрэ железэмрэ анахьыбэу зыхэлъхэр мыIэрысэ хэфэ лъэпкъхэр ары (ранет, семеренкэр, антоновкэр).

Къужъхэм шъоущыгъоу ахэлъымкIэ мыIэрысэхэм апэблагъэх, ау шIуагъэу къахьырэр нахь макI витаминхэмрэ калием ищыгъоу ахэлъхэмрэ зэрэмыбэхэм фэшI.

Айвам анахь игъо хъугъэми, мы­джырым фэд, жэкIоцIыр зэфещэ, егъэутабжьэу къыпщэхъу. Ар къызыхэ­кIырэр дубильнэ веществоу хэлъыр зэрэбэр ары. Ащ имызакъоу, мы пхъэшъхьэ-мышъхьэр бай витаминэу С-мкIэ ыкIи каротинымкIэ.

Гранатхэр. Мыхэм шъоущыгъубэ ахэлъ, лъэшэу баих фолиевэ ыкIи лимоннэ кислотахэмкIэ, дубильнэ веществохэмкIэ. Гранатыпсым пкъышъолыр «къегъэущы», кIуачIэ къыреты, зэпахырэ узхэм апэуцужьын амал ащ хелъхьэ. ШIум, жъэжъыехэм, нэгъум, кIэтIыим яIэзэгъэнымкIэ амалышIоу народнэ медицинэм ижъыкIэ къыщегъэжьагъэу щагъэфедэ.

Смородинэ шIуцIэм витаминэу С-р анахьыбэу хэлъэу алъытэ. Ар баи органическэ кислотахэмкIэ, пектиновэ веществохэмкIэ, шъоущыгъумкIэ. Нэ­гъу-кIэтIый узхэм ыкIи плъыр-стыр, пэт­хъу-Iутхъу узхэм яIэзэгъэнымкIэ шIогъэшхо зэрэхэлъыр ашIэшъ, осэшхо ащ фашIы.

Смородинэ плъыжьыр химическэу зэрэзэхэлъымкIэ макIэ зэрэтекIырэр шIуцIэм. Ау витаминэу С-р мыщ макIэу хэлъ.

Цумпэр, малинэр. Мыхэм бэу ахэлъ шъоущыгъур, клетчаткэр, витаминэу С-р. КIэлэцIыкIухэм мыхэр къямыкIоу бэрэ къыхэкIы, арышъ, яшъу­тыхэ хъумэ уфэсакъын фае. Малинэр агъэфедэ техьагъу узыр (лихорадкэр) къызэутэкIыгъэхэм яIэзэгъэнымкIэ, пкIан­тIэр лъэшэу къыуегъэхышъ. Джащ фэдэу ар жьыкъэщэпIэ узхэу зэпахын алъэ­кIыхэрэм яIэзэгъэнымкIи амалышIоу щыт.

Облепихэр бай дэд аскорбиновэ кислотамкIэ ыкIи каротинымкIэ. НэмыкI мэркIо лъэпкъхэм ар атекIы дагъэу хэлъыр зэрэбэмкIэ. Ащ Iэзэн амалэу иIэр нахьыбэрэмкIэ зэрагъэфедэрэр нэгъу-кIэтIый зэхэтым плъыр— стыр уз иIэ хъугъэмэ ары.

Черникэр, голубикэр, клюквэр, брусникэр нэмыкI мэркIо лъэпкъ­хэм зэрате­кIыхэрэм ащыщ органическэ кислотахэр бэу зэрахэлъхэр. Ары ахэм хэ­фэгъакIэ къязытырэр. Черникэм бэ дубильнэ веществоу ыкIи пектинэу хэлъыр. Анахь уасэ ащ зэрэфашIырэр гъо­мылапхъэм щыщэу кIэтIыим къинэ­рэр имышъухьэу къыукъэбзын зэрилъэ­кIырэр ыкIи нэхэм нахь дэгъоу алъэ­гъоу зэришIырэр ары. Брусникэм пкъышъолым зиягъэ езыгъэ­кIырэ микробхэр ыгъэкIодынхэ, ар къыу­къэбзын елъэкIы.

КъыпцIэр, чэрэзыр, абрикосыр, персикыр. Мыхэм шъоущыгъубэ ахэлъ, минеральнэ веществохэмкIэ, органическэ кислотахэмкIэ, пектинымкIэ баих. Калиеу, бета-каротинэу ахэлъымкIэ къахэщых абрикосымрэ персикымрэ.

Пхъэшъхьэ-мышъхьэ, цумпэ, мэркIо лъэпкъ пэпчъ шIуагъэ хэлъ, псауныгъэм­кIэ федэу щыт. ТичIыгу ахэмкIэ бай, илъэс псаум тащыкIэрэп, шыкур. Арышъ, шъуипсауныгъэ шъуфэсакъ, жъугъэфедэх ахэр. КIымафэм пэтхъу-Iутхъур, гриппыр къышъупымыхьанымкIэ, нэмыкI зэпахырэ узхэм пкъышъолыр ащыухъумэгъэным­кIэ яшIуагъэ къэкIощт.

ЖакIэмыкъо Аминэт.