Адыгеир къушъхьэ тIокIэ дахэхэмкIэ баи. Анахь цIэрыIоу, зекIо кIуапIэу щытмэ ащыщ Мышъэкъор.

ПсэупIэу Хьаджыкъо ихэ­гъуашъхьэмэ ащыщ чIыопсым щигъэпсыгъэ дэхагъэм бэхэр зыфещэх, еумэхъых. ЗыгъэпсэфыкIэ амалэу щыгъэпсыгъэхэмкIэ Мышъэкъо псыдэчъыпIэр адрэ къушъхьэ тIокIэ пстэумэ атекIы. Экстремальнэ зыгъэпсэфыкIэр зикIасэхэр мыщ шъхьапырыбыбыкIынхэ, идэпкъ лъагэ­хэм кIапсэкIэ къяхынхэ, къу­шъхьэ тIуакIэм дэчъырэ псы­хъом зыкъырагъэхьыхын ыкIи ипсыкъефэххэм къяхынхэ алъэ­кIыщт. Ау нахь самбырэу, мыгузажъоу чIыопсым идэхагъэ зэхэзышIэ зышIоигъохэм къушъхьэ тIуакIэм пхырыщыгъэ лъэс лъагъор къяжэ. ЗекIомэ аулъэ­гугъэ лъэгъо зэфэшъхьафыбэр ащ екIуалIэ, ау нахьыбэмэ къы­хахрэр «Ошъутен зекIу» зыфиIорэ зыгъэпсэфыпIэм дэжь щиублэрэр ары. Ащ къыкIэрыкIырэ лъагъом Мышъэкъо къу­шъхьэ тIуакIэм ушъхьарыплъызэ ехыпIэм урещалIэ. Ащ унэсыфэ Унэ-Къэжъ къушъхьэ тхы­цIэм итеплъэ дахэхэр нэм къыкIэуцох, чыжьэкIэ Кавказ къушъхьэтхым иIошъхьэ инхэр къэлъагъох. Чъыг уцышъо бырабэхэми къушъхьэ тIуакIэр агъэбылъэу къэшIэгъуае. Ащ ичIыопс дахэ чIыгум икуупIэ метрэ 70-р икууагъэу дэушъэфагъ. ПсыдэчъыпIэм идэпкъхэм джащ фэдизыр ялъэгагъ. Ахэм яхьатыркIэ щычъыIэтагъ, арышъ, илъэсым исыд фэдэрэ лъэ­хъани нахь къыщызэтенэ. Псыдэ­чъыпIэ шъхьагъым тыгъэм ыгъэ­гъугъэ чъыг пкIашъэхэр мыщ щыуцышъо чIапцIэх, къэтIэмыгъэ къодыем фэдэх.

Мышъэкъор зекIохэмкIэ хъо­псапIэ зышIырэмэ ащыщ ипсыкъе­фэххэр. Анахь цIэрыIоу пстэу­ми зыцIэ къыраIорэр СыджкIэ за­джэхэрэр ары (Наковальня). Къефэхырэ псыр мыжъом къы­зэрэтефэрэр гъукIэр уатэмкIэ сыджым зэрэтеорэм фагъадэу цIэр фаусыгъэу бэмэ къаIо.

Сыджым нэмыкIэу псыкъефэхибл фэдиз къушъхьэ тIуакIэм къыщалъытэ. Пстэури километритIу гъогууанэм къыреубытэх. Блэгъэ дэдэу зэготхэри къа­хэ­кIых. Уеплъымэ, псыхъоу Мы­шъэкъо макIэу, шъабэу мачъэу къыпшIошIы. Ау ипсыкъефэхыкIэ ащ илъэшыгъэ нэрылъэгъу къешIы. Мэз уцышъо чIапцIэм ар пхырэчъы. БгъуитIумкIэ пхъэц закIэ хъугъэ мыжъо инхэр, цIыкIухэр щызэбгырыдзыгъэх, чъыг лъэпкъ зэфэшъхьаф­хэр къыщэкIых. Фэдэ къушъхьэ тIокIэ дахэу щыпэ теплъэр зы­щыухъумагъэр зиIэшIагъэри псыхъожъыеу Мышъэкъор ары. Къушъхьэтхэу Унэ-Къэжъ ащ зэ­гуигъэкIотыгъэу къыдэчъы, километрибгъу-пшIы фэдиз къы­зичъыкIэ, Шъхьэгуащэ хэлъэ­дэжьы. Псыхъоми, къушъхьэ тIуакIэм ыцIэ къызтекIыгъэми къэбар зэфэшъхьафыбэ апылъ, ау нахьыбэу щызэхэпхыщтыр шакIо щыIэу зыкъо зышIокIо­дыгъэ пщым исабый мыщ къызэрэщигъотыжьыгъэр ары.

«Пщым ицIыфхэр игъусэхэу ыкъоу шакIом зэкIохэм шIокIодыгъэм бэрэ лъыхъугъэхэу мы чIыпIэм къэкIонхэшъ, джыри зэ зыщыфаплъыхьанэу рахъухьагъ. Джаущтэу къыщакIухьэзэ, мы­шъэм игъурб IукIагъэх, губжыгъэу ащ мышъэр къикIыгъ. Пщым игъусэхэр еонхэу загъэ­псыгъэу, быяунхэу, ащ зыгорэ къызэригъэгъунэрэр ариIуагъ. ЗэриIуагъэм фэдэу мышъэм ыкъогъукIэ гъурбым мышъэ­жъыехэр къикIыгъэх, ахэм ауж итэу шъэожъые къэлъэгъуагъ. Зеплъыхэм, пщым ыкъоу зы­лъыхъущтыгъэхэр арэу къычIэ­кIыгъ. Ащ къыщыублагъэу къу­шъхьэ тIуакIэм мышъэхэр щамыукIынхэу пщым афигъэпы-тагъ ыкIи чIыпIэм МышъэкъокIэ еджагъэх — мышъэм ыкъу», — къеIуатэ зекIозещэу Бэр­зэдж Артур.

Къэбарыр шъыпкъэми пцIыми къэIогъуае, ау нафэр зы — пэсэрэ апэрэ цIыф псэупIэхэр мыщ щыгъэпсыгъагъэх. Ар къау­шыхьатыгъ археологхэм ашIыгъэ тIынхэм, ушэтынхэм. Ахэм къызэрагъэлъэгъуагъэмкIэ, ­илъэс мини 120-кIэ узэкIэIэбэжьмэ, апэрэ цIыфхэр къушъхьэ тIуакIэм щыпсэущтыгъэх. Гъо­чIэгъыбэу псыдэчIыпIэм щы­гъэпсыгъэхэр ахэм яуцупIэщтыгъэх. Янахьыбэм якIолIэгъуай, ау зым лъэс лъагъом ущыIокIэ. Тыгъэмрэ уаемрэ за­щыуухъу­мэщтмэ фэдэ щыIэп.

Къушъхьэ тIокIэ лъагъохэр чIыопсым ыгъэпсыгъэ дэкIоепIэ-къехыпIэхэмкIэ баих. ЖьыкъэщакIэр зэщегъакъоми, лъа­къохэр къэхьылъэхэми, дэха­гъэу нэмэ алъэгъурэм лъэм ихьы­лъа­гъэ ащегъэгъупшэ, нэр пIэ­пи­х­зэ нахь чыжьэу ухещэ. ­Аужы­рэ псыкъефэхыр идэхагъэкIэ пстэуми апшъэжь мэхъу. ЧIыо­псым нахь сурэтышI бэлахь дунаим зэрэтемытыр ащ джыри зэ къеушыхьаты. ГъочIэгъ къогъум къыщефэхышъ, шъабэу псыхъом хэлъэдэжьы. СыхьатитIу гъогууанэм ар икIэух мэхъу.

«Мы тыкъызхэфэгъэ дунаир дэхэ дэд. Сигуапэ сыкъызэрэ­кIуагъэр. Мыщ фэдэ чIыопсым ухэтэу, мыщ фэдиз дэхагъэ нэм кIэтэу жьы къабзэр къэпщэным фэдэ щыIэп. Москва ащ фэдэ щыплъэгъухэнэп. Джэнэт шъузщыпсэурэр! НэмыкIэу къэпIошъунэп», — изэхашIэхэмкIэ къыддэгуащэ Москва къикIыгъэ зекIоу Татьяна Суетинар.

«Шъыпкъэр пIощтмэ, тхъэгъо дэд. Умыгузажъоу, унэ щизэу зыпплъыхьэзэ, чIыопсыр зэхапшIэзэ къыщыпкIухьащтмэ фэдэ щыIэп. Непэ фэдэ мэфэ фабэхэм дэгъу дэд. Псыми ухэсышъущт, къыщыпкIухьащт, уахътэр зэрэкIуагъэми гу лъып­тэрэп. Анахь мэфэ дэгъоу си­Iагъэмэ ащыщэу сыгу къэкIы­жьыщт», — еIо Курскэ къи­кIыгъэ зекIоу Любовь Кирмосовам.

Непэ Мышъэкъор тишъолъыр илъэгъупхъэ чIыпIэ анахь да­хэхэм ащыщ. Илъэсым къы-кIоцI нэбгыришъэ пчъагъэ мыщ къэкIо, сурэтхэмрэ зэхэшIэ да­хэхэмрэ ядэжь зыдащэжьых, мызэу, мытIоу къэзыгъэзэжьхэрэри къахэкIых. Ахэм ащыщ хъу зышIоигъохэм Мышъэкъо къушъхьэ тIуакIэр ренэу афызэIухыгъ. Илъэсым исыд фэдэрэ уахъти бгъэшIэгъон икъун ащ щыплъэгъун плъэкIыщт.

Анцокъо Ирин.