Котляров зэшъхьэгъусэхэу Мариерэ Викторрэ тхылъ къыдэгъэкIыным зыпылъхэр илъэс 30 хъугъэ. 1992-рэ илъэсым апэрэ тхылъыр къытырадзэгъагъ, ыужырэ илъэсиблым Котляровхэм ятхылъ тедзэпIэ-щэпIэ гупчэу «Эль-Фа» зыфиIорэм тхылъ 300 Iэпэ-цыпэ къыщыхаутыгъагъ, ахэм ащыщэу 30 фэдизыр сериеу «Кавказым илитературнэ-тарихъ Олимп» зыфиIорэм хэхьагъ.

Нэужым, 2006-рэ илъэсым, тхылъ тедзапIэм ыцIэ зэблахъугъагъ, ащ «Издательство М. и В. Котляровых» зэре­джэгъагъэхэр. Мы лъэхъаным а тхылъ тедзэпIэ закъор ары Урысыем итыр Кавказым фэгъэхьыгъэ тхыгъэхэм анэмыкI къыдимыгъэкIэу.

Тарихъым, этнографием, бзэм афэгъэхьыгъэ IофшIэгъэ минитIум ехъу ахэм ятхылъ тедзапIэ къыщыхаутыгъ. Нахь зэлъашIагъэхэм ащыщ сериеу «Кавказыр», ащ революцием ыпэкIэ къыщегъэ­жьагъэу къытырамыдзэжьыгъэ тхыгъэхэр хэтых. Ахэм ахэлъытагъэх «Географическэ объектхэмрэ чIыпIацIэхэмрэ», «Тарихъыр, лъэпкъхэр, хабзэхэр», «Я 13 — 14-рэ лIэшIэгъухэм атхыгъэ европейскэ дневникхэр», «Дунэе тари­хъым имузей», нэмыкIхэри.

Джыри зы тхылъ серие гъэшIэгъон къыдагъэкIыгъ, ащ зэреджагъэхэр «Кавказ лъэпкъхэр: тарихъыр, географиер, этнографиер». Абхъазым фэгъэхьыгъэ томитIу хъурэ тхылъэу «Абхазия — страна души» зыфиIорэм абхъаз лъэпкъым я 15-рэ лIэшIэгъум къыщегъэжьагъэу Октябрьскэ революцием нэс къыкIугъэ гъогур къыщытхыхьагъ. Тхылъэу къыдагъэкIыхэрэр зэкIэ текстэу къадахьэхэрэм афэшъхьафэу сурэтыжъхэмкIэ гъэкIэ­рэкIагъэх. Ахэр музейхэм, архивхэм, тхылъеджапIэхэм къащаугъоигъэх.

Мы уахътэм Котляров зэшъхьэгъусэхэм Ингушетием, Къэрэщэе-Щэрджэсым, Къэбэртэе-Бэлъкъарым афэгъэхьыгъэ томитIу хъурэ тхылъ агъэхьазыры. Джыри зы проект — «Къэбэртэе-Бэлъкъарыр Кавказым иналмэс-налкъут» ыIоу — лъагъэкIуатэ.

Ахэм тарихъым, этнографием, краеведением афэгъэхьыгъэу Темыр Кавказым щатхыгъэ IофшIэгъэ 60-мэ язэхэгъэуцон яIахь хэлъ. УсакIоу ШэуджэнцIыкIу Алый, Къэбэртэе-Бэлъкъар къэралыгъо университетым идеканыгъэ Лъэустэн Владимир, гъукIэ IэпэIасэу Мечиев Кязим, нэмыкIхэми ягъэшIэ гъогу игъэкIотыгъэу нэIуасэ уафашIы.

2010-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Котляровхэр Урысыем щызэхащэрэ зэнэкъокъухэу тхылъ тедзапIэхэм яIофышIэхэр къызэрагъэблагъэхэрэм ахэлажьэх. Урысыем итхылъ тедзапIэхэм я Ассоциацие зэрилъытэрэмкIэ, ахэм къыдагъэкIырэ тхылъхэр зэрэгъэкIэрэкIагъэхэм дакIоу къадэхьэрэ къэбархэри, Iотэжьхэри, тарихъым щыщ пычыгъохэри мэхьанэкIэ ушъагъэх.

Ассоциацием Мариерэ Викторрэ Урысые Федерацием ипремие фэбэнэ­щт­хэм ахигъэхьагъ. ИкIыгъэ илъэсым зэнэкъокъоу «Илъэсым итхылъ анахь дэгъу» зыфиIорэм дипломитIу къыща­хьыгъ, ахэр Москва щыкIогъэ фестивалэу «Красная Площадь» зыцIагъэм къащаратыжьыгъэх. Ижевскэ, Махачкала, нэ­мыкI чIыпIэхэми ащызэхащэрэ зэнэ­къо­къухэм текIоныгъэхэр къащыдахы­гъэх.

Котляров зэшъхьэгъусэхэм яIофшIагъэхэм ыкIи яIофшIакIэ щыгъуазэхэм ахэм осэ ин афэзымышIырэ къахэкIыщтэп. Адыгэ лъэпкъми, адрэ пстэумэ апэ итэу, ахэм «тхьашъуегъэпсэу» ари­Iонэу къытефэ.

Шъаукъо Аслъангуащ.

­