Адыгеим икъушъхьэхэр Урысыем и Къыблэ изыгъэпсэфыпIэ хьалэмэт­хэм ахалъытэх, ЧIыгум ичIыпIэ анахь дахэхэм зэу ащыщых. ИжъыкIэ къыщегъэжьагъэу лIэшIэгъубэрэ адыгэхэр зыщыпсэугъэ чIыпIэх.

Непэ зигугъу къэтшIыщтыр къушъхьэ зэпырыкIыпIэу Хьа­кIуцу. ГрачевскэкIи еджэх. Мыщ зыщызгъэпсэфынэу къакIохэрэр бэшIагъэу ащ ХьакIуцукIэ еджэх.

ЗэпырыкIыпIэм изакъоп, ащ къыщежьэрэ псыхъоми Хьа­кIуцу раIо, фэшъхьафэу къушъхьэм хэсыгъэ шапсыгъэ лъэпкъхэм ащыщ горэми хьакIуцукIэ яджэх. Ахэр джырэ лъэхъаным зи­нэпкъхэр дэхэ зэпыт псыхъоу Псэзыуасэ пэблагъэу щыс къуа­джэу Тхьагъапшъэ щэпсэух.

Къушъхьэтхэу ХьакIуцу метрэ 1286-рэ илъэгагъ. Ащ итарихъ зэман чыжьэхэм къащежьэ. БэшIагъэ хы ШIуцIэм екIолIэрэ къушъхьэ лъагъохэр мыщ шыоу зекIохэрэм къызыщыхахыгъа­гъэхэр. Къушъхьэхэм ахэс къуа­джэхэм адэс шакIохэмрэ Iахъо­хэмрэ къушъхьэ зэпырыкIыпIэм нэс къыдэкIуаещтыгъэх. ХъупIэ гъэхъунэхэм былым Iэхъогъу­хэр ащагъашхэщтыгъэх, гъэмафэр ащырахыщтыгъ.

Анахь гъогу кIэкIэу хы ШIуцIэм екIуалIэрэм ПсышIуапэ урищалIэщтыгъ. Гражданскэ заом илъэхъан мыщ тхакIоу Аркадий Гайдар кавалерийскэ полкым хэтэу рыкIогъагъ. Хэгъэгу зэошхом Мыекъуапэ, нэ­ужым Краснодар шъхьафит зышIыжьыгъэ я 9-рэ къушъхьэ стрелковэ дивизиер пыим пхъа­шэу щыпэуцужьыгъагъ. Хьа­кIуцу икIэу хым екIуалIэу мэзищкIэ гузэжъогъоу гъогур ашIын алъэ­кIыгъагъ. Ащ дивизие псаум изэолIхэри, итехники кIымафэу рыкIогъагъэх, зашIыгъагъэр илъэс 80 хъугъэ.

Гъогу кIэкIэу хым екIуалIэрэр зэрагъэфедэн алъэкIыщтым фэгъэхьыгъэ Iофыгъохэр аужырэ лъэхъаным къаIэтыхэу рагъэжьагъ. Федеральнэ мэхьанэ зиIэ гъогухэу Шъачэ ыкIи Гъэ­хъунэ Плъыжьым якIуалIэхэрэм бэдэд машинэу арыкIорэр. Къу­шъхьэ зэпырыкIыпIэмрэ хы Iушъомрэ азыфагу къушъхьэ гъогу щагъэпсымэ, лъэшэу ишIуа­гъэ къэкIощт.

Плъэгъурэм уеумэхъы

Мы мафэхэм къушъхьэу ХьакIуцу узэрэдэкIоен плъэ­кIыщтыр лъэныкъуитIу — Апшеронскэ районым щыIэ псэупIэу Отдаленнэмрэ ПсышIопэ лъэныкъохэмрэ ары.

ХьакIуцу къушъхьэ шыгум утетэу зыпплъыхьэмэ, плъэгъу­хэрэм нэр пIэпахы. Ащ ретрансляционнэ телефоннэ вышкэр тет, мыщ зэрэдунаеу ичIыпIэ пстэуми телефонкIэ уалъыIэсын плъэкIыщт.

Кавказыр къаухъумэзэ фэхыгъэхэм ясаугъэт, зэо лъэхъаным атIыгъэгъэ окопыжъхэр щыо­лъэгъух. Къыблэ лъэныкъом зыбгъазэмэ, мэзылъэ чIыпIэм ышъхьагъ Аулъэ Iуашъхьэр шъхьэфыжьэу къэлъагъо. Ар чIыо­псым исаугъэт 30 фэдизмэ, гъочIэгъ зэфэшъхьафмэ, Фыщт имылылъэмэ, псыкъефэх лъагэмэ къаухъурэи. Мы къушъхьэтхым заом игъом пхыращы­гъэгъэ лъагъохэр бэу пхырэкIых, ахэр Урысыем къикIырэ зыгъэ­псэфакIохэм сыдигъуи ашIогъэ­шIэгъоных.

Аулъэхэм якъушъхь

Аулъэхэм якъушъхьэ илъэгагъэ метрэ 1855-рэ мэхъу. Я 80-рэ илъэсхэм «Адыгэ Рес­публикэм зекIонымкIэ иIофышIэ гъэшIуагъ» зыфиIорэ медалыр къызэратыгъэ Бэгъ Аслъан Хьаджымосэ ыкъор сигъусэу Аулъэхэм якъушъхьэ зэрэщытэу къэтплъыхьэгъагъ.

Къушъхьэ шыгум тызыдэ­кIуаем, хы ШIуцIэмрэ къалэу Шъачэ икъухьэуцупIэрэ тинэплъэгъу къитэджэгъагъэх. «Дуглас» зыфиIорэ самолетэу мыщ къыщефэхыгъагъэм икъутафэхэр джыри къушъхьэтхым зэрэтелъых. Къушъхьэ зандэм тыкъызехыжьым, псыхъоу Хьа­джыкъо къыпэблэгъэ псыкъефэх зэкIэлъыкIо дахэхэр тымыгъэшIэгъонхэ тлъэкIыгъэп. Жьы къэбзэ дэдэр къэпщэ къодыерэп, уегъэшхэкIы.

Саугъэтэу къушъхьэм хэтхэм адэжь щэджэгъуашхэ щытшIи, мыжъо гъогоу Кавказ къушъхьэтх шъхьаIэм «джипымкIэ» тыдэкIоягъ, къушъхьэ шъхьэфыжьхэм хъурэябзэу тыкъауцухьагъ. Зым нахьи зыр нахь дахэу къушъхьэтхыхэр къызэ­кIэлъэкIох. Дунаим идэхагъэ тиумэхъыгъэу къытпэблагъэу къыщыкIырэ мэркIо лъэпкъхэм апэ тынаIэ атетыдзагъэп. Тыкъехыжьызэ псы къэбзэ дэдэ къызхэлъэдэрэ псынэкIэчъ тлъэ­гъугъэ. Псы зыдэщыIэм гъашIи щыI.

Мы чIыпIэм зыгъэпсэфа­кIо­хэм, шакIохэм, Iахъохэм зыща­гъэпсэфэу хабзэ. Iахъохэм къы­зэрэтфаIотагъэмкIэ, шапсыгъэ лъэпкъэу хьакIуцухэр ижъы­кIэ къыщегъэжьагъэу зыщы­псэу­щтыгъэхэ чIыпIэр ары тыз­щы­зэIукIагъэр. Чылэм ХьакIуцукIэ еджэщтыгъэх.

Мыекъуапэ къикIыгъэ цIыф купи къэтлъэгъугъ, загъэ­псэфы­нэу, мэфэ заулэрэ мэзым хэсынхэу къэкIуагъэх. Гъэ­хъу­нэм пхъэм хэшIыкIыгъэ унэхэр итых, абгъукIэ хьамамэр щыт.

Тигъогу псыхъоу Псэзыуасэ пэгъунэгъу госпиталыжъым ты­рищэлIагъ. 1942-рэ илъэсым мыщ зэопIэ линиеу «Маратуки — Оплепен — Черниговская — къушъхьэу Шапка» зыфиIорэм щызаохэзэ къауIэщтыгъэхэр къыращалIэщтыгъэх.

Тыпшъыгъэу, ау мафэр зэ­рэдгъэкIуагъэм тигъэрэзагъэу къу­шъхьэ зэпырыкIыпIэу Хьа­кIуцукIэ Мыекъуапэ тыкъэкIожьыгъ. Ары, шъыпкъэ къушъхьэтхэу ХьакIуцур Кавказым иналмэс-налкъутэхэм зэу ащыщэу зэралъытэрэр.

Иван Бормотов.