ООН-м экономикэ ыкIи социальнэ IофхэмкIэ и Департамент идоклад къызэрэщиIорэмкIэ, шэкIогъу мазэу къакIорэм дунаим тет цIыфышъхьэм ипчъагъэ миллиарди 8-м нэсыщт. Къихьащт илъэсым Китаир арэп, Индиер анахь цIыфыбэ зыщыпсэурэ хэгъэгоу хъущт. Миллиарди 7-р цIыфлъэпкъым зэпичыгъ 2011-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм и 31-м. Ямиллиарди 7-рэ цIыфыр а мафэм Калининград къыщыхъугъ.

Зэрэдунаеу пштэмэ, цIыфэу къытехъорэр нахьыбэ мэхъу, ау жъажъэу а пчъагъэм хэхъо. Дунаим къыщыхъурэ тхьамыкIагъохэм, заохэм ямылъытыгъэу, 2050-рэ илъэсым ехъулIэу цIыф пчъагъэу дунаим тетыр миллиарди 9,7-рэ икъущт, 2080-рэ илъэсым миллиарди 10,4-м нэсыщт.

ЦIыфышъхьэм къыщымыкIэнымкIэ ишIуагъэ къэкIо цIыфмэ агъашIэрэр нахьыбэ зэрэхъу­рэм. ООН-м къызэритырэмкIэ, 2021-рэ илъэсым цIыфхэм гурытымкIэ, илъэс 71-рэ агъа­шIэщтыгъэмэ, мы лIэшIэгъум ыгузэгухэм адэжь а пчъагъэр илъэс 77,2-рэ хъущт. Арэу щытми, щыIэкIэ дэгъу зиIэ хэгъэгухэм сабыеу къащыхъурэм ипчъагъэ нахь макIэ мэхъу. ГущыIэм пае, 1950-рэ илъэсым дунаим тет бзылъфыгъэ пэпчъ гурытымкIэ сабыи 5 къыфэ­хъущтыгъэмэ, джы мы мафэхэми ыкIи 2050-рэ илъэсым нэс сабый тIурытIу ныIэп бзылъфыгъэ пэпчъ тефэрэр. ООН-м идоклад къызэрэщиIорэмкIэ, 2050-рэ илъэсым нэс анахьыбэ къызыщыхъущтхэр Нигериер, Пакистан, Филиппинхэр ыкIи Танзаниер ары. Дунаим тет цIыфхэм азыныкъо фэдиз а хэгъэгухэм къащы­хъущт.

Урысыем фэгъэхьыгъэу къэпIон хъумэ, кIэтхыкIыжьынэу джырэблагъэ хэгъэгум щыкIуагъэм икIэуххэр пэшIорыгъэшъэу зызэфахьысыжьхэм къызэрэ­лъэгъуагъэмкIэ, непэ тихэгъэгу нэбгырэ миллиони 147-рэ щэ­псэу. Илъэс 11-м къыкIоцI хэгъэгум исым ипчъагъэ мил­лионитIукIэ нахьыбэ хъугъэ. Ар Къырым Урысыем щыщ зэрэ­хъужьыгъэм епхыгъэу экспертхэм алъытэ. КIэуххэм къызэрагъэлъагъо­рэмкIэ, мы аужырэ илъэсищым регион 20-р ары зицIыфышъхьэ хэхъуагъэр. Ахэм ащыщэу 13 ныIэп сабыеу къэхъухэрэм япчъагъэ ишIуагъэкIэ цIыфы­шъхьэм зыщыхэхъуагъэр. А субъ­ектхэм къащыхъугъэр на­хьыб дунаим ехыжьыгъэм нахьи.

Адэ сыда зы чIыпIэхэм на­хьыбэ къащыхъоу, адрэхэм нахь макIэу сабый щагъотэу зыкIыщытыр? Пандемием игъом сабыеу къэхъурэр нахьыбагъа? А упчIэхэм яджэуапхэр къаритыжьыгъэх демографиемкIэ ушэтынхэм я Институтэу РАН-м хэтым иотдел ипащэу Владимир Архангельскэм.

— Илъэсищым къыкIоцI (2019 — 2021) тихэгъэгу щыпсэухэрэр миллион 1,2-кIэ нахь макIэ хъугъэ. «Пандемие закъор ара ар зилажьэр?» аIоу къы­сэупчIыхэу къыхэкIы.

Шъыпкъэ, коронавирусым мэхьанэшхо иI, ау ащ изакъоп. Мы аужырэ илъэситIум мигрантхэм япчъагъэ лъэшэу къыщыкIагъ, тихэгъэгу укъихьаныр къиныгъ. Къэхъугъэм ипчъагъэ ехьылIагъэу къэпIон хъумэ, гъэшIэгъоныр къэхъурэм ипчъа­гъэ къызэрэщымыкIагъэр ары. Узыр къызежьэм, сабыеу къэ­хъущтыр нахь мэкIэщтэу зыIуа­гъэхэри, къэхъурэм ипчъагъэ хэхъощтэу зылъытагъэхэри щы­Iагъэх. Ау апэрэхэри, ятIонэ­рэхэри хэукъуагъэх — къэ­хъурэм ипчъагъэ 2020-м ыкIи 2021-рэ илъэсхэм зэхъокIыгъэп.

Арэу щытми, демографием ылъэныкъокIэ зэкIэри дэгъу пIон плъэкIыщтэп. Непэ хэгъэгум щыпсэухэрэм ныбжь хэкIотагъэ зиIэу ахэтыр къябэкIы. Зэо ужым къэхъугъэхэм аныбжь илъэс 70 — 75-м нэсыгъ. ЗэкIэми зэрашIэу, 1947 — 1956-рэ илъэсхэм сабыибэ къэхъущтыгъ. А лъэхъаным къэхъугъэхэр ныб­жьым елъытыгъэу джы дунаим ехыжьых. ЕтIани ащ корона­вирусым къыкIэлъыкIогъэ узхэр къыхэхъожьых. Арышъ, къэ-кIощт илъэсхэм дунаим ехыжьырэр нахьыбэ хъущт. Къэхъурэм ипчъагъэ къызэрэщыкIэщтым лъапсэу иIэм фэгъэхьыгъэу джыри зы ушъхьагъу. Непэ сабый къызыфэхъун фэе ныбжьыкIэхэр я 1990-рэ илъэсхэм къэхъугъэхэр ары. Ау а илъэсхэм къэхъугъэр бэп, 1999-рэ илъэсым анахь мэкIэ дэд. НэмыкIэу къэпIон хъумэ, непэ анахь макIэ хъурэ лIэужыр ары унагъо зышIэн, сабый къызыфэхъун фаер. Ащ къыхэкIэу я 2020-рэ илъэсхэм къэхъурэр нахь мэкIэщт. Я 2030-рэ илъэс­хэм нахь хахъоу ригъэжьэщт ныIэп. Арышъ, къэхъурэр зэ­рэмакIэм къыхэкIэу хэгъэгум щыпсэурэм ипчъагъэ къыщы­кIэщт.

АпэрэмкIэ, цIыфхэм къагъа­шIэрэр нахьыбэ хъугъэмэ, мы IофыгъомкIэ ар зы хэкIыпIэ хъущтгъагъэ. Ау ковидым ыпкъ къикIэу ащ тыщыгугъын тлъэ­кIыщтэп. ЯтIонэрэмкIэ, а макIэ хъурэ лIэужым илIыкIохэм на­хьыбэ сабый къапыфэщтыгъэмэ, ау ахэм сабыи 3 — 4 къагъэ­хъущта?

Хэгъэгур нахь зэтегъэпсы­хьагъэу, нахь щыIэкIэ-псэукIэ дэгъу илъы къэс сабыеу къи­хъорэр нахь зэрэмакIэр бэшIагъэу агъэунэфыгъэу щыт. Ащ ехьылIэгъэ упчIэм иджэуапэу Архангельскэм къызэриIуагъэмкIэ, ар гъэшIэгъоны ыкIи Урысыем ехьылIагъэуи ар къэпIон плъэкIыщт. Непэ сабый къэзыгъэхъунэу фаехэр егупшысэх унагъом къыхахъомэ, ящы­IэкIэ-псэукIэ къызэрэщыкIэщтым. Ау зэо ужым цIыфхэр тхьамыкIэу псэухэ зэхъум зэгупшысэщтыгъэхэр зэрэпсэущтхэр арэп. Нахь мэхьанэ зиIагъэр сабый­хэр ары, унагъом ары нахь уасэ зыфишIыщтыгъэр.

Непэ унагъоу сабый зимы­Iэхэри дэгъоу щыIэнхэу амалхэр яIэх. Зэшъхьэгъусэхэр зэмыпхыгъэхэу псэунхэу алъэ­кIы. ЗэхэкIыжьхэрэм япчъагъи хэ­хъо, сабый фэмыехэу зэдэ­псэухэрэри щыIэх. Зизакъоу псэурэри зэрэбэр кIэтхыкIы­жьынхэм къагъэлъагъо.

«Сыда хэгъэгум нахь цIы­фыбэ зыкIищыкIагъэр?» зыфиIорэ упчIэр къысатэу бэрэ къыхэкIы. Загъорэ къысэупчIых «Урысыем щыпсэурэр миллиони 100, 120-рэ сыдигъо хъущт?» аIоу. Ащ лIэшIэгъу­ныкъо фэдиз зэрэтешIэщтыр ясэIо. ЕтIанэ мэгупсэфыжьхэшъ, «ар Iофа, неущэп ныIа зыхъущтыр!» аIо. Ау ар Iофышху. ЦIыф щымыIэмэ, чIыпIэр нэкIы мэхъу, псэупIэ цIыкIухэри мэкIодыжьых. Арышъ, цIыфы­шъхьэм къыщыкIэ хъущтэп. ЕтIа­нэ цIыфэу хэгъэгум исым ипчъагъэ экономическэ мэхьанэшхо иIэу щыт…

«Хэгъэгум щыпсэурэм ипчъа­гъэ миллиони 120-м е 100-м сыдигъо нэсыщт?» зыIохэрэм а пчъагъэхэм зыкIягупшысэхэ­рэри, цIыфхэр нахь макIэ хъуныр къэзыгъэуцущтыри зыми ышIэрэп.

Тэ тиреспубликэ пштэ­мэ, Урысыем инэмыкI субъектхэм ари афэд. ЗэмкIэ хэхъо, етIанэ хэ­кIы. Аужырэ илъэс 20-р пштэмэ, 2000-рэ илъэсым цIыфэу щыпсэурэм изы процент хэкIыгъагъ ыкIи пчъагъэр 449000-рэ хъугъэ. 2003-рэ илъэсми а пчъагъэм хэкIыгъ. 2006-рэ илъэсым цIыфэу республикэм исыр 442000-рэ хъугъэ. Ащ тетэу 2008-рэ илъэсым нэс пчъагъэм хэкIыгъ. ЕтIанэ 2009-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу ха­хъоу ригъэжьагъ. Ау 2011-рэ илъэсым пчъа­гъэм етIани хэкIыгъ, ау ащ хэкIыныр къыщыуцугъ. Ащ ыуж зэпымыоу цIыфышъхьэм хэхъуагъ. 2016-рэ илъэсым ехъу­лIэу Адыгеим нэбгырэ 451480-рэ щыпсэу­щтыгъ, 2019-рэ илъэсым 454744-м нэсыгъ.

Росстатым къызэритырэмкIэ, 2021-рэ илъэсым Адыгэ Рес­публикэм сабый 4553-рэ къыщыхъугъ, дунаим ехыжьыгъэр нэбгырэ 7350-рэ мэхъу.

Сихъу Гощнагъу.