Къош Алый Iоныгъом и 1-м, 1922-рэ илъэ­сым Кощхьэблэ районым ит къуаджэу Бла­щэпсынэ лэжьэкIо унагъо къыщыхъугъ.

Дэгъоу зышIэщтыгъэхэм къы­зэраIотэжьырэмкIэ, Алый кIэлэ псынкIэ чэф цIыкIугъ. ЕджапIэм къызикIыжькIэ, псынкIэу къыратыгъэ гъэцэкIэнхэр ышIыжьхэти, илэгъухэм ахэтэу псы-­ хъоу Щэхъураджэ зыригъэхьыщтыгъ. Тыгъэм шIомыкIэу зырагъэстыщтыгъ, гугъуи гумэкIи ямыIэу кIэлэцIыкIугъор ­кIуагъэ.

КIалэм класси 8-р къызеу­хым, къоджэ почтэм ипащэ къыриIуагъ почтальонэу Iоф ригъашIэмэ зэрэшIоигъор. Зэ шъхьаем тIэкIу фэмыгъэцэ­кIэным тещыныхьагъ, ау почтэм ипащэ къеушъыигъ, мы сэнэ­хьатыр шъхьэкIафэ зыхэлъэу, къуаджэмкIэ мэхьанэ зэриIэр гуригъэIуагъ.

IофшIэныр ригъажьи Алый цIыфхэм къэбарышIухэр зэрыт тхыгъэ цIыкIухэр аIэкIигъахьэ зэхъум, ышIэрэм ышъхьэкIи гушIуагъо хигъуатэу цIыфхэм ятхъагъо адигощыщтыгъ. Колхоз правлением исекретарэуи заулэрэ Iоф ышIагъ.

Мафэ горэм къуаджэм къэбар гомыIу къыдэтэджагъ: заор къежьагъ. Ар хэти зэмыжэгъэхэ гумэкIыгъ, ау пый мэхъаджэм пэуцужьыным хэти ыгукIэ фэ­хьа­зырыгъ. Чъэпыогъум, 1941-рэ илъэсым Къош Алый дзэ къулыкъум ащагъ, ащ дэжьым сапер IофымкIэ курсхэр къыухыгъэ къодыягъ. Ятэ къыри­Iогъэ гущыIэхэр мы чIыпIэм кIалэм пытэу ыгу риубытагъ: «А сикIал, пытэу угу иубыт, зэуапIэм пшъхьэ закъоу щымытэу, нэбгыритIу, щым ыкIи нахьыбэм апае ущыбэнэн фае. Пыим гурыбгъэIон фае ти­лъэпкъ утекIонэу зэрэщымытыр». Къо­джэдэсхэр Тхьэм фелъэIухэзэ кIалэр агъэкIотагъ: «ТикIэлэ­цIыкIу, ТекIоныгъэр къыдэпхыгъэу укъытфэкIожьынэу пфэтэIо, тэ тыожэщт». Къош Алый хэу­шъхьафыкIыгъэ сапернэ батальоным агъэкIуагъ. Ежь лъэшэу шIоигъуагъ къэзэкъ корпусым зыхаригъатхэ, шыхэр лъэшэу икIасэу, якIоу къэтэджыгъ, ау щыIэныгъэм нэмыкI лъэныкъо ыщагъ. Сапернэ батальонэу зыхэфагъэр Ростовскэ хэкум ит селоу Романовскэм щызэхащэрэр арыгъэ. Мэзэе-жъо­ныгъокIэ мазэхэм, 1942-рэ илъэ­сым сапернэ батальоныр я 31-рэ щэрыокIо дивизиеу псыхъоу Миус исэмэгу нэпкъ дэжь Таганрог итемыр лъэныкъокIэ щытыгъ. Къошыр зыкъэу­хъумэжьынымкIэ пытапIэм изэ­­тегъэуцожьын пылъыгъ.

Псыхъоу Миус дэжь щыкIогъэ лъыгъэчъэ заохэм ауж, Ростов дэжь дэхьагъум батальоныр я 37-рэ Армием хэтэу къызэкIэкIуагъ, Кавказ икъу­шъхьэлъапэхэм, анахьэу Гроз­нэм ичIыдэгъэ районхэм пыир къарамыгъэкIолIэныр ары пшъэ­рылъэу яIагъэр. Мэфэ 17-м къыкIоцI, чIыопсым изытет идэи­гъэ-Iэягъэ емылъытыгъэу, тидзэхэм гъогуитIу кIэу километрэ 38-рэ якIыхьагъэу къушъхьэм пхыращыгъ, километри 10 хъурэ гъогур агъэцэкIэжьыгъ, лъэмыджитIу ашIыгъ ыкIи 4-р зэтырагъэуцожьыгъ. Гъогухэм ыкIи лъэмыджхэм язэтегъэ­псыхьанкIэ Iофыр чанэу зэ­шIуахи, тидзэхэр зэрэзэпырыкIыгъэхэм пае батальоным идзэкIолI 82-м, ахэм Къош Алый ащыщыгъ, бгъэхэлъхьэ тамы­гъэу «Отличный минер» зыфиIорэр къафагъэшъошагъ.

1943-рэ илъэсым, щылэ ма­зэм къыщегъэжьагъэу Закавказскэ фронтым идзэхэм пыир зэкIафэу зырагъажьэм, сапернэ батальоным стрелковэ диви­зием хэтэу Iофышхохэр зэшIуихыгъэх, ренэу тидзэхэр лъыкIотэнхэмкIэ гъогу афыхащыщтыгъ, пытапIэхэр агъэпсыщтыгъэх. Тидзэ­хэр пыим жэхэкIуатэхэмэ, Дмитриевскэ-Орловскэ лъэныкъомкIэ пхыратхъузэ фашистхэр зэкIадзэ зэхъум, селоу Верхняя Слободка дэжь ефрейторэу Къош Алый илIыгъэкIэ къащы­хэщыгъ ыкIи медалэу «За отвагу» къыфагъэшъошагъ. Сапер купэу Къошыр зыхэтыгъэм пшъэрылъ къыфашIыгъ танкхэр ыпэкIэ лъыкIотэнхэм пае ми­нэхэр зыхэпхъэгъэ шъофым апэ танкхэмкIэ иуцонхэшъ, саперхэм къагъэкъэбзэнэу.

Пыим ипытапэкIэ къэкIотагъэхэу танкэу Къошыр зэрысыгъэр минэм къыгъэуагъ, нэрэ-Iэрэм емыгупшысэжьэу, Алый танкым къипкIыгъ, пыищэ ма­шIом хэтэу минэхэр зыхэлъ шъофым екIугъ. Минэ 34-р къы­гъауи, тидзэхэм кIотэнхэ амал аригъэгъотыгъ, псэемыблэжьныгъэ ыкIи лIыгъэ зэрэзэрихьагъэр инаградной тхьапэ щыхагъэунэфыкIыгъ.

Ащ ыужым Къош Алый изэо гъогу Украинэм ыкIи Молдовэм апхырыкIыгъ. Зэо плъырыбэм ахэлэжьагъ. Гъэтхэ псыкъиу­гъохэм зыкъаштэгъагъ, титанкыдзэхэр къалэу Сорока дэжь нэфшъагъом, гъэтхапэм и 18-м, 1944-рэ илъэсым Днестрэ дэжь уцугъэх. Псым икIынхэм пае тисаперхэм шIойи, чъыIи ямыIэу, зэпырыкIыпIэхэр ашIыщтыгъэх.

Къош Алый пхъэ паромхэм ащыщэу танкхэр, миномети 2 ыкIи цIыфхэр зэпырызыщы­щтыгъэм исыгъ тIэкIу нэпкъым къыкIэрыкIыгъэхэу, гузэгум хьа­зырэу къекIолIагъэхэу пыищэр къытефи тросыр къызызэпеутым ыкIи ыцыпэ псым зы­хэфэм. Къошъофхэр зэралъэкIэу Iэтхъо-лъатхъощтыгъэх паромыр чIимыхьаным фэшI, жьыбгъэшхори ащ хэтыгъ. ХэкIыпIэ гори щымыIэжьым фэдагъ. «Мы нэгъэупIэпIэгъум хъурэм къыкIэкIон ылъэкIыщтыр ышъхьэ къеуагъэу, — къы­щеIо Къошым инаградной тхьапэ, — щыгъынэу щыгъи, ыIыгъ Iаши имыгугъужьэу Днестрэ ипс чъы­Iэу кIапсэр зыхэфагъэм ащ зыхидзагъ. Ыпкъынэ-лынэмэ чъыIэр псынкIэу зэхашIагъ, шъхьэпхэтыкум зэу ар еуагъ, лъакъохэм фэщ къахэхьагъ, Iапэхэр къедэIущтыгъэхэп. АпэрэмкIи, ятIонэрэмкIи Алый кIапсэр къыIэтын ылъэкIыгъэп, зыгорэм зэрэшIонагъэр гъуа­щэщтыгъэп, ау ящэнэрэу, зычIигъэби, зэкIэ къыхэнэгъэ кIуа­чIэмкIэ канатыр къыкъудыигъ. Иакъыл щыо пэтзэ ерагъэу зыкъычIигъэужьи, кIэ­псэ онтэгъушхор кIырыуи, паромым къыридзагъ. Дзэ­кIолI-ныбджэ­гъухэу паромым исы­гъэхэр Iэ­пыIэгъу фэхъунхэу псынкIэу ащ пэгъокIыгъэх.

Адыгэ кIалэу Къош Алый ихьатыркIэ, илIыгъэ гушхуагъэкIэ паромэу танкхэр, Iашэхэр зэрылъыгъэхэр къызэтенагъ ыкIи джабгъу нэпкъым нагъэсыгъ. Заор заухыгъэм илъэсыбэ тешIэжьыгъэу Алый ыгу къэкIыжьыщтыгъ: «Ар хъугъэ­-шIэгъэ тхьамыкIэгъо къодыя­гъэп, такъикъ тешIэжьынэу щы­тыгъэп, угу утеIункIэжьынышъ, пфэлъэкIырэр пшIэн фэягъэ. Паромым сэ сыфэгъэзэгъагъ, сэры зыгорэ амал иIахэмэ зышIэн фэягъэр».

ИдзэкIолI пшъэрылъхэр щы­сэтехыпIэу зэрэзэшIуихырэм ыкIи илIыгъэ-цIыфыгъэ апае ефрейторэу Къош Алый СССР-м и Апшъэрэ Совет и Президиум и УнашъокIэ Iоныгъом и 13-м, 1944-рэ илъэсым щытхъуцIэу «Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ» зыфиIорэр, Лениным иорден ыкIи медалэу «Дышъэ Жъуа­гъор» къыфагъэшъошагъэх. А уахътэм Алый отделением икоман­дирыгъ, сержантыгъ, партиеми хэхьагъ. Родинэм икъэралыгъо наградэ анахь лъагэр А. Къошым игимнастеркэ шъугъэ командующым къыхилъхьагъ ыкIи ядэжь кIонэу мэфэ заулэ къыратыгъ. Къуа­джэм къызэкIом, ащ батальоным икомандир игуадзэу, майорэу В. Е. Молодецкэр игъусагъ. ГушIохэу Кощхьаблэ ыкIи Блащэпсынэу ежь икъуаджэ адэс цIыфхэр ячIыпIэгъу лIыхъужъым пэгъокIыгъэх, агъэшIуагъ, алъы­тагъ. Отпускыр псынкIэу чъагъэ. Ау ыгуи ышъуи ахэхъуагъэу Алый ибатальон къыгъэзжьыгъ, сапер ротэм истаршина хъу­гъэу изэо пшъэрылъхэм апидзэ­жьыгъ. Варшавскэ-Познанскэ ыкIи Вос­точнэ-Померанскэ опера­цие­хэмкIэ заохэм ахэтэу къо­хьа­пIэмкIэ батальоныр лъыкIотагъ, Берлин екIурэ гъогум те­тыгъ. Алый бэрэ зэжэгъэ Те­кIоныгъэм и Мафэ Берлин щыIукIагъ.

1945-рэ илъэсым щегъэжьагъэу А. Къошыр запасым щы­Iагъ. Ихэку, икъуаджэ къэкIожьи, мамыр IофшIэным пидзэжьыгъ, Iоф зэфэшъхьафхэр ышIагъэх, лэжьэкIогур зафэу къытео­щтыгъ. Район ыкIи чIыпIэ советхэм депутатэу ащыхадзэу къыхэкIыгъ. Патриотическэ пIуныгъэмкIэ Iофышхо ышIагъ, ныбжьыкIэхэр икIэсагъ, аIукIэщтыгъ, гъогу зафэм тырищэхэмэ шIоигъуагъ, къыдэхъущтыгъ.

ИгъэшIэ макIэ Къош Алый шIагъэкIэ бай: лIыгу кIоцIы­лъыгъ, Родинэр илъэпIагъ. Ау зэо жъалымым ащ ипсауныгъэ лъэшэу къыхигъэIэгъагъ. Щылэ мазэм и 13-м, 1971-рэ илъэсым Советскэ Союзым и ЛIы­хъужъэу Къош Алый идунай ыхъожьыгъ. ЛIыр икъоджэ гу­псэу Блащэпсынэ щагъэтIы­лъыгъ, икъэ икъоджэгъухэр фэ­сакъых, ишIэжь лъэпкъым егъэлъапIэ. ЛIыхъужъым ыцIэ дышъэ хьарыфхэмкIэ тетхагъ къалэу Москва дэт Хэгъэгу зэошхом имузей иунэшхо ­дэпкъ, Блащэпсынэ къоджэ еджапIэу N 5-м ыпашъхьэ Къош Алый ибюст щагъэуцугъ, Мыекъуапэ, зыщыпсэугъэ унэм, мыжъо­бгъу къыщыфызэIуахыгъ. Къалэу Мыекъуапэ иурамхэм ащыщ лIыхъужъым ыцIэ фэусыгъэныр ифэшъуаш, къылэжьыгъ. Уса­кIо­хэм, композиторхэм усэхэр фатхыгъэх, орэдхэр фызэ­халъ­хьагъэх. Блащэпсынэ гурыт еджапIэм А. Къошым ыцIэ ехьы, музей къыщыфызэIуахыгъ. Мамырыкъо Нуриет.