Хы ШIуцIэ Iушъом щыIэ шапсыгъэ къуаджэхэм ятарихъэу хъугъэ-шIэгъэ зэфэшъхьафхэмкIэ баир джыри икъоу зыми зэригъэшIагъэп. Мы чIыпIэм щыпсэурэ краевед анахь чанхэр ары къэбарэу лIэужхэм зэIапахызэ къагъэнагъэхэм, хъугъэ-шIагъэхэр къизыIотыкIырэ тхылъхэм алъыхъухэрэр. Нахьыжъхэм къаIотэжьыщтыгъэхэр къыткIэхъухьэрэ лIэужхэм алъагъэIэсыжьынхэм ахэр ыуж итых.

Ащ фэдэу къычIагъэщыжьхэрэм гъэшIэгъонхэр къахэкIых. Ахэм ащыщэу Шъэумэн лIакъом фэгъэхьыгъэр 2000-рэ илъэсхэм якъихьагъухэм ТIопсэ районым ит къуаджэу Псыбэ дэсхэм къысфаIотэгъагъ.

Мы псэупIэм пэмычыжьэу, километритIу гор ныIэп зэрэпэIудзыгъэр, «Шъэу­мэн тIысыпIэкIэ» еджэхэу чIыпIэ иI. Ар къыздикIыгъэр, арэущтэу зыкIыраIуа­гъэр къышIэжьэу непэ зи къуаджэм къыдэнэжьыгъэп. Зыщыгъуазэхэр ежь Псыбэ итарихъ 1461-рэ илъэсхэм къызэращежьэрэр ары.

Тарихъым къызэрэхэнагъэмкIэ, Кавказ заом ыпэкIэ джы Псыбэ зыдэщысым Кобл лIакъор щысыгъ. Ахэм къатекIыгъэхэм ащыщ горэм къуаджэр зыгъэпсыгъэхэм агъэтIысхьэгъагъэу ыIуи чъыгэе чъыгышхо къаригъэлъэгъугъагъэу, Псыбэ итарихъ урыс пачъыхьэу Иван Грознэм адыгэ пщым ыпхъоу Марие къызищагъэм, ар 1561-рэ илъэсыр ары, ыпэкIэ зы лIэшIэгъукIэ узэкIэIэбэжьмэ къыщежьэу къафиIотэгъагъэу цIыфхэм къэбар ахэлъ…

Къуаджэм итарихъ епхыгъэ материалхэр илъэсипшI пчъагъэрэ къэзыугъоигъэ АкIэгъу Рэмэзан, гухэкIыми, къытхэтыжьэп, къызэриIотэжьыщтыгъэмкIэ, Кавказ заом илъэхъан шапсыгъэхэр пачъыхьэм идзэхэм лъэшэу зэрапэуцужьыхэрэм ыгъэгубжыгъэхэу, уIэшыгъэ техакIохэр псыхъо кIэим кIонхэу дзэ пащэхэм унашъо ашIыгъагъ. КъушъхьэчIэс­хэр агъэIэсэнхэу, къуаджэхэр агъэкIодыпэнхэу ары ахэм пшъэрылъэу яIа­гъэр.

Ащ фэдэ «рейдхэм» ахэтыгъэхэми аушъэфыщтыгъэп, тарихъым пылъхэми къаIотэжьы зэхэдз амышIэу, жъалымэу къоджэ псэупIэхэр зэрагъэстыщтыгъэхэр. Унашъоу къафашIыгъэм пэуцужьынхэ е амыгъэцэкIэн фитыгъэхэп, арышъ, цIыкIуи, ини, зыпарэми шъхьасыщтыгъэхэп. Ащ тетэу а лъэхъаным псыхъоу Псыбэ икIэй дэсыгъэ къоджэ 30 тырахыгъагъ…

Шъэумэн лIакъом икъэбарэу щыIэр бэп. Псыхъом иджабгъу нэпкъ тесыгъэ­хэу, Псыбэ километритIум ехъукIэ пэIудзыгъагъэхэу ары къызэраIотэжьырэр. ПсэупIэр иныгъэп, гъэхъунэ дахэм тесыгъ, апэмычыжьэу псынэкIэчъ иIагъ. Зэрэхабзэу, Шъэумэнхэм якъэхалъэ чылэм къыготыгъ. Къушъхьэу псынэкIэчъ псыр къызэхыщтыгъэм джы къызнэсыгъэм «Шъэумэн къутыр» раIо. 1883-рэ илъэсым Тыркуем къикIыжьи унэгъо 17 ячIыгужъ къэкIожьыгъагъ. Ахэм къуаджэу Псыбэ агъэпсыгъ. Шъэу­мэн унэгъо заулэу зыпсэ къэнагъэхэр Тыркуем зэпырыкIыжьынхэм ычIыпIэкIэ Пшызэ шъолъырым кIожьыгъагъэх. Шапсыгъэхэр бэу Тэхъутэмыкъое районым зэрисхэр тэшIэ.

Шъэумэн къуаджэр агъэстыгъэу, чъыг­хатэу зэрыгушхощтыгъэхэм щыщ тIэкIоу къэнэжьыгъагъэм нэмыкI имытыжьы­гъэу Псыбэ къэзыгъэзэжьыгъагъэхэм къаIо­тэжьыщтыгъ…

Уахътэ зытешIэм, Шъэумэн лIакъом икъуаджэ икIодыкIэ «шыхьат фэхъугъэу» къэнэжьыгъагъэхэри хэкIокIэжьыгъэх. АкIэгъу Рэмэзанэ къызэриIотэжьыщтыгъэмкIэ, чIыпIэм ыцIэ, псынэкIэчъыр, чъыгаер ыкIи къэхалъэм щыщ тIэкIу къэнэжьыгъагъэр. Псыбэ дэсыгъэ нахьыжъхэм къашIэжьыщтыгъэр я 20-рэ лIэшIэгъум иапэрэ илъэсхэм Шъэумэн­хэм якъуаджэу агъэстыгъэм еплъынэу ныо горэ къызэрэкIогъагъэр ары. Ащ къызэриIотэгъагъэмкIэ, Пшызэ шъолъыр кIожьыгъагъэхэм ар ащыщыгъ, иуна- гъо игъусэу ащ къыдэнэжьыгъагъэх. Ныом гущыIэгъу зыфэхъухэм ыуж теубытагъэ хэлъэу къушъхьэу, псынэкIэ­чъэу ыкIи гъэхъунэу къуаджэр зыдэщысыгъэ чIыпIэм къэнагъэхэм «Шъэу­мэн хэкужъ» раIогъагъэу къэбар щыI.

Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, Шъэу­мэн лIакъом щыщхэм Тыркуем сащыIукIэгъагъ. Измир пэмычыжьэу щыс къоджэ псэупIэу Хамидие зыцIэм, мыщ щыIэ адыгэхэр ПчэныцэкIэ еджэх, унэгъо 250-рэ дэс, тилъэпкъэгъу нэбгырэ миным ар ехъу. Тыркухэр мэкIэ дэдэх, адыгэхэм янахьыбэр хы ШIуцIэ Iушъом щыпсэущтыгъэ шапсыгъэ лIакъохэм, Тхьэгъушъэхэм, Чэтаохэм, Тыухэм, Цушъхьэхэм, Джарымэхэм, Гугъэжъухэм, ТIэшъухэм, Шъэумэнхэм атекIыгъэхэр ары. ИлъэсипшI пчъагъэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, Стамбул пэмычыжьэу щыт къуаджэу ЧеркесскэкIэ заджэхэрэм къыдэкIыжьхи ащ къэкIожьыгъагъэх.

— ХэушъхьафыкIыгъэу тыщыIэнэу мэхъу, сыда пIомэ тыдэкIи тырку къуа­джэх щысхэр, ахэм якультури, яхабзэхэри нэмыкIых, — къытфиIотэгъагъ ана­хьыжъэу мы чIыпIэм щыпсэухэрэм ащыщэу Шъэумэн Юсыф. — Анахьэу тызпылъыр мэкъумэщ хъызмэтыр ары. ЧIыгум тятэхэр ыгъашхэщтыгъэх, джы тэри, тикIалэхэри егъашхэх. Зэгорэм Пчэныцэ адыгэ къуаджэу щытыгъ. ЕтIанэ тырку пшъашъэхэр къащэнхэр тикIалэхэм хабзэ ашIи, зэхэкIухьагъэ тыхъугъ, тиса­быйхэр тыркубзэкIэ мэгущыIэх. ТиныбжьыкIэхэм янахьыбэм адыгабзи ашIэ, хабзэ горэхэри къытхэнэжьыгъэх, ау неущ хъущтыр зыми ышIэрэп. Лъэпкъхэр зэхэмыкIухьанхэм пэуцужьыгъуае хъугъэ.

Шъэумэн татэр, гухэкIыми, псаумэ сыщыгъуазэп, «командирскэ» мэкъэ чан иIагъ. Зэгорэм ар къоджэ администрацием ипэщагъ, зэкIэ дэсыр ешIэ.

— Мы къуаджэм дэс унагъохэм ащыщ­хэр хы ШIуцIэмкIэ къызэпырыкIыхи, БалканхэмкIэ, БосниекIэ къакIохи, Стамбул къыдэхьэгъагъэх, — къыIотэгъагъ Юсыф. — Я 19-рэ лIэшIэгъум ия 60-рэ илъэсхэм Кавказ къырафыгъэу Стамбул къыдэхьэгъэ адыгэхэр зэрэбэм къыхэкIыкIэ, ахэр зэбгыращынхэшъ, куп-купэу агъэтIысынхэу тырку пащэхэм рахъухьэгъагъ. Адыгэхэм Iашэ аIыгъыгъэп, гъаблэмрэ узымрэ гъэретынчъэ ашIыгъагъэх, ау ащ пае къэмынэу ащыщынэщтыгъэх.

Пчэныцэ дэс нахьыжъхэм къызэраIотэжьыщтыгъэмкIэ, къэкIырэ уцхэмкIэ Iазэхэу, къупшъхьэу фыкъуагъэр зэтезыгъэуцожьэу адыгэу къуаджэм дэсыгъэр бэ. А лъэхъаным пчыхьапIэуи амылъэгъугъэ хирургическэ операциехэр щашIыщтыгъэхэу къаIотэжьы. Медицинэм ылъэныкъокIэ сэнаущыгъэу Кавказ къыз­дырахыгъэр лIэужхэм зэIэпахызэ лъагъэкIуатэщтыгъ… Непэ ар пшахъом хи­лъэсэжьыгъэм фэд, зыпари Iазэу къыдэнэжьыгъэп.

НЫБЭ Анзор. Сурэтхэм арытхэр: Шъэумэн Юсыф; къуаджэу Псыбэ изы урам.