2021-рэ илъэсым ДАХ-м ыныбжь илъэс 30 хъугъэ.

Мы илъэсхэм Хасэм хэтхэм янахьыбэри, адыгэхэр зыщы­псэу­рэ хэгъэгухэм язытети, яIэшъхьэтетхэри зэрэзэхъокIыгъэр, ныбжьыкIэхэр ДАХ-м зэрэщымыгъуазэхэр къыдэт­лъытэзэ, организацием ипшъэ­рылъхэр, хэгъэгухэм, лъэпкъхэм зэрафыщытыр джыри зэ шъугу къэтэгъэкIыжьы. Шъузэрэщы­гъуазэу, лъэпкъхэр дунаим къызытехьэгъэ апэрэ мафэхэм къащегъэжьагъэу илъэпкъ фэшъыпкъэрэ, рыгушхорэ, лъэпкъым зыригъэужьыжьыным, лъэпкъыр ыгъэдэхэным фэла­жьэрэ лъэпкъыпсэ-хэкупсэхэр щыlэу къырэкIо. Ащ дакIоу, къэзылъфыгъэ лъэпкъым ыпсэ фэзыгъэтlылъыгъэхэр зэрэмымакlэри зымышlэрэ щыIэп. Арышъ, лъэпкъ lофыгъохэр зы нэбгырэ е зы куп зэшIуихыгъэу пIоныр тэрэзэп. Ау мэхъу лъэ­хъэнэ зэблэкlыгъо, лъэпкъ насып къэгъэзэгъу. Насып къэ­гъэзэгъухэм лъэпкъым фэблэ­жьырэм къыкIакlори нахь нэ­рылъэгъу.

БлэкIыгъэ лIэшIэгъумэ къытфахьыгъэ тхьамыкIагъохэм, апэу, хэхэсрэ хэкурысрэ хъоу тlо тызэтыраутыгъ. Лъэпкъым инахьыбэм хэкур зэрэрагъэ­бгынагъэми зиIахь мымакIэу хэлъ Осмэн империем лъэп­къыр цырыцэу ыгощыгъ. Империер зэхэтэкъуи, хэгъэгу зэфэшъхьафыбэ хъугъэ. Хэхэсхэр джыри зэ агъэкощыгъэх. Хьалыгъу Iулъхьэм ыуж итхэу ежьхэми яхэгъэгукIэхэр ахъожьыгъ. Урысые империем къыщыхъугъэ зэхъокIыныгъэми хэкурысхэр зэпэIэпчъэ ышIыгъэх.

Джы хэкурысхэмрэ хэхэс­хэмрэ зэфэныкъох, зэфэибэх. ЗэлъэпкъэгъухэмкIэ тыгухэр зэ­фэузы, тихэгъэгухэр гузэ­жъогъу зыхафэкIэ тызэдэгумэкIы, гушIуагъо къызыддэхъукIэ тызэдэгушIо.

Зытетыр къэIуапхъэшъ, ти­лъэпкъкIэ къыттехъыкIыгъэр ма­­кIэп, гъунэнчъэуи гугъу тырагъэхьыгъ. Егъэзыгъэрэ гъэпцIагъэрэкIэ кIодыпэным игъогу тыратэкъуагъэхэр ара нахь гу­гъу ыхьыгъэхэр, хьаумэ хэкум къинэныр зинасып къыхьыгъэ­хэр ара? Ар къэшIэгъуаеми нэрылъэгъур, хэкурысхэм янасып зэратекIуагъэр ары. Iахь-Iахьэу гощыгъэхэми, лъэпкъыр къызщыхъугъэ адыгэ чIыгур ары зэрысхэр. ЗыдэплъыехэкIэ ­адыгэ уашъор ары алъэгъурэр. Шъущыгъуаз, хэкум къинэжьыгъэр нахь мэкIэ дэдэр арыгъэ, кIуачIэри иныгъэп. Ау хэкур лъапсэ, лъапсэр кIуачIэти, хэкурыс тIэкIур ары Урысыем хэхьэрэ республикэхэр ыгъэ­псын зылъэкIыгъэр. Хэкурысыр ары бзэр къыухъумэныр, бзэм хигъэхъоныр зинасып къыхьыгъэр. Орэдыжъхэр непи зы­гъэпсэурэр, усакIэхэр зытхырэр, орэдыкIэхэми, хымэм къыращыжьыгъэхэми тамэ агозгъа­кIэрэр. ЗэжъупIэ зифэкIэ, хэкурысыр ары къэралыгъо Iэпы­IэгъукIэ хэхэсым ихэку езгъэгъотыжьырэр, хэхэсхэм яIэпыIэгъур, хэкур зыгъотыжьыгъэхэм алъызгъэIэсырэр.

ДАХ-м изэхэщэн

Хэку къэбгынэным иапэрэ мафэхэм къащегъэжьагъэу хэ­кум­рэ хэхэсымрэ зэлъыIэсы­жьыным кIэхъопсыхэу рагъэжьа­гъэ­ми, хэгъэгу зэфэшъхьафыбэ­мэ арытэкъухьагъэ адыгэхэм ялlы­кlохэр апэрэу зэIукIэн за­лъэ­кIыгъэр Хэкур зэрагъэбгы­нагъэр илъэси 125-рэ зыщыхъу­гъэм тефэу «культурэ тхьама­фэкlэ» зэджагъэхэ зэфэсыр ары. 1989-рэ илъэсым чъэпыогъум и 21-м ригъажьи мэфиблэ кIогъэ зэфэсым ибысымыгъ Ан­кара дэт Кавказ Культурэ Хасэр. Хэку­жъым, Сирием, Иорданием, Америкэм, Германи­ем, Тыркуем икъэлэ зэфэшъхьа­фыбэмэ къарыкlыгъэ лlыкlохэр зыхэлэжьэгъэ зэфэсыр «Тэжъу­гъэгъэпс зы дунай» зыфиIорэ гущыIэхэмкIэ къызэlуахыгъ..

А дунаим лъэпкъхэм азы­фагу илъ мамырныгъэмрэ зэкъош­ны­гъэмрэ щэрэпыт, мамырныгъэ жьыбгъэм «зао» гущыIэр бзэ пстэуми ахерэлъэсыкI...

А дунаим, лъэпкъхэр «цIыкIу ины» тIоу зэхэтымыдзэу, цIыф пстэуми зэдыряе культурэхэр щытэжъугъэгъэпс, щытэжъугъэу­хъум.

А дунаим зы нэбгырэ закъуи игупшысэ, ишIошI фэшI щарэмыгъэмыс.

А дунаим, ыбзэрэ икульту­рэрэ зылэжьыщт цIыфхэм зи пэрыохъу щафэрэмыхъу.

А дунаим лъэпкъхэм яхэку, сыд имыушъхьэгъуми, щарамыгъэбгын.

О зэфагъэр, мамырныгъэр зыгъэлъэпIэрэ цIыфхэр! Шъо тыкъышъоджэ, шъукъакIуи, тызэгъусэу дунаир лъэгъуныгъэ къэгъагъэхэмкIэ тэжъугъэгъэкIэракI. Лlыкlохэм ямызакъоу цlыф мин пчъагъэхэр зыхэлэжьагъэ мы зэфэсыр ары Дунэе Адыгэ Хасэм изэхэщэн къэгъэзапIэ фэхъугъэр. Мы зэфэсым зыщытемыгущыIагъэхэ, щызэхамыфыгъэ лъэпкъ lофыгъо къэ­мынагъэми, пстэуми анахь шъхьа­Iэу зытегущыIагъэхэр хэхэсым ихэку егъэгъотыжьыгъэныр ары.

Ятlонэрэ зэфэсыр Голландием и Адыгэ Хасэ ишlушlэкlэ, 1990-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 4, 6-м мы къэралыгъом щызэхащагъ. Зэфэсым Къэбэр­тэе-Бэлъкъарым, Тыркуем, Германием арыт хасэхэм, бысым хасэм ялlыкlохэри ахэтэу нэ­бгырэ 61-рэ хэлэжьагъ, ыкlи зэфэхьысыжь псалъэм зэри­тымкIэ, Анкара къикIыгъэ лIыкIом дырагъаштэу, 1991-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 21-м Дунэе Адыгэ Хасэ зэхэщэгъэным иунашъо аштагъ.

Ащ тетэу, лъэпкъым ицlыф гъэшIуагъэхэр, тилъэпкъэгъухэр зыщыпсэурэ лъэныкъо пстэуми къарыкlыгъэхэри зэрахэтыжьэу 1991-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 19 — 20-м Налщык щызэ­фэсхи, ДАХ-р зэхащагъ. Хасэм ихабзэ нэхьышъхьэм (уставым) мыщ фэдэу ратхагъ:

«Дунэе Адыгэ Хасэр (ДАХ-р). Зэзэгъыныгъэр, шIоигъоныгъэр, фитыныгъэ-зэфэдэныгъэр ылъа­псэу зэхэщагъэ, ЦIыфыбэ зыхэт организациеу щыт.

ДАХ-м демократием, цIы­фы­гъэм, хабзэм яшапхъэхэр, адыгэ­хэр зыщыпсэурэ хэгъэгу­хэм яхэбзэ-бзыпхъэхэр къыделъытэх. Лъэпкъ зэфэшъхьаф­хэм ээфэдэ лъытэныгъэ афешIы. ДАХ-м Урысые Федерацием, ащ хэхьэрэ тиреспубликэхэм яконституциехэмрэ язаконхэмрэ дунэе шапхъэхэм атетэу иIоф­хэр зэрехьэ.

Ащ нэмыкIэу зэфэсым къе­кlолlэгъэ нэбгырэ мин пчъагъэ­хэр жъоныгъуакIэм и 21-м шъыгъо-шIэжь мафэм Налщык истадион щызэIукIэхи, зэфэ­шъыгъуагъэх. Тхьэлъэlуи ­ашlыгъ хэкум, лъэпкъым апсэ фэзы­гъэтlылъыгъэ, узым, гъаблэм игъонэмыс ышlыгъэ хэхэсым, гъашlэм зэгуиутыгъэ тятэжъхэм джэнэт агъотынэу, Тхьэлъэlу ашlыгъ хэхэсым ичIыналъэ ыгъотыжьынэу, лъэпкъыр ехъу­лlэжьынэу… АшIыгъ ТхьэлъэIу дунаир мамыр зэпытынэу…

ДАХ-м ипшъэрылъ шъхьаIэр

Мыщ ипшъэрылъ шъхьаIэр ратэкъухьэгъэ лъэпкъым ичlыгужъ ригъэгъотыжьыныр ары, иIашэри ныдэлъфыбзэр ары...

Сыда пIомэ, бзэр тхыдэ, бзэр IорыIуат, бзэр лъэпкъыр нэ­мыкIхэм ахэзымыгъэгъуащэрэ, инэшанэхэр зыщиухъумэшъурэ гъэхъун... Бзэр цIыф лъэпкъым изэхашIэ, игугъэ-гурышэхэр зы­пIурэ, зылэжьырэ чIы гъэбэжъу. Хэкури цIыфым ыгу кIуачIэ зыщигъотырэ, зэрэлъэпкъыр зыщигъэшъыпкъэжьырэ, лъэпкъэу зызщиухъумэжьышъурэ чIыгу Iахьэр ары. Гукъаоми, мэхъу лъэпкъхэм ячIыгу ара­гъэбгынэу. Ау абзэ фэшъыпкъэ лъэпкъхэм абгынэрэп, къаухъу­мэ. Къэзыухъумэн зылъэкIыгъэ лъэпкъхэм, ашIуагъэкIодыгъэхэр яныдэлъфыбзэкIэ къашыпыжьы.

Хэкумрэ ныдэлъфыбзэмрэ зэкIэрыпчын умылъэкIынэу пы­тэу зэхэгъэшагъэх. Зыр адрэм лъабжъэ-кIуачIэ фэхъу. Хэкур къэзгъотыжьырэм ныдэлъфы­бзэри къегъотыжьы. Ныдэлъфыбзэр зыIулъ, ныдэлъфыбзэр къэзыштэжь хэхэсыр хэкумкIэ къаплъэ, къэнацIэ мэхъу… ЗыфызэшIокIыхэрэми чIыгужъым къагъэзэжьы.

Арышъ, лъэпкъым инахьыбэм хэку гупсэр зырагъэбгынэгъэ апэрэ мафэм къыщегъэжьагъэу, кIодыпэным игъогу тыратэкъуа­гъэхэмрэ чIыгужъымрэ зэфищэ­сыжьыным, лъэпкъым ныдэлъфыбзэр Iумызыным фэпсэугъэ хэтрэ адыги ДАХ-м изэхэщакIу.

ГущыIэм пае, ДАХ-м изэхэщакIу джыри хы Iушъом нэ­мысыгъэу къэзгъэзэжьыгъэхэр. ИзэхэщакIу, сабый быдзашъор ыбгъэм къыкIитхъи, хэкум къи­нэрэ адыгэ унагъом къыфэз­гъэнагъэхэр. ДАХ-м изэхэщакIу Тыркуем зэрэнэсхэу къагъэзэжьыным къыкIэлъэIоу Урыс пачъыхьэм тхылъ къыфэзытхыгъэхэр. Изэ­хэщакIу гъогум къызытехьажьхэм Осмэн империем идзэ­кIолIхэм зэбгырафыгъэхэр.

ДАХ-м изэхэщакIу 1908-рэ илъэсым щыкIэдзагъэу хасэхэр зэхэзыщагъэ, ныдэлъфыбзэр зыщаджырэ еджапIэхэр зэзгъэ­пэшыгъэ, хэкум кIэлэегъаджэхэр къэзгъэкIогъэ хэкупсэхэр. Изэ­хэщакIу ахэм бысым афэхъугъэ, хым адрэ инэпкъ плъэ зэпытыгъэ хэкупэс лъэпкъыпсэхэр.

ДАХ-м изэхэщакIу Апэрэ дунэе заом гуфэкIо дзэхэр зэ­хэзыщагъэхэр, Урысыер къэ­зыухъумагъэхэр. ИзэхэщакIу ЯтIонэрэ дунэе заом хэгъэгури, дунайри пый мэхъаджэм къезыгъэлыгъэхэм апэ ишъыгъэ тилIыхъужъхэр.

ДАХ-м изэхэщакIу ыкъош, ышыпхъу релъагъо къышlошlэу, изы зыхъукIэ, мазэм еплъы­гъэхэр. «СызылIэкIэ сыбгъэ хэкумкIэ гъэзагъэу сыжъу­гъэплIэжь» осыетыр къэзышIы­гъэхэр.

ДАХ-м изэхэщакIу 1930-рэ илъэсхэм Сирием адыгабзэр зыщызэрагъэшIэрэ еджапIэ къы­зэIузыхыгъагъэхэр, пчэдыжь къэси еджэкIо цIыкIухэм агухэр хэкумкIэ гъэзагъэу ягимн къяз­гъэIуагъэхэр.

ДАХ-м изэхэщакIу 1950-рэ илъэсхэм Иорданием адыга­бзэкIэ спектакль зыгъэуцугъэ­хэр, чIыгужъым, хэку гъэзэжьым фэгъэхьыгъэ гъыбзэхэр зэхэзылъхьагъэхэр.

ДАХ-м изэхэщакIу радиокlэ, тхыгъэкIэ хэхэсхэм алъыlэсыгъэхэр, лъэныкъуитIумкIи тхьа­кIумашIохэр ауж зэритым зырамыгъэлъахъэу зэкIэлъыкIуагъэхэр.

ДАХ-м изэхэщакIу хэхэс къош­хэм ахэхьагъэхэр, ахэр хэкум къезыгъэблэгъагъэхэр, щезыгъэджагъэхэр...

ДАХ-м изэхэщакIу, 1970-рэ илъэсхэм къафеблэгъэгъэ якъош­хэр ястипендиехэмкIэ зыгъэхьэкIэгъэ ныбжьыкIэхэр. ИзэхэщакIу, нэдэплъыпIэ щымыIагъэ пэтми, хэку гъэзэжьыр гугъэ лъагэу зыфыхэзыхыжьыгъэ, журнал, гъэзет къыдэзгъэ­кIыгъэхэр...

ДАХ-м изэхэщакIу хэхэсыр хэкум кIэзгъэхъопсыгъэ титха­кIохэр, усакIохэр. ИзэхэщакIу тиорэдусхэр, типщынаохэр, орэ­дыIохэр, лъэпкъ къашъохэр зы­гъэпсэугъэхэр. Ау, пстэуми афэмыдэу, ДАХ-м изэхэщакIу Урысыем хэхьэрэ тихэкухэр, республикэ­хэр зэхэзыщагъэхэр. ИзэхэщакIу тихэгъэгухэм зязгъэужьыгъэ, хэхэсым гулъытэ фэзышIыгъэ тиунэшъошIхэр.

КlэкIэу, хэкум къинэжьыныр зинасып къыхьыгъэ, хэкужъым щыпсэугъэ, гугъу ехьыгъэ хэтрэ хэкурыси, хэкур, лъэпкъыр зиплъапIэ хэтрэ хэхэси ДАХ-м изэхэщакIу... Шъыпкъэр, хэхэсыр хэхэсэу лъэпкъын зэримылъэкIыщтыр, хэкури хэхэсым зэрэфэныкъор ары. ДАХ-м къыгурэIо хэхэс пстэуми хэкум къагъэзэжьын зэрамылъэкIыщтыр. Арышъ, ДАХ-р зыдэлэжьагъэри непэ зыдэлажьэрэри «зы къэралыгъо тыхъужьыныр арэп, зэфэшъхьаф къэралыгъуабэ шыпсэурэ, ны­дэлъфыбзэкIэ зэлъыIэсырэ зы лъэпкъ тыхъужьыныр ары».

Ащ дакIоу ДАХ-м къыгурэlо лъэпкъхэм егъэшlэрэ пый яIэ зэрэмыхъущтыри. Дунаим мызэуагъэрэ пый зимыlагъэрэ лъэпкъ зэрэтемытыри, илъэсишъэ пчъагъэкIэ зэзэуагъэхэри ахэтыжьэу непэ лъэпкъхэр зэгохьан, зэгурыlон зэралъэкIырэр инэрылъэгъу. КъыгурэIо урысхэри, хэгъэгогъу къытфэ­хъугъэ нэмыкI лъэпкъхэри тызэгурыIоу, Урысые Федерацием иамалыр тиамалэу, ыкIуачIэр тикIуачIэу тызэдэпсэумэ, лъэпкъым зызэриужьыжьыщтыри, хэхэсыр къэтщэжьын зэрэтлъэ­кIыщтыри.

ЕтIани ДАХ-м ышIошъ мэхъу тикъэралыгъо, федерализмэр зэрэщыпытэрэм, демократием зызэрэщиубгъурэм елъытыгъэу, лъэпкъ зэфэшъхьафхэм язэ­къошныгъэ нахь пытэ, язэфыщытыкIи нахь дахэ зэрэхъущтыр. Щэч хэлъэп, хэкурыс адыгэмэ яIэ фитыныгъэм, УФ-м хэхэсхэм аритыщт IэпыIэгъум ялъытыгъэу къэралыгъуабэмэ ащыпсэурэ адыгэхэр Урысыем игуфэкlо лlыкlо хъущтых. ГуфэкIо лIыкIохэр зыщыпсэурэ къэралы­гъохэмрэ Урысые Федерациемрэ язэфыщытыкlэ агъэдэхэным, язэпхыныгъэ зэрагъэлъэшыным гурэ псэрэкlэ фэлэжьэщтых.

Джыри зы, ДАХ-р къэралыгъоп ыкIи политикэ партиеп, цIыфыбэ зыхэт организациеу щыт. Ащ ежь икIочIэ закъокIэ хэхэсыр къыщэжьын, ныдэлъфы­бзэр къыухъумэн зэримылъэ­кIыщтыри нафэ. Мы IофыгъуитIур зипшъэрылъыри зыгъэцэ­кIэн зылъэкIыщтыри тиреспуб­ликэхэмрэ Урысые Федера­циемрэ арых. Ащ къыхэкIыкIэ ДАХ-р унэшъошIхэм апэуцужьырэп, ау ыкIи яубзэрэп. Япсалъэ, лъэпкъым игугъэ-гурышэхэр алъегъэIэсы, ыкIуачIэ къыхьырэр ешIэ. УнэшъошIхэмрэ ДАХ-мрэ цыхьэ зэфашIы, зэрэгъэлъа­пIэх, зэдеIэжьых, зэдэла­жьэх...

Шъыпкъэ, ДАХ-м ыгъэцэкIэн ымылъэкIыгъэ лъэпкъ Iо­фыр джыри бэми, зэшIуихыгъэри макIэп. Мары ахэм ащыщхэр:

— Дунаим тет адыгэр зэзып­хырэ, зэлъызгъэIэсырэ ДАХ-р илъэс щэкI хъугъэу зэрэзэхэт закъор гъэхъэгъэшхоу тэлъытэ. Узэхэмыхьэу узэрэшIэн плъэ­кIыщтэп. Непэ ежь хасэхэм яIоф хэмылъэу тилъэпкъэгъухэр зэкIэлъэкIох, къэзэрэщэх, Iоф зэдашIэ, зэрэгъэхьакIэх, зэблагъэхэр къэзэрэгъотыжьых.

— Урысые Федерацием илIыкIохэр адыгэхэр бэу зыщы­псэурэ хэгъэгухэм зыкIохэкIэ, тиреспубликэ унэшъошIхэри лIыкIо купым хагъахьэх.

— Урысые Федерацием адыгэ­хэри ихэгъэгогъухэм ахе­лъытэ.

— 1991-рэ илъэсым ашти 2000-м нэс кIуачIэ зиIэгъэ хабзэр ылъапсэу УФ-м хэхэс адыгэхэми гъогу кIэкIкIэ гражданствэ аритыгъ. Непи Урысыем ихэгъэгогъухэм афэгъэ­хьыгъэ программэм тилъэпкъэ­гъухэри къыделъытэ.

— Тиреспубликэхэм яконституциехэм хэхэсыр ихэку къырагъэблэгъэжьын зэрэфитхэр арытхагъ.

— Урысые Федерацием иуна­шъокIэ ыкIи иIэпыIэгъукIэ Юго­славием щыщ адыгэхэм яхэку агъотыжьыгъ.

— Хэкур зыгъотыжьыгъэхэм апае Адыгеим «МэфэхьаблэкIэ» зэджагъэхэ къоджакIэ, Пэнэхэс къуаджэми хьэблакIэ ащагъэ­псыгъ.

— Сирием къикIыжьыгъэ ти­къошхэр Къэбэртэе-Бэлъкъарым исанаторие щахьэкIагъэх, унэгъуишъэрэ тIокIрэ тфырэм унэ арагъэгъотыгъ.

— Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ хэхэс ткъошхэм якIалэмэ гъэмафэрэ зарагъэгъэпсэфы.

— Хэхэс адыгэхэм онлайн­-курсхэр адыгабзэкIэ, урысыбзэ­кIэ курсхэр афызэхащэ.

— Зэрэдунаеу итэкъухьагъэ адыгэр зэдэзгъэгупшысэрэ, зэдэзгъэгумэкIырэ, зэдэзгъэгушхорэ лъэпкъ мафэхэр тиIэхэ хъугъэ.

— Республикэхэр тиIэ зы­хъугъэ мэфэкI мафэхэр хэхэс ткъошхэми къыддагъэмэфэкIы.

— Хэкумрэ хэхэсымрэ зэзыпхыгъэ унэгъо шъэ пчъагъэхэр тиIэ хъугъэ.

— Къэзгъэзэжьыгъэхэри ябынхэри щыIакIэм исыдрэ лъэныкъуи пытэу хэуцуагъэх.

— Адыгабзэ учебникхэр ­федеральнэ программэм хагъэу­цуагъ.

— Яфитыныгъэ къэзыухъумэжьыгъэ ткъош абхъазхэм, заом иапэрэ мафэхэм къащегъэжьагъэу адэIэпыIагъ.

— Урысые Федерациемрэ ДАХ-мрэ цыхьэ зэрэзэфа­шIырэр, уасэ зэрэзэфашIырэр ылъа­­псэу ДАХ-м итхьаматэу Сэхъурэкъо Хьаути УФ-м и Президент дэжь щызэхэщэгъэ лъэпкъ зэфыщытыкIэхэмкIэ упчIэ­жьэгъу купым, конституци­ем зэхъокIыныгъэу фашIыхэрэр цIыфхэм агурагъэIоным дэлэжьагъэхэм ахагъэхьагъ...

— УФ-м и Президентэу Владимир Путиныр ДАХ-м ия ХIII-рэ Зэфэс къыфэгушIуагъ.

— Администрацием илIыкIоу Татьяна Вагинар Зэфэсым къы­щыгущыIагъ.

ТынаIэ зытетын фаехэр

Ащ дакIоу лъытэныгъэ зы­фэтшIырэ тилъэпкъэгъу лъапIэхэр, джыри зэ зыкъышъу­фэтэгъазэ, тыкъышъуаджэ, тышъолъэIу!

— ЛъэпкъымкIэ тызэритэкъу­хьагъэр, Iахь-Iахьэу тызэрэгощыгъэр зыщытэшъумыгъэгъупш!

— Тызыщыпсэурэ хэгъэгухэм арылъ хабзэхэр зэрэзэфэмыдэр къыдэтэжъугъэлъыт!

— Тыгъуасэ нэс тызэлъыIэсын зэрэтымылъэкIыгъэр тынэгу кIэтэшъумыгъэкI!

— Тызэрыгъотыжьыгъэ къодыеу, тызэшIозгъэкIодыжьын зылъэкIыщт IокIэ-шIыкIэхэм защытэжъугъэдзый!

— Тихэгъэгухэм мамыр ары­лъыным, яэкономикэ зыкъиIэтыным, зэфыщытыкIэ дахэ зэдыряIэным тыфэжъугъэлажь!

— Алахьым шIукIэ тызэфе­хьыжь!

— ТкIэхэкIыгъэр тегъэIо­тэжь!..

ДАХ-м и Тхьаматэхэмрэ и Генеральнэ секретарьхэмрэ

I. 1991-рэ илъэс, жъоныгъуа­кIэм и 19 — 20, Налщык Тхьаматэр: Къалмыкъ Юр Генеральнэ секретарыр: Щэукъи Мыхьамэт

II. 1993-рэ илъэс, жъоныгъуа­кIэм и 20 — 25-рэ, Мыекъуапэ Тхьаматэр: Къалмыкъ Юр Генеральнэ секретарыр: МэщфэшIу Хатам Недждэт. Къалмыкъ Юрэ 1993-рэ илъэ­сым шышъхьэIум Урысые Федерацием иминистрэ зэхъум, ащ гуадзэу щытыгъэ Шъхьэлэхъо Абубэчыр Тхьаматэ мэхъу.

III. 1996-рэ илъэс, бэдзэогъум и 24 — 26-рэ, Щэрджэскъал Тхьаматэр: Къалмыкъ Юр Генеральнэ секретарыр: Охътэ Александр 1997-рэ илъэс, щылэ мазэм и 16-м Къалмыкъ Юрэ дунаим зехыжьым ыуж Советым Акбащ Борис Тхьаматэу хихыгъ.

IV. 1998-рэ илъэс, мэкъуогъум и 25 — 28-рэ, Краснодар Тхьаматэр: Акбащ Борис Генеральнэ секретарь Iэна­тIэр уставым хахыгъ.

V. 2000-рэ илъэс, бэдзэогъум и 28 — 29-рэ, Налщык Тхьаматэр: Нэхущ Заурбый

VI. 2003-рэ илъэс, шышъхьэIум и 17 — 18, Налщык Тхьаматэр: Нэхущ Заурбый

VII. 2006-рэ илъэс, жъоныгъуа­кIэм и 5 — 6, Истанбул Тхьаматэр: Дзэмыхьэ Къаспулат

VIII. 2009-рэ илъэс, чъэпыогъум и 2 — 4, Мыекъуапэ Тхьаматэр: Ажахъо Къан­щоби

IХ. 2012-рэ илъэс, чъэпыогъум и 20 — 21-рэ, Налщык Тхьаматэр: Сэхъурокъо ­Хьаути

Х. 2015-рэ илъэс, Iоныгъом и 19, Тхьаматэр: Сэхъурокъо ­Хьаути

ХI. 2016-рэ илъэс, Iоныгъом и 19. Устав зэхъокIыным фэ­гъэхьыгъэ зимычэзыу зэфэс, Налщык

XII. 2018-рэ илъэс, Iоныгъом и 19, Налщык Тхьаматэр: Сэхъурокъо ­Хьаути

ХIII. 2021-рэ илъэс, Iоныгъом и 19, Налщык Тхьаматэр: Сэхъурокъо ­Хьаути 2008-рэ илъэсым хыIушъо Адыгэ Хасэм ДАХ-м и Хэса­шъхьэ щызэхэсыгъ.

МэщфэшIу Нэдждэт.