«Нэм ылъэгъурэр шъхьэм ыуас» адыгэмэ заIом, бэ къырагъэубытыгъэр – узэтеуIубэгъэ-узэ­IэкIэубытагъэу, уиунэгъокIоцI Iоф нахь уимыIэныр арымырэу, хэхьэкIэ-хэкIыкIэми ущыгъуазэу, IокIэ-шIыкIэми хэшIыкI фыуиIэу, зэхэпхи плъэгъуи зэ­хэб­дзыжьзэ зыпкъырыпщэу, IокIэ-шIыкIэ, гъэпсыкIэ дахэ пфэхъунхэр ары. «Уинасып къы­­хьымэ а зэкIэ дэгъу нахь, дэеп» зыфаIорэми хэлъ щыI. Ау…

«Ахэмыхьэрэ къамылъфыгъэрэ» зэраIорэри шъыпкъэ дэд, дэп­къиплIым нахь умылъэгъоу щыIэныгъэр икъоу пфишIыкIыщтэп, ау хэти «ынэтIэгу итхагъэм» зэраIоу, рэкIо. Сэ сыгу къэ­кIыжьыгъэ хъугъэ-шIэгъэ цIыкIури ащ тефэ дэдэу щыт.

Щайдэт зы адыгэ къоджэ бзылъфыгъэкIэ къыфэт щыIагъэп: Iофы аIуагъэмэ зимышIэжьэу «къыгъэгущыIэу», IэпкIэ-лъа­пкIэу, уцуи тIыси имыIэу, зышъхьамысыжьыгъ. Ау сыдигъуи нэшIо-гушIоу, ны Iушэу, хъупхъэу, тэмашъхьи, лIакъуи, къуаджи алъытэу, колхоз Iоф мыухыжьми, ежь иунагъуи афырикъоу (шъхьэгъу­сэр имыIэжьыгъэми), къэбзэ-лъабзэу зэкIэупкIагъэу, икIэлиплIи, етIани ахэр шъэожъые закIэхэу, зэрэIэшъхьэзакъом емылъытыгъэу, ты зиIэхэм аримыгъэхъуа­псэхэу, анахь мыдэгъухэми, мыдэихэу дахэу ыпIущтыгъэх, зи къытенэщтыгъэп.

Сыдми, шъузабэм имафэхэр ауми зэфэдэ хьазырхэу къызэкIэлъыкIохэзэ уахътэр кIощтыгъэ. Мо бзылъфыгъэм ищыIэныгъи зыпкъ итыгъ: унэ – колхоз – унэ; кIэлэпIун, гыкIэн, лъэкIэн, пщэрыхьан; хэтэ пкIэн, хэтэ Iухыжьын; колхоз губгъу е хьамэр; етIанэ бжыхьэкIэ­сэ кIымэфэ зэхэтхэм гъунэгъу къуаджэу ытыщхэр зыдэсым кIомэ, псынкIэ дэдэу (иунагъо, икIалэхэм ыгу къафэгъоу) къэсыжьзэ игъашIэ къыхьыгъ. Ау а Тхьэр боу зэгъэфакIо – Щайдэт ицIыфышIугъи, икIалэхэр зэрэхъупхъэхэри, бзэджэгъэ— шIыкIэягъэкIи ягугъу зэрарамыгъэшIырэми къоджэдэсхэми, къоджэ еджапIэм икIэлэегъаджэхэми гу лъатагъ. Джаущтэу мо шъузабэм иунэгъожъые пстэуми игъорыгъозэ лъытэныгъэ къыфыряIэ хъугъэ. Щайдэти ыкъохэри рэзагъэх.

КIалэр бэщкIэ агъасэрэп, гущыI нахь, ным ар ышIапэу щэIэгъэшхо хэлъыгъ, куо-хьаур икIэсагъэп. Щайдэт шэнычъа­гъэп, гукIэгъушхо ибын цIыкIукIэ хэ­-лъыгъ. КIалэхэри цIыкIу зэпытынха —зыкъаIэтыщтыгъ. Янэ едэIухэу, деIэхэу, яеджэни агъэцакIэу къырыкIуагъэх. ДаIорэр цIыфы мэхъу хабзэти, нахьы­жъэу къоджэ гурыт еджапIэр къэзыухыгъэр еджэпIэшхом чIэхьагъ, илъэс 21-м къыщагъ, унэгъокIэ дахэу къалэм дэ­сыгъ. НахьыкIэхэри Iуи шIи апымылъэу къызэлъыхъущтыгъэх. Сыдми, ным ыIотэжьыгъагъ.

Мафэ горэм къо нахьыжъым ыдэжь тхьамафэ горэм щигъэIэнэу къыщэгъэ янэ зыкъыригъэплъыхьанэу къэлэ гупчэм ыщагъ. ЕгъашIэм такъикъ гъэпсэфыгъо зимыIэгъэ Щайдэт ынэ жьы кIигъэумэ шIоигъуагъ икIалэ. ШIоу фишIэщтыр ымышIэу, къом зи къытенэрэ щыIагъэп: о IэшIу-IушIухэр къыфещэфых, о мороженэр (икIэсагъ) зэтефыгъэу регъэшхы, о тучанышхо зэтетэу «Универмагым» чIищи, ынэ зытефагъэр — цы кофтэ лъапIи, цокъэ шъаби, шъхьатехъо дахи къыфищэфыгъ. Ными дунаир идунай, къори ащ нахь насыпышIожь. Адэ пIотэжьынышъ, жьыкъэщэгъу гупсэф бгъотыным нахьышIу мэхъужьа?!

ЕгъашIэм Щайдэт зызфигъэлIэгъэ кIалэхэр лIы хъугъэх, цIыфы хъугъэх. Ным афишIагъэр агъэхьаулыягъэп — къагурыIуагъ, зэхашIыкIыгъ.

Янэ ныбжьи кино, е музей, е концерт зэрэмыкIуагъэр, зэримылъэгъугъэр ешIэти, зыкъыригъэплъыхьэ, ыгу, ышъо ахигъахъо шIоигъоу урам гупчитIур зыщызэолIэрэ къуапэм щыт музеим чIищэнэу икIалэ ыгу къэкIыгъ.

— Мам, джыри зы хьалэмэт гор непэрэмкIэ, — ыIозэ, зэрэшIогъэшIэгъо­ныщтым емыхъырэхъышэжьэу мо кIэлэ хьалэл гупцIанэм фэсакъызэ ныр ыпэ ригъэуцуи, Адыгэ хэку музей цIыкIум чIэзэрэщагъэх.

КъэзышIэжьхэрэри щыIэнхэ фае — музеир цIыкIугъэ, ащ къыхэкIэу къэбгъэ­лъэгъон фэдэу яIэ щыIэмэ, зэхэушъагъэу къагъэуцущтыгъ. Апэрэ унэм Адыгеим ичIыопс — ипсэушъхьэ лъэпкъ­хэр ыкIи къэкIыхэрэр игъэкIотыгъэу къыщагъэлъагъощтыгъ.

Тхьэм нахь ымышIэу, гушIопсэу, «Бисмилахь!» ыIуи Щайдэт пчъэшъхьаIум зэребакъоу о къэплъэгъугъэмэ анахь шъэджашъэу быгъужъыр кIыбкIэ къызэкIэкIуатэрэм фэдэ шъыпкъэу зэрэщытым гу лъитагъ. Бзылъфыгъэ тхьамыкIэу ищагу нахь чыжьэу зыми мыкIуагъэм музеир ащ фэдэмэ (щынагъомэ) ешIэ пшIошIа, а быгъужъыр Адыгэ хэку музеир зэрэгушхорэ шъондыр гъэпщыгъэу кавказ домбаир арымэ сыдым фишIэныгъа, ыпсэ Iузыгъ.

Нэрэ-Iэрэм, ыгу имыежьэу щтэпагъэу, «Тхьэ къысауи, ай, ай!» къыIуи, къызэхэфагъ. Инасыпти, къом ыIаплI къифагъ нахь, ышъхьачэ кIиутыныгъи. Музей IофышIи, нэмыкIи къызэхэлъадэхи, бзылъфыгъэм медицинэ IэпыIэгъу рагъэгъотыгъ.

Щайдэт къызэнэхъэжьым, ыкъорэ инысэрэ къышъхьащытхэу, пIэ фыжьыбзэ шыгъэм хэлъыгъ. Музей домбаим джарэу лъэшэу къыгъэщтагъ. Сыдми, фэсакъхэмэ, къыдекIокIхэзэ, мэфэ заулэкIэ ылъэ къытеуцожьыгъ. Ыкъохэм яхъяри, ясабыйхэри къылъэгъугъ, шыкур! Ау ащ ыуж сыд хъугъэкIи, зыщыщ ымышIэрэ кIон е зыплъыхьан Iоф игугъу къыфамышIыжьынэу къялъэIугъ; «музей» гущыIэ къодыери, зэхихынэу фэежьыгъэп, домбаижъ щынагъор хэгъэкIыри. Арыщтын, «махъшэм тесми насыпын­чъэм хьэр ецакъэ» зыкIаIуагъэри.

 Мамырыкъо Нуриет.