Тибыракъ итетыгъо лъагэ
Урысые Федерацием и Къэралыгъо быракъ и Мафэ хэдгъэунэфыкIэу зедгъэжьагъэр бэшIагъэп, 1991-рэ илъэсым къыщыублагъ.
Мары джыри а мафэм зэрэхэгъэгоу зэхищагъ. ЦIыфхэм агу къыдищэягъ, зэщыгушIукIыгъэх, фыжь- шхъонтIэ-плъыжь шъолъырхэу зэхэлъ быракъым рыгушхуагъэх, ар тамыгъэ шъхьаIэу, тыкъырашIэжьэу зэрэтиIэр цIыфхэм агу къыгъэкIыжьыгъ.
А мафэм Къэралыгъо быракъым ялыягъэу мэфэкIыр къегъэкIэракIэ, къегъэдахэ, лъэпкъ пстэуми, хэгъэгум исхэм зэкIэми ар ташъхьагъэу тызэрэщыпсэурэм тырегъэгупшысэ.
Хэта Къэралыгъо быракъыр зыгъэфедэн фитыр, сыдигъуа ыкIи сыд фэдэ уахътэхэр ара ар бгъэIэнэу зыщытыр?
2008-рэ илъэсым Къэралыгъо быракъым фэгъэхьыгъэ хабзэу щыIэм хэхъоныгъэхэри, зэхъокIыныгъэхэри фашIыгъэх. Ахэм къызэрэдалъытэрэмкIэ, общественнэ организациехэми, учреждениехэми, предприятиехэми, цIыфхэми (унагъохэми) Урысыем икъэралыгъо мэфэкIхэр зыщыхагъэунэфыкIыхэрэ мафэхэм быракъыр агъэIэн фитых.
Къэралыгъо быракъыр хэти ыушъхьакIунэу щытэп, арэущтэу зекIорэм пшъэдэкIыжь рагъэхьыщт. Ар кIэнэкIалъэ зышIырэр зэрагъэпщынэщт шIыкIэр Урысые Федерацием и Уголовнэ кодекс ия 329-рэ статья къыщеIо. Быракъыр зэIызытхъырэм, зыулъэгурэм, зыгъэстырэм илъэс ипIалъэу хьапс тыралъхьан алъэкIыщт. Илъэс псаурэ егъэзыгъэу Iоф рагъэшIэшъущт, мэзи 3 – 5-кIэ агъэтIысыщт.
Къэралыгъо быракъыр хъэтэпэмыхь зышIыхэрэр ахъщэкIэ агъэпщынэнхи алъэкIыщт. Хэбзэукъоныгъэм къыкIэлъыкIощт тазырыр.
Урысые Федерацием административнэ хэбзэукъоныгъэхэмкIэ и Кодекс къыщеIо цIыф къызэрыкIохэм сомэ мини 2 – 3, IэнатIэ зезыхьэхэрэм – сомэ мини 5 – 7, юридическэ лицэхэм – сомэ мини 100 – 150-рэ зэрарагъэтыщтыр.
Тыгу къэдгъэкIыжьын Къэралыгъо быракъым сыдигъуи «триколоркIэ» зэремыджэщтыгъэхэр. Апэрэу Урысыем ибыракъ 1668-рэ илъэсым къухьэу «Орел» щагъэIэгъагъ. Ащыгъуми ар зэмышъогъу шъолъырищэу зэхэлъыгъ. Быракъыр 1918-рэ илъэсым нэс агъэфедагъ. Пачъыхьэу Николай II-м итетыгъо зеухым, Совет хабзэр къыдэзыхыгъэхэм быракъым ышъо плъыжькIэ зэблахъугъагъ. Совет щыIакIэр зытэухым, триколорым къырагъэгъэзэжьыгъ. Ар тызщыпсэурэ къэралыгъошхом итамыгъэ шъхьаI, зэкIэми дгъэлъэпIэныр типшъэрылъ. Шъаукъо Аслъангуащ.