БлэкIыгъэ зэманхэм яшыхьатэу непэ къытхэт «Пегъымбарым ичъыг», «Тхьэм ычIэгъ чIэтыр», «Псаоу щыIэ реликвий», «Чъыг дах» — Тюльпан чъыгэу поселкэу Шэхапэ дэтым фаусыгъэу ащ фэдэ цIэ зэфэшъхьафыбэ Шъачэ къыщыхъугъэ шапсыгъэхэм яжэрыIо народнэ творчествэ къыхэнагъ.

«Лириодендрон» зыфаIорэ чъыг лъэп­къым щыщэу Урысыем къыщыкIыхэрэм анахь иныр мы чIыпIэм къыщыхъугъэхэм, щыпсэухэрэм ижъыкIэ къыщегъэжьа­гъэу агъэлъапIэ. НахьыпэкIэ цIыфхэр ащ щызэхахьэщтыгъэх, диным епхыгъэ Iоф­тхьабзэхэр щызэхащэщтыгъэх, ар гукъэ­кIыжьыбэ зэпхыгъэ чIыпI.

Аужырэ илъэсипшIхэм Шъачэ зекIо къакIохэрэр анахьыбэу зыдэщыIэхэрэ чIыпIэуи ар хъугъэ. Гъэмэфэ уахътэм мафэ къэс зыгъэпсэфыпIэм ихьэкIэ нэбгырэ мин фэдиз чъыг гъэшIэгъоным еплъынэу къэкIо, зекIо купхэр, IэкIыбым къикIыгъэхэр бэу щыолъэгъух. Илъэс къэс мы чIыпIэм Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафыбэ щызэхащэ.

«Чъыг дахэр», шъыпкъэмкIэ, хьалэмэтэу гъэпсыгъэ, зыми фэдэп, цIыф къызэрыкIохэм ямызакъоу, специалистхэми ашIогъэшIэгъон. Ащ ичъыг шъхьэпэшхо узычIэуцокIэ, уахътэр къэуцугъ къыпшIошIы, уегъэрэхьаты, дунаир къабзэу, гохьэу, хьалэлэу къыпщегъэхъу.

Арэу щытми, специалистхэм къызэраIорэмкIэ, мы чъыг гъэшIэгъоным изытет уигъэгумэкIынэу хъугъэ. Ныбжьышхоу иIэм иIахь зэрэхихыгъэм имызакъоу — 2013-рэ илъэсым чъыгхэм язэгъэшIэн, яуплъэкIун фэгъэзэгъэ Гупчэу «Здоровый лес» зыфиIорэм иэкспертхэм зэхащэгъэгъэ ушэтынхэм илъэс 251-рэ ыныбжьэу къагъэлъэ­гъуагъ – чIыопсым ихъугъэ-шIагъэхэми яягъэ рагъэкIы. Анахь шъхьаIэр блэкIыгъэ лIэшIэгъум щэгъогогъо шыблэр лъэшэу къызэреуагъэр ары.

1939-рэ илъэсым чъыгышхом ышъхьапэ ыгъэтэкъогъагъ. Ары пакIошъ, нахьыжъхэм къызэраIотэжьырэмкIэ, къыкIигъэнэгъагъ. Нахьи нахь лъэшыжьэу шыблэр къеуагъ 1948-рэ илъэсым. Джащыгъум чъыгыпкъым ыгузэгу нэсэу тIоу зэгуиутыгъагъ. А лъэхъаным ащ зыпарэми гу лъимытэзэ уахътэр аIэкIэкIыгъагъэу нахьыжъхэм къаIожьы. Илъэсих зытешIэм ыуж джыри зэ шыблэр къызеом, специалистэу чъыгым «еIэзагъэ­хэм» ащ ыпэкIэ къыщышIыгъагъэри агъэунэфыгъагъ.

1974-рэ илъэсым икIымафэ КIыщмэе цIыкIум имэз хъызмэтшIапIэ иIофышIэ­хэм чъыгыпкъэу зэгозыгъэр кIэпсэшхо­хэмкIэ зэхапхэгъагъ. Нахь кIасэу, 1990-рэ илъэсхэм, кIапсэр гъучI пшъэхъухэм­кIэ зэблахъужьыгъ. Джащыгъум специалистхэм чъыгыр къызаплъыхьэм, чъыгыпкъым ыкIоцI зыпари псау зэримылъы­жьым гумэкIыгъо хидзагъэх. Ащ ыгу­зэ­гукIэ къыдэчъынэу ежьэгъэгъэ къута­мэу шыблэм «ыукIыгъэр» хахыкIыгъагъ, нэмыкI «уIагъэу» телъхэми яшIушIагъэх.

— Чъыгыпкъым ыкIоцI ишъукIыгъэу килограммишъэ пчъагъэ къитхыгъагъ, — къеIотэжьы мэз хъызмэтшIапIэм ащыгъум ипэщагъэу, IофшIэнхэр зэхэзыщэгъэгъэ Кобл Марыет. — Къитхыгъэр зэрэбэм къыхэкIэу хьылъэзещэ автомашинэкIэ Iуащыгъагъ. Гъэфыкъуагъэу иIэхэр «тыдыжьыхи», къыхэмыщэу дгъэлэжьыгъагъэх. Чъыгыпкъым иутыгъэшхо иIэми, ыкIоцIэу къэтыунэкIыгъэми къэт­ран-пхъэ­упсэфэ зэхэлъэу шIэныгъэлэжьхэм ярецепткIэ тшIыгъэр арыткIэгъагъ. Ащ чъыгыр къы­зэтегъэ­нэжьыгъэ­ным­кIэ ишIогъэшхо къэкIуагъ.

Аужырэ илъэс шъэныкъом «ошъогум къиукIэу» ащ зыпари къеуагъэп, ау чъы­гыпкъыр ыкIоцIкIэ етIупщыгъэу мэтакъо. Ар умы­специалистми олъэгъу. ЦIыфыбэу къекIуа­лIэрэми шIуагъэ къыфахьырэп. Чъыгыр къэшIыхьагъэу, илъэс 40 хъугъэу къэралыгъом къегъэгъунэ нахь мышIэми, ащ къымыубытхэу благъэу кIэлъы­рэхьэх, сурэтхэр зытырахых. А зэпстэумэ яягъэ екIы. Чъыг лъапсэр аубэшъ, чIыгур пытэ мэхъу, лъапсэу къыхэщыхэрэр агъэфыкъох. Специалистхэм къызэраIорэмкIэ, елбэтэу ащ зыгорэ епэсыгъэн фае, уахътэ тешIэмэ, бгъэтэрэзыжьышъущтэп. 2017-рэ илъэсым Шъачэ экологиемкIэ и Советрэ чъыг­хэм яэкспертизэ фэгъэзэгъэ Гупчэмрэ яэкспертхэм Тюль­-пан чъыгым икъутэмэ гъугъэ-­хэр гуахыкIыгъэх, псаоу къыпынагъэхэр полипропиленым хэшIыкIыгъэ кIапсэкIэ ышъхьапэ рапхыгъэх. Материалэу агъэфеда­гъэхэр чъыгым зэрэхэхъощтым иягъэ ямыкIынэу гъэпсыгъэх, итеплъэ мыукъонымкIэ яшIуа­гъэ къэкIо. Ащ имызакъоу, чъыгыпкъым ыкIоцI уиплъэным тегъэ­псыхьэгъэ оборудованиемкIэ узыгъэгумэкIын чIыпIэ дэйхэр специалистхэм къагъотыгъ, ахэм япытагъэ зэрагъэшIагъ.

Джырэблагъэ поселкэм дэсхэр, Бастэ Айдэмыр, кIэщакIо фэхъухи, джыри зэ Тюльпан чъыгым «еIэзагъэх». Чъыгхэм яфэIо-фашIэхэм ягъэцэкIэн фэзыгъэсэхэрэ Московскэ еджапIэмрэ чъыгхэм яэкспертизэ фэгъэзэгъэ Гупчэмрэ яспе­циалистхэм чъыг шъхьапэр зыпкъ изыгъэуцожьырэ системэр агъэпсыгъ, жьыбгъэшхо хъумэ чъыгыпкъым иягъэ римы­гъэкIынэу шъхьапэм паупкIыгъ. РашIылIагъэхэм чъыгыр къызэтырагъэ­нэщтэу, игъашIэ лъагъэкIотэщтэу ары экспертхэм къызэраIорэр.

— Москва къикIыгъэ специалистхэм чъыгыр дэгъоу къаплъыхьи, рашIэфыщтхэр ыпэрапшIэу агъэнэфагъ, — къыIотагъ Бастэ Айдэмыр. —Ахъщэу Iофтхьабзэхэм апэIухьащтым Шъачэ имыза­къоу, нэмыкI чIыпIэхэм ащыпсэухэрэми яIахь къыхалъхьагъ. Шъачэ иэлектросетьхэм лъагэу утетэу Iоф пшIэным тегъэпсыхьэгъэ транспорт ыпкIэ хэмылъэу къыта­тыгъ. НэмыкI IофхэмкIэ къыддеIагъэхэм ащыщых хы ШIуцIэ Iушъом щыпсэурэ шапсыгъэхэм я Адыгэ Хасэу КIакIыхъу Мэджыдэ зипащэр, КIыщмай ичIыпIэ общественнэ зыгъэIорышIэжьыпIэ и Совет итхьаматэу ЛIыфэ Хъалидэ, Краснодар краим ипсэуалъэу анахьэу къагъэгъунэхэрэмкIэ ГъэIорышIапIэу Шъачэ дэтым ипащэу Алексей Дворницкэр, «ЭкоБиоТехнологиеу СтопХимия» зыфиIорэ проектым ипа­щэу Александр Зюзиныр, къуаджэу КIыщмэешхом дэсэу Руслан Бердиевыр. ЗэкIэри Тхьэм егъэпсэух! ХэушъхьафыкIыгъэу тирэзэныгъэ афэтэгъэхьы хьэкIэ унэу «Замок у моря» зыфиIорэм ибысыхэм. Ахэр Тюльпан чъыгым къызэлъиу­бытырэ чIыпIэшхом изэтегъэпсыхьан ыкIи изегъэушъомбгъун лъэшэу пылъых. Чъыг­хэм яфэIо-фашIэхэм ягъэцэкIэн зыщыфагъэсэхэрэ еджапIэу «Здоровый лес» зыфи­Iорэм илъэсыбэ хъугъэу Iоф къызэрэддишIэрэм пае тыфэраз ащ ипащэу Сергей Пальчиковым.

Джащ фэдэу чъыгым иIоф пылъхэм лъэшэу къадеIагъэх Роберт Квачадзе (ООО-у «Градриэлт» зыфиIорэр), Андрей Гусевымрэ Михаил Винюковымрэ (турфирмэу «Путешествия с Михаилом»), Шыбзыхъу Ольгэ (рекреационнэ технологиехэм язегъэушъомбгъун пылъ Гупчэу «Новые горизонты»), КIыщмэе псэупIэ кой администрацием ипащэу Шъыжъ Мурат, Москва къикIыгъэ адвокатэу Абрэдж Иланд, нэмыкIхэри. Мылъкушхо къыхилъхьагъ зэлъашIэрэ меценатэу, УФ-м ФедерациемкIэ и Совет хэтэу Къаныкъо Арсен. НЫБЭ Анзор.