ГущыIэр — жабзэмкIэ мэхьанэшхо зиIэ изы Iахьэу щыт. Мы бзэшIэныгъэ терминыр къызтекIыгъэр урым гущыIэу lexIs, ащ къикIырэр «гущыI, къэIуакIэ».

Арэущтэу зыхъурэм а мэхьанэм ылъэныкъокIэ тыкъикIмэ, гущыIэр (лексемэр) — ар пкъы­гъо горэм ыцIэ, (щысэ: цIыф, мазэ) пкъыгъом изэрэщыт (щысэ: Iушы, щхырыл) къызэрепIощтхэ амал къодыеп, зекIуакIэр (щысэ: чъэн, лъэен), пкъыгъомэ япчъа­гъэ, язэкIэлъыкIуакIэ (щысэ: щы, яблэнэрэ), мыщ нэмыкIхэри къызэрэптыщтхэ амал.

ГущыIэ (лексемэ) пэпчъ зэгъэпэшыгъэу щыт, итеплъи ыкупкIи зых. ГущыIэр бзэм изы «нэрылъэгъу» пкъэу щыт, къапIоу зыхъурэм — мэкъэзэхэт, птхэу зыхъурэм — хьарыфзэхэт (тхыпкъ­зэхэт). Адрэ лъэныкъомкIэ, ар хэушъхьафыкIыгъэ гуп­шысэ хэхыгъ. ГущыIэм пае, сы­дэущтэу къэпIотэн плъэкIыщт мэкъэ ыкIи хьарыф зэхэтэу, гущыIэу гъэпсыгъэу «пхъэ»-р, чъыгэу иупкIы­гъэу щыта е чъыг куамэхэу гъэстыныпхъэ ашIыхэ­рэр ара, хьауми хьап-щыпэу Iана е уна нэрылъэ­гъоу щытхэр? Мы лъэныкъомкIэ уеплъымэ, гущыIэр хэушъхьафыкIыгъэ гупшысэ хэхыгъ. ГущыIэм (лексемэм) инэшэнэ заулэхэр къызэхэтфыных.

Бзэм ицIэеIо Iахьэу зэрэщытым къыхэкIэу, гущыIэм мэхьэнэ куу иI. Ащ нэмыкIэу, гущыIэ пэпчъ зигъэпсыжьыныр инэшан. Къэпсалъэрэм ащ пэпчъ гущыIэ кIэу къыгъэпсырэп, бзэм ыгъэ­хьазырыгъэу, псэлъэ ухыгъэу, гущыIэ гъэтIылъыгъэу иIэхэр егъэфедэх. ШъунаIэ тешъодгъэ­дзэн гущыIэр (лексемэр) мэхьанэкIи зэгъэпэшыгъэу зэрэщытым. НэмыкIэу къэпIон хъумэ, ащ лексикэ, бзэхэбзэ ыкIи гъэ­псыкIэ мэхьанэхэр зэдиштэжь­хэу зэдыхэлъых. Къыдэтлъытэн, гущыIэм (лексемэм) игъэпсыкIэ къинэу ыкIи бэу зэрэзэхэщыхьагъэр къызыщынафэрэр мэхьанэу ыкIи грамматическэ шъуашэхэу иIэ пстэухэм языкIыныгъ.

ГущыIэм играмматическэ шъуашэхэр, гущыIэм пае, гъогур, гъогум, гъогумкIэ, гъогоу; гъогу­хэр, гъогухэм, гъогухэмкIэ, гъо­гу­хэу. Джащ фэдэу ипадеж шъуашэхэм ямэхьэнэ зэфэшъхьафхэр гущыIэ зэпхыгъэ зэгъу­сэхэмкIэ: гъогур IонтIэ-щантIэу макIо; гъогум рэкIо; гъашIэм игъогу; узытепшъыхьэрэ гъогу; шIэныгъэм уфэзыщэрэ гъогу ыкIи нэмыкIхэр а зэпстэури зы гущыIэр (лексемэр) зэдэпсэлъэным пхырыщыгъэу зэрэхъурэ амалых.

Лексемэ пэпчъ гущыIэ лъэпкъ гъэнэфагъэ горэм (пкъыгъуацIэм, плъышъуацIэм, глаголым, наречием, нэмыкIым) щыщ, бзэхэбзэ нэшанэу иIэхэри дыкIыгъоу.

Щысэу къызэхэтфын лексемэу «фыжьы» ибзэхэбзэ мэхьанэу шъуашэхэмкIэ къыгъэнафэхэрэр.

Фыжьы — фыжьыр, фыжьым, фыжьымкIэ, фыжьэу, фыжьхэр, фыжьхэм ыкIи нэмыкIэу джащ фэдэхэр;

Фыжьы — нахь фыжь, фы­жьыбз, фыжьыбзэ чэсэй, фыжьмэ анахь фыжьыжь.

Бзэхэбзэ мэхьанэу мы гущы­Iэм иIэм хахъо къыфашIы нэмыкI гущыIэхэр гъусэ къызыфэ­хъухэрэм: джэнэ фыжь; нэгу фыжь; цIыф фыжь; къэгъэгъэ фыжь; шъхьэ фыжь; ошъопщэ фыжь; ос фыжь; сэнэшъхьэ фыжь; цокъэ фыжь ыкIи нэмыкIэу джащ фэдэхэр.

ГущыIэм инэшанэх шъхьафыныр, зыми емыпхыгъэныр ыкIи ехьыщырыныр, ежь зыфэдэжьыныр.

Бзэм иIахь шъхьафэу зэрэщытым къыхэкIэу, гущыIэр зыми епхыгъэу щытэп, кIэкIэу къэпIон хъумэ — гущыIэр нэмыкIырэ гущыIэкIэ къэпIошъунэу щытэп.

ГущыIэм инэшэнэ шъхьаIэхэм ягугъу къэтшIыгъэмэ, джы зы адыгэ гущыIэ къызэхэтфын. Къалмыкъщай (калмыцкий чай), адыгэ бзэшIэныгъэлэжь цIэрыIоу Тхьаркъохъо Юныс адыгэ-урыс гущыIалъэу 1991-рэ илъэсым къыдигъэкIыгъэм дэт. 1975-рэ илъэсым джащ фэдэу адыгэ бзэшIэныгъэлэжь цIэрыIоу Шъау­къо Жорэ (Аскэр) иредакциекIэ къыдагъэкIыгъэ адыгэ-урыс гущыIалъэм къалмыкъщай (калмыцкий чай) дэт. ЫужыкIэ мы гущыIэм итхыкIэ къыфэдгъэзэжьыщт.

Къалмэкъщаир /къалмыкъщаир адыгэмэ яIанэ къызытехьагъэр гъэунэфыгъуае, ау ар шъон го­хьэу зэрэщытыр зашIэрэр гъэ­нэфагъэу охътабэ хъугъэ. Шъон къодыеп, къэуат зыхэлъ шхыныгъу. Гур къыкIеубытэ. Джы къы­зынэсыгъэми адыгэ унагъомэ мафэ къэс къалмыкъщаир яIанэ тет. Пчэдыжьым къалмыкъщай узешъокIэ пчыхьэ нэс укъэмымэ­лакIэу аIощтыгъ тянэжъ-тятэжъхэу губгъом лэжьэнэу дэкIыхэ­рэм. Шъыпкъэ, мэщIус зыдамыштэу щытыгъэп.

Сыда а шъоным «къалмыкъщайкIэ» зыкIеджэхэрэр? Мы упчIэм иджэуап къядгъэIоныр тигухэлъэу нэбгыришъэмэ зафэдгъэзагъ. Нахьыбэрэм къалмыкъ лъэпкъыцIэм рапхыгъ. Къалмыкъ­мэ аралъэгъулIи нэужым адыгэ­мэ агу рихьыгъэу зэрэщытым къыхэкIэу шхыныгъоу къыхахыгъэу джэуап къатыгъ. Заулэмэ шIорэеу кIагъэжъукIырэм псыр плъыжьы къызэришIырэм пае арэущтэу еджагъэхэу джэуап къатыгъ. Зы купым гущыIэм имэхьэнэ купкIэу алъытагъэр мэкъоу къалъыгъэр — къаупкIагъэр зыфэпIон.

Шъыпкъэ, Гупчэ Азием ис лъэпкъхэм, анахьэу монголхэм, бурятхэм, къалмыкъхэм ыкIи нэмыкI лъэпкъхэу алъыкIэ мы­хэм апэблагъэхэм щай уцыр, щэр, щыгъур зыхэлъ шъон яI. Ижъырэ монголхэмрэ китайцэ­хэмрэ къызэфакIо-зэфэкIожьхэу зыщэт лъэхъэнэ чыжьэм китайцэмэ ящай монголмэ агъажъоу фежьагъэх, ау щэ хакIэу ауб­лагъ. БгъэшIэгъонэу екъу, ежь китайцэмэ щаим щэ хакIэнэу яшэнэп, ары пакIошъ, щэ ешъохэрэп пIоми хъущт.

ЫпшъэкIэ къызэрэдгъэнэфагъэу, монголхэмрэ къалмыкъхэмрэ зэпэблэгъэ лъэпкъыгъэх. Къалмыкъхэр адыгэмэ апэгъу­нэгъоу псэущтыгъэх. Ащ къыхэ­кIэу адыгэхэр щаим щэ хэкIагъэу, щыгъурэ щыбжьыйрэ хэтэкъуагъэхэу ешъонхэу «езыгъэ­сагъэхэр» къалмыкъхэр арэу алъытэ. КъалмыкъщайкIэ еджэ­хэу аублагъ. Мы еплъыкIэр тэрэзэу бэмэ алъытэ.

КъэIогъэн фае, Гупчэ Азием ис лъэпкъхэри ежь къалмыкъхэ­ри щай уцышъо гъэгъугъэ зэхэфызагъэр кIэжъукIыгъэу, ащ щэ хэкIагъэу, хьэ е зэнтхъ хьаджыгъэрэ тхъурэ хэлъэу, щыгъу хэтэкъуагъэу ешъох. Ахэм анэмыкIэуи былымыши, лы шъыпкъи зыхалъхьэхэрэ шъонхэу щайкIэ заджэхэу яIэри макIэп. Зы къэ­баркIэ кIэух мы еплъыкIэм къы­фэтшIын. Къалмыкъхэр хьакIэу ти Адыгэ хэку къэкIуагъэхэу ахьакIэхэзэ, къалмыкъщай Iанэм афытырагъэуцуагъ. Хэгъырэим «Мыр къалмыкъщай, шъо къышъу­хэкIи адыгэмэ къахэхьагъ», – зареIом, хьакIэмэ анахьыжъым: «КъалмыкъщайкIэ еджэхэми, мыр тэ тищай фэдахэп», — къы­риIожьыгъ.

Адыгабзэм изэхэф гущыIалъэ­хэм зафэдгъазэмэ — ХьэтIэнэ Абдулрэ КIэрэщэ Зайнабрэ зэхагъэуцуагъэм: Къалмыкъщай (къалмыкъщаир) калмыцкий чай. Къалмыкъщай ешъуагъ. Къалмыкъщай ыгъэжъуагъ. Мыхэм гущыIэм имэхьанэ къызэхафырэп. УрысыбзэкIэ къызэрадзэкIы, щысэхэр къаты. Гъыщ Нухьэ, ЗекIогъу Уцужьыкъо, Мэрэтыкъо Къасимэ, Тэу Нуриет, Тутарыщ Мариет, Тхьаркъохъо Юныс зэхагъэуцуагъэм: Къалмыкъщай /къалмыкъщай. Калмыцкий чай. ШIорэй гъэгъугъэм кIэжъукIыгъэ псым щэ хэкIагъэу, щыгъуи хэдзагъэу ашIырэр. Къалмыкъщай дэгъу тыкъыригъашъуи, тигъэ­тхъагъ. Мыщ гущыIэм имэхьанэ къыщызэхэфыгъ.

Адыгэмэ къалмыкъщаим / къал­мэкъщаим щаипсэу хакIэрэр шIорэй, дадыу / дадий, къурэщэй, лэбэщай уцхэр кIэжъукIыгъэу ары. Щай куандэм къыпачыгъэ тхьапэхэри зэгорэм кIагъэжъу­кIыщтыгъэу, ащ фэдэ псыри агъэфедэщтыгъэу аIо. Ау джырэ къалмыкъщаеу адыгэмэ агъажъо­рэр шIорэй гъэгъугъэм кIэжъу­кIыгъэ псым щэ хэкIагъэу, щы­гъуи хэдзагъэу ары. Ежь къалмыкъмэ агъажъорэр щай куандэм итхьэпэ гъэгъугъэхэм акIэ­жъу­кIыгъэ псыр ары. Ары щаипсэу яIэр. Ащ щэ хакIэ, щыгъу, мэлышэкIэ кIэгъэжъыкIыгъэ хьаджыгъэ (хьэ е коц хьа­джыгъ) хата­къох, тхъу цIыни хадзэ. Зэрэхъу­рэмкIэ, адыгэхэр къалмыкъщайкIэ еджэхэми, къалмыкъмэ ащ фэдэ щай агъажъорэп.

Тэ тызэренэгуерэмкIэ, къалмыкъщаир зэгорэм къалъмэкъу­щай къызэраIощтыгъэр. А щаим пае агъэфедэщтыгъэр къалъ / къэлъ уцыр ары. Къэлъы (къэ­лъыр) название травы. Iус IэшIу хъурэ уц. Мэкъу дэгъу, къэлъ бэу хэлъ. Къэлъ закI. [6: 350-351]. Къалъ бот. Астрагал. Гъагъэ инхэр къызыпыкIэ удз лIэ­ужыгъуэ. (Къэгъагъэ инхэр къы­зыпыкIэрэ уц лъэпкъ. — Н.Т.) [7: 358] Мы уц лъэп­къыр зэрэIэзэгъур скифхэм ашIэу щытыгъ. Пачъыхьэ е лIэныгъэнчъэгъэ уцэу еджэщтыгъэх. Мыр зыкIэжъукIыгъэ псым щэ — шыбзыщэр хэкIагъэу ешъощтыгъэх. Пачъыхьэ унагъом къихъухьэгъэ хъулъфыгъэхэу зыныбжь илъэс тIокIитIурэ тфырэм нэсыгъэхэр ары анахьэу рагъашъощтыгъэхэр. Бзылъфыгъэхэр рагъашъощтыгъэхэп. Ахэм зэрар арихынкIэ арэп, бзылъфыгъэмэ ащ фэдэ шъон лъапIэр ямыпэсыгъэу алъы­тэщтыгъэшъ ары.

Ушэтынхэу бэрэ ашIыгъэхэм къагъэлъэгъуагъ къалъ уцым гумрэ лъынтфэхэмрэкIэ шIогъэшхо зэрэхэлъыр, IэзэгъушIоу зэрэщытыр. Джащ фэдэу шIум, жъэжъыехэм, кIоцIым ишIуагъэ арегъэкIы. Iазэхэми еджэгъэ-гъэ­сэгъэ врачхэми игъэкIоты­гъэу агъэфедэ.

Зэфэхьысыжьэу тшIырэр. ГущыIэу къалмыкъщай /къалмэкъщай къызытекIыгъэн фаер къалъмэкъущай. Къалъмэкъущай зэхэт гущыI. Къалъ — уцым ыцI. Мэкъу — уц упкIэгъэ гъэгъугъ. Щай — шъоны. Мэхьанэр — къалъ уц гъэгъугъэ кIэжъукIыгъэ шъон. Адыгэмэ къалъым ычIыпIэ шIорэир нахь агъэфедэу хъугъэ. Арэущтэу зыкIэхъугъэр шIорэипсыр — шIорэир зыхэжъукIыгъэ псыр — чэщым щытыгъэми зи къыщышIырэп. ЦIыфым ипсауныгъи зэщигъакъорэп. Бысымгуа­щэмкIи Iэрыфэгъу мэхъу, пчэ­дыжьым ащ щэ хикIэжьэу къытыригъэжъожьымэ, унагъом исмэ къалмыкъщаир пчэдыжь шхын афэхъущт. КъэкIырэмэ адэлэ­жьэрэ шIэныгъэлэжьхэмрэ медицинэм фэгъэзагъэхэмрэ агъэу­нэфыгъ зэзым дэгъоу Iоф зэрэ­ригъашIэрэр, лъынтфэхэм лъыр тэрэзэу арыкIонымкIэ шIогъэ­шхо зэрэхэлъыр.

ШIорэипсымрэ санэу шIорэир зыхэлъыгъэмрэ цIыфым ипсауныгъэкIэ шIогъабэ къатэу агъэу­нэфыгъэу бэшIагъэ загъэфедэ­хэрэр. Адыгэмэ ащ шъонэу къалмыкъщаир хашIыкIэу заубла­гъэм илъэсыбэ тешIагъ. Нарт эпосми мы уцыр къыхэфэ: Са­усэрыкъо ишыгъо къэлъ-гулъкIэ ыгъашхэщтыгъ. Арышъ, лъэ­пкъым дэгъукIэ ыгъэунэфыгъэр тэри чIэтымынэмэ, къытшъхьапэнэу зэрэщытыр гъэнэфагъэ.

Тэу Нуриет.