Урысые Федерацием и Президент и Указэу N 284-р зытетэу 2020-рэ илъэсым бэдзэогъум и 31-м къыдэкIыгъэмкIэ Федеральнэ Законэу «Урысыем ищытхъу ыкIи ишIэжь мафэхэм яхьы­лIагъ» зыфиIоу 1995-рэ илъэсым гъэтхапэм и 13-м аштагъэм зэхъокIыныгъэхэр зэрэфашIыгъэхэр сигуапэу къыхэсэгъэщы: Кавказым ишъхьафитныгъэ икъэухъумэн фэгъэхьыгъэ заор заухыгъэ мафэу чъэпыогъум и 9-р Урысыем ишIэжь мафэхэм ащыщэу мэфэпчъым хагъэхьагъ. Нафэу зэрэщытымкIэ, 1942-рэ илъэсым бэдзэогъум и 25-м къыщегъэжьагъэу 1943-рэ илъэсым чъэпыогъум и 9-м нэс Кавказыр пыим емыгъэштэгъэным фэгъэхьыгъэ заор кIуагъэ.

Мыщ дэжьым къыхэгъэщы­гъэн фае Адыгэ Республикэм и Къэ­ралыгъо Совет – Хасэмрэ Т. М. КIэращэм ыцIэкIэ щыт Адыгэ республикэ институтэу гуманитар ушэтынхэм апылъымрэ анахь чанэу а Iофым хэлэжьагъэхэм зэращыщхэр. Джащ фэдэу Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет – Хасэм зекIонымкIэ, экологиемкIэ, чIыопс байныгъэ­хэм ягъэфедэнкIэ икомитет итхьаматэу Е. И. Саловым нэмыкI шъолъырхэм ядепутатхэр игъусэхэу Федеральнэ законым зэхъокIыныгъэхэр фэшIыгъэнхэм дэлэжьагъ.

ИлъэсипшI пчъагъэкIэ узэкIэ­Iэбэжьмэ а хъугъэ-шIагъэхэр щыIагъэхэ нахь мышIэми, Хэ­гъэгу зэошхоу блэкIыгъэмкIэ, Кавказым ишъхьафитныгъэ икъэу­хъумэнкIэ щыIэгъэ заори зэрахэтэу, непэ къызнэсыгъэм узыгъэрэзэн джэуап зэрамытыгъэ Iофыгъохэр щыIэх. Тэ ты­къыз­щыуцущтыр тIу: зыкъэухъу­мэжьыгъэнымкIэ Армавир- Мыекъопэ операциекIэ зэджагъэхэмрэ Ставкэм илIыкIоу, ГКО-м хэтэу Л. П. Берия 1942-рэ илъэсым шышъхьэIу — Iоныгъо мазэхэм Кавказым зэрэщыIагъэмрэ.

1942-рэ илъэсым гъэмафэм вермахтым Кавказым иштэнкIэ операциеу рихъухьагъэм «Эдель­вейскIэ» еджэгъагъэх. Къыблэ лъэныкъомкIэ пыир къылъамыгъэкIотэным епхыгъэ пшъэрылъ къиным фагъэзэгъагъэр 1942-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 20-м зэхащэгъэгъэ Темыр-Кавказ фронтэу Советскэ Союзым имаршалэу С. М. Буденнэр пащэ зыфашIыгъагъэр ары. Шъофым ущызэоныр зэрэкъиныр къыди­лъытэзэ, Буденнэм бэдзэогъум и 25-м Апшъэрэ Главнокомандованием и Ставкэ фитхыгъагъ кIуачIэу джырэкIэ щыIэмкIэ пыир къызэтепIэжэн зэрэмылъэкIыщтым фэгъэхьыгъэу ыкIи игъо филъэгъугъагъ дзэхэр Пшызэрэ Терекрэ акIыбкIэ Iущыгъэнхэу, Кавказым икъушъхьэтх шъхьаIэ ылъапэкIэ гъэзэгъэнхэу. Пыир техникэмкIэ зэрэтшъхьадэкIырэр къызфигъэфедэн ымылъэкIынымкIэ ащ ишIуагъэ къэкIонэу ылъы­тэгъагъ. Ау советскэ пащэхэр фэягъэхэп Темыр Кавказым ичIыгу ащ тетэу пыим IэкIагъэ­хьанэу. РККА-м икомандование унашъохэр къытыщтыгъэх къызэкIэкIонэу фежьэгъэ дзэхэр къызэтыраIэжэнхэу ыкIи пыим ахэр филъынхэу. Ау блэкIыгъэ заохэм кIочIаджэ ашIыгъэ ти­дзэхэр псынкIэу къызэкIакIощтыгъэх. Ащ къыхэкIэу Темыр-Кавказ фронтым иштаб зыдэщыIэр мэфи 7-м къыкIоцI гъогогъуи 6-рэ зэблихъун фаеу хъугъагъэ.

Сыд ишIыкIэми, Кавказыр псынкIэу вермахтым ыштэн мурад зэриIагъэр къэзыушыхьатыхэрэм ащыщ фельдмаршалэу В. Лист иунашъо ыгъэцакIэзэ капитанэу Грот пэщэныгъэ зыдызэрихьэрэ купым Iошъхьэмафэ ышыгу фашист быракъыр зэрэщигъэIагъэр. Нацист пропагандэм пшъэрылъ зыфишIыжьы­гъагъ «эдельвейсцэхэр» лъэпкъ лIы­хъужъхэу къыгъэлъэгъонэу. Гъэ­зетхэм «Тэ Европэм тырибысым», «Кавказым тытекIуагъ» зыфиIохэрэ шъхьэхэр бэу къарыхьэхэ хъугъэ. Iофхэр дэигъэх.

Хэгъэгу зэошхом фэгъэхьыгъэ историографием гъогу къурпэн, гъогу къин къыкIугъ. Цензурэ пхъашэу щыIагъэм елъытыгъэу къиныгъохэр ащ щигъэзыенхэ фаеу хъущтыгъэ. Хъугъэ-шIагъэу щыIэщтхэмкIэ ыпэрапшIэу зытыраубытэгъэ еплъыкIэм, концепциехэм къапкъырыкIыхэзэ, тхылъхэу къыдэкIыщтхэм адэхьащтхэр зэхагъэуцощтыгъэх. Я ХХ-рэ лIэшIэгъум ия 80-рэ илъэсхэм агузэгухэм адэжь советскэ цIыфхэр фашизмэм зэрэпэуцужьыгъэхэм фэгъэхьыгъэ зэфэхьысыжь IофшIэгъэ инхэр къыдэкIыщтыгъэх. Ахэм къащыублагъэу заом епхыгъэ хъугъэ-шIагъэхэр зытетыгъэхэм нахь тефэхэу, зэтекIукIыныгъэ­хэр нахь макIэхэу къагъэлъагъо­хэу хъугъэ. Арэу щыт нахь мышIэми, а хъугъэ-шIагъэхэм якъэгъэлъэгъон щыкIагъэхэр джыри фэмыхъухэу пIон плъэ­кIыщтэп. Ахэм зыкIэ ащыщ Кавказым ишъхьафитныгъэ фэгъэхьыгъэ заор (1942-рэ илъэ­сым бэдзэогъум и 25-м къыщегъэжьагъэу 1943-рэ илъэсым чъэпыогъум и 9-м нэс кIуагъэр). Нахьыпэм фэдэу а лъэныкъомкIэ джыри «бжьыгъэ фыжьхэр» щыIэх. Тэ зэрэтлъытэрэмкIэ, ахэм зыкIэ ащыщ Армавир- Мыекъопэ операциеу 1942-рэ илъэсым шышъхьэIум щыIагъэр.

1942-рэ илъэсым къызэкIэлъы­кIогъэ хъугъэ-шIагъэхэм Дзэ Плъыжьым ифедэ ахэлъыгъэу пфэIощтэп. Гитлеровцэхэр къы­лъыкIуатэхэзэ, бэдзэогъум и 24-м Ростов-на-Дону аштэгъагъ. Пыир Кавказым къихьаным ищынагъо щыIэ хъугъагъэ.

Зыкъэухъумэжьыным фытегъэпсыхьэгъэ псэуалъэхэр шIыгъэнхэ фэягъ. 1942-рэ илъэсым гъэмафэм ехъулIэу цIыфхэмкIи, артиллериемкIи, самолетхэмкIи Германиемрэ ащ игъусэгъухэмрэ зэрэтшъхьадэкIыщтыгъэхэр къэ­Iогъэн фае. Советскэ-германскэ фронтым дивизие 230-рэ, бригадэ 16 хэлэжьагъ. Заор зыкIорэм къыщегъэжьагъэу нэмыц командованием Советскэ Союзым ащ фэдиз соединение къы­ритэкъулIэу къыхэкIыгъэп. Ахэм къадеIэщтыгъэх ошъогу флоти 3, Финляндиемрэ Румыниемрэ яавиацие. Пыир нэбгырэ миллиони 5-рэ мин 655-рэ хъущтыгъэ, танкхэр, топхэр — мини 3,7-рэ, самолетхэр — 3200-рэ, Iашэхэр ыкIи минометхэр — мин 49-рэ. Советскэ дзэхэм самолетэу ыкIи топэу яIагъэр нахь мэкIагъ. Дзэ Плъыжьым къызэкIэкIонэу ригъэжьэгъагъ.

Темыр-Кавказ фронтым идзэ­хэм я Армавир-Мыекъопэ операциеу (1942-рэ илъэсым шы­шъхьэIум и 6-м къыщегъэжьа­-гъэу и 17-м нэс кIуагъэм) мар­­-шалэу С. М. Буденнэм пэщэныгъэ зыдызэрихьагъэм фэгъэхьыгъэу угущыIэн хъумэ, «Дзэ эн­цик­лопедическэ гущыIалъэм» къызэрэщиIорэмкIэ, «Мыекъуапэ­рэ Мыекъуапэ икIэу ТIуапсэ екIу­рэ гъогумрэ къэухъумэгъэнхэм ыкIи пыир хы ШIуцIэ Iу­шъом нэмыгъэсыгъэным апай ар зы­кIы­­­зэхащэгъагъэр». Ар дэдэр къыкIаIотыкIыжьы «Хэгъэгу зэо­шхор» зыфиIорэ энциклопедиеми, «Боевой путь 18-й армии» зышъ­хьэми. Ахэм Армавир-Мые­къопэ операциер къаха­фэрэп.

Тэ зэрэтлъытэрэмкIэ, зыкъэ­ухъумэжьыгъэным игугъу пшIын хъумэ, Мыекъуапэрэ Шытхьалэрэ адэжь пыим утынышхо зэрэщырахыгъагъэр къыхэгъэщыгъэн фае. Пыим танкэу ыкIи самолетэу иIагъэр бэкIэ нахьыбагъэ­ми, 1942-рэ илъэсым шышъхьэ­Iум и 15 — 17-хэм яхъулIэу Самурскэ, Хъыдыжъ, Ставрополь лъэныкъохэмкIэ пыир къызэтырагъэуцон алъэкIыгъ. ТIуапсэрэ хы ШIуцIэ Iушъомрэ якIурэ гъо­гухэр зэпабзыкIыгъэх. Пыим игухэлъ къыдагъэхъугъэп.

Сталинград икъэухъумэн елъы­тыгъэмэ, гухэкI нахь мышIэми, Кавказым икъэухъумэн фэгъэхьыгъэу тызщыгъуазэр бэкIэ нахь макI. ЫпшъэкIэ къы­зэрэщыхэдгъэщыгъэу, нэмыцхэр псынкIэу къызэрэлъыкIуатэхэрэм ыгъэгумэкIэу Апшъэрэ Главнокомандующым Кавказым къыгъэкIогъагъ Ставкэм илIыкIоу Л. П. Берия. НахьышIум ылъэныкъокIэ зэхъокIыныгъэхэм ащыгугъхэу 1942-рэ илъэсым шышъхьэIум и 28-м Тбилиси ар къынагъэсыгъ.

В. В. Бешановым къызэрэхигъэщырэмкIэ, операциеу «Эдель­вейс» ыкIэм факIощтыгъэ, аш­тэнэу агъэнэфэгъэ чIыпIэмэ ящэнитIум ехъу аштэгъэхагъ, Темыр Кавказыр зэрэпсаоу пIоми хъунэу, Пшызэ шъолъырыр, Мыекъопэ чIыдэгъэкъэкIопIэ районыр. Iошъхьэмафэ нэмыц быракъыр щагъэIэгъагъ.

ЕтIани шышъхьэIум нафэ къэхъугъ ятIонэрэ фронтыр Ев­ро­пэм зэрэщымыIэщтыр. И. В. Сталиным шышъхьэIум и 13-м Британием ипремьер ыгъэмысэу тхылъ фигъэхьыгъагъ «советскэ общественностым моральнэ утын къызэрэрихыгъэмкIэ».

Л. П. Берия зэшIуихыгъэ Iоф­тхьабзэхэм яшIуагъэкIэ ышъэ икIыгъэу Кавказым ылъэныкъо­кIэ къилъыгъэ нэмыцхэр къызэтеIэжагъэ хъугъэх. Закавказскэ фронтым иармейскэ ыкIи ифронтовой аппарат иIофышIэхэу пшъэдэкIыжь зыхьыхэрэм ащыщ­хэр ащ зэблихъугъэх. Я 46-рэ армием пэщэныгъэ дызезыхьэщтыгъэ генерал-майорэу В. Ф. Сергацкэм ычIыпIэ ригъэхьэ­гъагъ генерал-майорэу К. Н. Ле­селидзе. Пыидзэхэу къушъхьэтхыхэмкIэ къыдэхьанхэу пы­лъыгъэхэр ащ зэхаригъэтэкъуагъэх.

Маршалэу А. А. Гречко имемуархэм Л. П. Берия иIофшIакIэ шIомытэрэзыгъэу, «дысыгъэ-пхъэ­шэгъащэ зыхэлъ администрированиекIэ» алъытэщтыгъэу къащетхы.

Темыр-Кавказ фронтым иштабэу пкIэ зимыIэжьэу къэнагъэм зэхъокIыныгъэхэр фэшIыгъэнхэм Л.П. Берия ежь ышъхьэкIэ хэлэ­жьагъ. Ставкэм зэрезэгъыгъэм тетэу С.М. Буденнэр фронтым ипэщэ IэнатIэ Iуигъэ­кIыгъ, джащ фэдэу Дзэ советым хэт Л.М. Кагановичи, нэмыкIхэри яIэ­натIэхэм аIуищыгъэх. Зыкъэухъу­мэжьыгъэным иIоф ахэм зэбгырагъэзыгъэу ылъытагъ.

Л. П. Берия, Ставкэм илIыкIоу зэрэщытым елъытыгъэу, пшъэ­рылъышхоу къыфашIыгъэр ишъып­къэу ыгъэцакIэщтыгъ, ау ар цIыф жъалымэу щытыгъэп, Кавказым зыщыIэгъэ лъэхъаным зы нэбгыри ащ аригъэукIыгъэп.

ТхьамэфитIум къыкIоцI, нэ­мыц­хэр къагъэуцуфэхэ нэс, Л. П. Берия анахь чIыпIэ плъыр­хэм ренэу ащыIагъ. Iофхэр зыпкъ зэриуцожьыхэрэр зелъэ­гъум ыуж ар Новороссийскэ кIуагъэ. Германием идзэхэр ащи къыщызэтыраIэжагъэх.

Кавказым икъэухъумэн Л. П. Берия иIахьэу хишIыхьагъэр, гухэкI нахь мышIэми, хэгъэгум иисториеграфие къыхафэрэп. Нафэу зэрэщытымкIэ, 1953-рэ илъэсым Л. П. Берия «агъэмыси» аукIыгъ. Кавказым икъэухъу­мэн илъэхъан тиоборонэ зэрар рихыгъэу алъытагъ. Непэ къыз­нэсыгъэми а «зэрарым» къи­кIырэр зыми икъоу къызэхифын ылъэкIыгъэп.

Ацумыжъ Казбек. Тарихъ шIэныгъэхэмкIэ доктор.