ЦIыфым зиухъумэнэу, зифэпэнэу зыригъэжьагъэм къыщыублагъэу анахь ыгъэфедэрэ пкъыгъохэм ащыщ хьакIустэлыр. Ар къаушыхьаты археологхэм къэхэлъэжъхэр къызатIыхэкIэ, къагъотырэ пкъыгъохэм ахэр зэрахэлъхэм. Аужыпкъэм, гъучI зыщэмыIэми, мыжъом, шъо гъэгъугъэм хьакIустэлхэр ахашIыкIыщтыгъэх, непэ къычIахырэ пкъыгъохэм ахэр къахафэхэу мэхъу.

Непэ зигугъу къэсшIыщт бзылъфы­гъэм хьакIустэлхэр еугъоих. НэмыкIхэм машинэ, картинэ лъапIэхэр, цокъэштэгъуи 100 пчъагъэхэр аугъоихэмэ, Теуцожь Нуриет хьакIустэлхэр ары зэIуигъакIэ­хэрэр. Ежьыри къэлэ зэфэшъхьафхэм къащещэфых, иныбджэгъухэу, иIахьылхэу IэкIыб хэгъэгухэр къэзыкIухьэхэрэми къыфащэфых, шIухьафтынэу къыратых. Ахэм уялъэIужьынэу е агу къэбгъэкIы­жьынэу щытэп, ижъырэ пкъыгъохэр зыщащэхэрэ чIыпIэхэм макIох, Нуриет зыщыгушIукIыщт хьакIустэлхэм алъэхъух, къагъотых.

ХьакIустэлхэр Нуриет фэдэу зыугъоихэу тичIыпIэ исыр а зыр ары ныIэп. Непэ ащ хьакIустэли 140-рэ иI. Ахэр анахь пкъыгъо лъэпIэ дэдэхэм афэдэу зэрехьэх, къеухъумэх. Коллекцием ныбжьышхо зиIэхэри, советскэ уахътэм, непэрэ лъэхъаным ашIыгъэхэри хэлъых. Зэ уеплъымэ икъухэрэри, бэдэдэрэ узэплъы пшIоигъохэри ахэтых. ЗэкIэми якъэбар Нуриет ешIэ, къызщищэфыгъэ чIыпIэри, уахътэу пкъыгъор зашIыгъэри, зэхьылIагъэхэри къыIотэнхэр икIас.

Адэ хэта а коллекцие гъэшIэгъоным ибысымыр? Теуцожь Нуриет тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидат, этнограф, лъэпкъым итарихъ, икультурэ ыкIи иискусствэ хэшIыкIышхо афыриI. Ар илъэсыбэрэ Адыгеим и ЛIышъхьэ и ЛIыкIоу Москва щыIэм и Унэ Iоф щишIагъ. Дипломатическэ IофшIэным хэшIыкI фыриI. Лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ IэпэIэсэныгъэ зыхэлъ цIыф. Адыгэ дышъэидэнымкIи IэшIагъэхэр иIэх.

Коллекцием пхъэм хэшIыкIыгъэу пкъы­гъуабэ хэлъ. Ахэр матрешкэ фэдэхэу гъэпсыгъэх, Урысыем игупчэхэу художественнэ прикладной искусствэм зызыщиушъомбгъугъэ чIыпIэхэм ащашIыгъэх. Нуриет иколлекцие матрешкэ теплъэ зиIэ хьакIустэлэу хэлъхэм якъэ­бар узыIэпищэу къеIуатэ. Ахэр туристхэм агу зэрэрихьыщтым тегъэпсыхьагъэхэу дахэу гъэкIэрэкIагъэх, славян сурэтхэр ары нахьыбэу атешIыхьагъэхэр.

Коллекцием къыхэщы Францием къы­рахыгъэ хьакIустэлэу Эйфелевэ башнэр зытетыр. Ар гъучI хъагъэм хэшIыкIыгъ. Мы IэшIагъэр Нуриет ышыпхъоу Фатимэ Францием къыщыфищэфыгъ. IэшIагъэхэм хъугъэ-шIагъэ горэхэм япхыгъэхэр ахэтых. Ащ фэд Саранскэ ыныбжь илъэс 1146-рэ зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэ хьакIустэлыр. Ащ мы къа­лэм ипытапIэ тешIыхьагъ. Фарфорым хэшIыкIыгъ, дахэу гъэкIэрэкIагъэ.

Тыркуем къыфырахыгъэу коллекцием хьакIустэли 3 хэлъ. Зым Тыркуем ибыракъ тешIыхьагъ, адрэм пкъыгъор зиер нэ бзаджэм щызыухъумэрэ нэ сурэт тет, ящэнэрэр Тыркуем щыкIогъэ Iоф­тхьабзэхэм яхьылIагъ.

Нэмыц къэралыгъом къыращыгъэ пкъыгъохэри гъэшIэгъоных. ХьакIустэлым ышыгу гъучIы, ыгузэгу къыщежьэу сили­коным хэшIыкIыгъэ кIэпхын шэплъ щыгъым фэд. ЯтIонэрэ хьакIустэлыр шъом хэшIыкIыгъ. Ар зыхэшIыкIыгъэ шъор гъожьэу гъэлагъэ. Ащ ыгузэгу Iапэр къэзыгъэгъунэщт гъучI дэгъэу­цуагъ. Германием къырахыгъэхэм ащыщ пивэ зэрешъохэрэ тасхэри. Зым къэралыгъо быракъыр тешIыхьагъ, адрэм мы хэгъэгум щагъэлъэпIэрэ чIыпIэхэр тетых.

Тарихъым и Къэралыгъо музей унэ хэт IэпэIасэхэм яIэшIагъэхэр къыщагъэ­лъагъохэу ыкIи щащэхэу. Нуриет Москва дэс зэхъум ащ кIощтыгъ, хьакIустэлхэм ахэтых ащ къыщищэфыгъэхэр. Мы пкъы­гъохэр бзылъфыгъэм зиугъоихэрэр илъэс 25-рэ хъугъэ. Ахэм ахэтых Тыр­куем, Китаим, Грецием, Иран, Ирак, Египет, Дагъыстан ыкIи нэмыкI хэгъэгухэм къащашIыгъэхэр.

Анахьыжъхэм ащыщ хьакIустэл цIыкIоу гъучIым хэшIыкIыгъэр. Ар чIыгум бэрэ зэрэхэлъыгъэм ишыхьатэу ышъо уцышъо хъугъэ. Илъэси 10 — 11 зыныбжь пшъэ­шъэжъыем ыIапэ тегъэпсыхьагъ. ХьакIустэлым ышъхьагъ тешъоу, зэикIэу щытэп, адыгэ паIохэм афэдэу къипшэу гъэпсыгъэ. Ащ тхыпхъэхэр тешIыхьагъэх. Зыукъэбзынэу фежьагъэм тхыпхъэхэр зелъэгъухэм, ахэр ымыгъэфыкъонхэм пае иIофшIэн зэпигъэугъэн фае.

Коллекцием пкъыгъо заулэ хэлъ аIупэмэ е алъапсэмэ тхьакIумэ цIыкIу фэдэу гъучIычымкIэ гъонэ цIыкIу апышIыхьагъэу. А гъуанэм дышъэ пшъэ­хъур ищыгъэу, IэкIышъомкIэ рыкIоу бзылъфыгъэм иIэхъу епхыгъэнэу гъэпсыгъэ. ХьакIустэлыр къызыщашIыгъэ чIыпIэр ар зием ышIэрэп. Ау ащ къызэриIорэмкIэ, пкъыгъор я 19 — 20-рэ лIэшIэгъухэм ашIыгъ. Ар Ирани, Дагъыс­тани, Ираки къащашIыгъэн ылъэкIыщт.

ХьакIустэлхэм зышъхьэ зэIухыгъэхэр ахэтых. Ахэр узэрэдэщтхэр ары, зэфэшIыгъэхэр — зэрэхэудыкIыщтхэр.

Джащ тетэу хьакIустэлхэм Нуриет нэIуасэ тафишIыгъ. «ХьакIустэлым Iэ­хъомбэ закъоу ар зыпылъыр арэп къы­гъэгъунэрэр, зие цIыфри ащ къеухъумэ. Ахэр сэркIэ пкъыгъо къызэрыкIохэп, ижъырэ тарихъми, непэрэ мафэм щы­хъурэ-щышIэрэми ахэр яшыхьатых, яухъумакIох», — еIо Нуриет.

Сихъу Гощнагъу.