Адыгэмэ ятарихъ изэхэфын удэлэжьэныр Iоф псынкIэп. Сыда пIомэ, сэри сыадыг ыкIи си­лъэпкъ зэпичыгъэ гъогур сыгукIэ зэхэсэшIэ, къыспэблагъ. Шъыпкъэу пIощтмэ, угукIэ уфэ­­мыщагъэу ыкIи зэхэмышIагъэу уилъэпкъ къырыкIуагъэм утегущыIэн плъэкIыщтэп.

Я XIX-рэ лIэшIэгъум адыгэмэ ятарихъ тIоу зэпычыгъэу хъугъэ. Ар нэрылъэгъу къэзышIырэр Кавказ заом ыпэкIэ Щэрджэс хэкур зыфэдагъэмрэ зэо ужым адыгэмэ ящыIакIэ инэу зэрэзэхъокIыгъэмрэ ары. Щэрджэс хэкур пачъыхьэм идзэхэм зэлъаштагъ ыкIи Урысыем игъунапкъэхэр къыблэмкIэ лъыкIотагъэх. Ау адыгэ чIыгоу зэо-банэкIэ аштагъэм империем ихэбзэ-нэшанэхэр щыбгъэуцуныр Iоф къызэрымыкIоу къы­чIэкIыгъ.

Хэкум къинэжьыгъэ адыгэмэ язытет дэгъоу къагъэлъагъо мыщ фэдэ гупшысэхэм: ящыIакIэ нахьышIу зэрэмыхъущтым инэу ыгъэгумэкIыщтыгъэх, лIэшIэгъу пчъагъэм лъэпкъыр зэрэпсэущтыгъэ шэн-хабзэхэр зэхъокIыгъэх, Урысыем ихэбзэ шапхъэ­хэр аштэн алъэкIыщтыгъэп.

Кавказ заор адыгэхэмкIэ тхьамыкIэгъо дэдэу зэрэщытыгъэр тарихъыми дэгъоу къегъэ­лъагъо. Лъэпкъым ищыIакIэ пшIэжьын умылъэкIынэу зэхъо­кIыгъэ. Адыгэмэ утынышхо языхыгъэр лъэпкъым инахьыбэр егъэзыгъэкIэ Тыркуем икIыжьын фаеу зэрэхъугъэр ары. Ащ лъа­псэу фэхъугъэр шIэныгъэлэжьхэм дэгъоу агъэунэфыгъ: пачъы­хьэм идзэхэр Щэрджэс хэкум къызехьэхэм, пшъэрылъ гъэнэфагъэ яIагъ — чIыгур аштэнышъ, лъэпкъэу щыпсэурэр агъэ­кощынэу. Пачъыхьэм идзэ­пащэхэм ащыщэу Евдокимовым ыIощтыгъэ, адыгэмэ ячIыгухэр аштэнхэшъ, урыс къутырхэр икIи станицэхэр ащагъэпсынхэу.

Адыгэ чIыгоу Урысые империем ыштагъэхэр агъэIорышIэным пае чиновник зэфэшъхьафхэр къащэщтыгъэх ыкIи IэнатIэхэр аратыщтыгъэх. Сихъу Сэфэрбый къызэритхыжьырэмкIэ, адыгэмэ ящыIакIэ зыгъэ­псынэу къагъэкIогъэ цIыфхэм лъэпкъым ишэн-хабзэ хэшIыкI фыряIагъэп, зэрагъэшIэнэуи фэя­­гъэхэп.

Непэрэ мафэм бэрэ тегъэгумэкIы адыгэ лъэпкъым изытет зэрэхъугъэм. УпчIэ къэтэджы — сыдигъуа лъэпкъым изэхашIэ зэпыкIыгъэу зыхъугъэр? Ащ лъапсэу иIэр зы — лъэпкъым егъэзыгъэкIэ ихэку зэрибгынагъэр ары. Н. Дубровиным къе­тхыжьы адыгэу хэкум къина­гъэхэр бэрэ зэрагъэкощыщтыгъэхэр. ЛIэшIэгъу пчъагъэхэм зыщыпсэущтыгъэхэ къушъхьэхэм къахащыхи, орыжъылъэу, уз зэ­фэшъхьафхэр къызыхэкIырэ чIыпIэхэм агъэтIысыщтыгъэх. Ягупсэ чIыпIэхэр зэрагъэлъэ­гъунэу адыгэхэр чэщырэ къушъхэм кIощтыгъэх. Тыркуем икIы­жьыгъэхэм псэупIэр къыхахы зыхъукIэ, хэкум рагъапшэщтыгъ.

Адыгэхэр зэрысыгъэ чIыгу­хэр урыс хэку шъыпкъэ ашIыныр ары мурадэу яIагъэр империем ихэбзэ цIыфхэм. Ащ фэгъэхьыгъагъ зэкIэ Iофтхьабзэу зэшIуа­хырэр. ЯщыIакIэ хьылъэ дэдэ зэрэхъугъэм фэшI, адыгэу хэкум къинэжьыгъэхэм анахь Iоф шъхьа­Iэу алъытэщтыгъэ бзэмрэ шэн-хабзэхэмрэ къэгъэнэжьыгъэнхэр.

Чылэхэр зэрагъэкощыхэрэм адыгэмэ зэрарышхо къафихьыщтыгъ. ЕгъашIэм зэпхыныгъэу лъэпкъым иIагъэр зэпычыгъэ хъугъэ. Чылэхэр зытесыщтыгъэ чIыгухэр къэзэкъхэм араты­щтыгъ, ахэр илъэс пчъагъэрэ щылъыщтыгъэх амыгъэфедэхэу.

Адыгэмэ яIоф инэу къагъэ­хьылъэщтыгъэ Темыр Кавказым реформэу щызэшIуахыщтыгъэм. ЧIыгур агощы зыхъукIэ, цIыф къызэрыкIохэм ар нахь макIэу къатефэщтыгъэ. Ащ нэмыкIэу, хэкум къинэжьыгъэ адыгэхэр зыщыпсэурэ чIыпIэхэр дзэ гъэ­IорышIапIэм тетэу гъэпсыгъа­гъэх. Ащ къыдилъытэщтыгъэ мыщ фэдэ Iофыгъохэр: адыгэр гъогу техьан зыхъукIэ «билет» ыIыгъын фэягъ; нэмыкI чылэ укIоным пае мэфэ заулэ иIэу чиновникым тхьапэ ептынэу щытыгъ. Мыщ фэдиз къин зы­лъэгъугъэ лъэпкъыр зэтеуцожьыным пае охътэ макIэп ищыкIагъэр. ЛIэшIэгъу пчъагъэхэм зэрэ­псэугъэхэ шIыкIэр агъэтIылъынышъ, империем ихабзэ техьанхэу адыгэхэр фэягъэхэп. Дэ­гъоу ашIэщтыгъэ, ащ ихабзэ заштэ­кIэ, бзэри, культурэри зэрэкIодыщтхэр.

Адыгэхэр нахь пытэу Урысые империем епхыгъэнхэм фэшI, чыристан диныр нахь игъэкIотыгъэу хэбзакIэм ицIыф­хэм агъэфедэщтыгъ. Тарихъым къызэригъэлъагъорэмкIэ, Урысыемрэ Ислъам диныр зылэжьырэ лъэпкъхэмрэ язэфыщытыкIэ къызэрыкIо дэдэу щытыгъэп. Я XIX-рэ лIэшIэгъум Ислъамым фэгъэхьыгъэу урыс шIэныгъэлэжьхэм научнэ тхыгъэ зэфэшъхьафхэр къыхаутхэу аублэ. Ахэм зэу ащыщ академикэу Андрей Муравьевыр. 1848-рэ илъэсым «Ислъам диным фэгъэхьыгъэ тхыгъэхэр» зыфиIорэ тхылъыр шIэныгъэлэжьым къыдегъэкIы. ГъэшIэгъоныр, Муравьевым итхыгъэхэр чыристан диныр зылэжьэу хэбзэ Iоф зезыхьэрэ цIыфхэм афэгъэзагъэу щытыгъ. Анахьэу академикым къыхигъэщырэр нэмыкI дин зезыхьэрэ цIыфхэм уафэсакъын зэрэфаер ары. Ау министерствэм щылажьэрэ чиновникхэр мыщ фэдэ тхыгъэхэм яджэщтыгъэхэп. 1882-рэ илъэсым Iоныгъо мазэм динлэжьхэм афэгъэхьыгъэу Указ къыдагъэ­кIы. Ащ къыщиIощтыгъ, империем ыштэгъэ чIыгухэм чыристан диныр щызэрагъэшIэнэу еджэпIэ зэфэшъхьафхэр къызэIухыгъэнхэу. Ащ мэхьанэу иIагъэр, еджапIэр къэзыухырэ ныбжьыкIэхэр чыристан диным дэлэжьэнхэр ыкIи урыс шэн-­хабзэхэр цIыфхэм ахалъхьаныр ары.

ЩыIакIэр къин хъугъэми, адыгэмэ дэгъоу къагурыIощтыгъэ еджэнымрэ гъэсэныгъэмрэ лъэпкъымкIэ мэхьанэшхо зэря­Iэр. Лъэпкъым игъэсэныгъэ инэу фэгумэкIыщтыгъэ Нэтэукъо Шэ­рэлIыкъо. ШIэныгъэлэжьыр адыгабзэм иалфавит изэхэгъэу­цон ишъыпкъэу дэлажьэщтыгъ. Сихъу Сэфэрбый дэгъоу къетхыжьы, Нэтэукъор алфавитым дэлэжьэнэу зытIысыкIэ, иIоф къагъэпсынкIэщтыгъэ бзыу цIыкIоу пчэдыжьыпэм орэд къэзыIощтыгъэхэм, пчыхьэрэ чъыгэежъым икъутамэхэр зэрэсысыщтыгъэм ыкIи чэщым зекIо ежьэгъэ шыухэм амакъэ.

Лъэпкъым икультури, ыбзи къэухъумэгъэнымкIэ еджапIэхэм мэхьанэшхо яI. 1890-рэ илъэсым къуаджэу Хьакурынэхьаблэ класситIу хъурэ еджапIэ къыщызэIуахыгъ. Ар къэзыухырэм лъэпкъ Iэмэ-псымэ зэфэшъхьафхэр ышIын ылъэкIынэу сэнэхьат къыратыщтыгъ. Мыщ нэмыкIэу адыгэ чылэхэм пэублэ еджапIэхэр къащызэIуахых. «ТикIалэхэм гъэсэныгъэ яIэнэу тыфай, — аIощтыгъэ чылэмэ ащыпсэурэ цIыфхэм. — Гъэ­сэныгъэ зиIэр лъэпкъым фэлэ­жьэн ылъэ­кIыщт».

Къуаджэхэм адэт еджапIэхэм ныдэлъфыбзэм нэмыкI агъэфедэщтыгъэп. ЕджапIэхэр зыIэ илъ урыс чиновникмэ ар агу рихьыщтыгъэп. Сыда пIомэ, ныдэлъфыбзэкIэ угущыIэу ыкIи уеджэ зыхъукIэ, лъэпкъ зэха­шIэм зеушъомбгъу.

Я XIX-рэ лIэшIэгъум ия 70 — 80-рэ илъэсхэм лъэпкъ интел­лигенцием мэхьанэу иIэр нэры­лъэгъу мэхъу. Ислъам еджа­пIэхэр къэзыухыгъэ адыгэхэм ахэхъо. Ахэр лъэпкъым псэ­емыблэжьэу фэлажьэщтыгъэх.

Шъыпкъэ, охътэ макIэп ащ къыщегъэжьагъэу блэкIыгъэр, адыгэхэр Урысые империем ихабзэ езэгъынхэ фаеу хъугъэ. Уахътэм зэкIэри ештэжьы аIо, лъэпкъым игукъауи, игукъэкIыжьи нахь шъабэ хъугъэ. Адыгэ­мэ гъогу къинэу зэпачыгъэм дэгъоу къегъэлъагъо: сыд фэ­дэрэ лъэхъани лъэпкъ шэн-хабзэм икъэухъумэн анахь Iоф шъхьаIэу щыт. Ау, адыгэмэ яшIэжь «узырэ чIыпIэу» къыхэнагъ лъэпкъым инахьыбэм егъэзыгъэкIэ хэкур зэрибгынагъэр.

Илъэсыбэ хъугъэу шышъхьэ­Iум и 1-р зихэку къэзгъэзэжьыгъэм и Мафэу хагъэунэфыкIы. Ау, упчIэ къэмытэджын ылъэ­кIы­щтэп: Истамбыл гъогур зэпы­зычыгъэхэр къытфэразэха, ахэм ячIыгужъ къагъэзэжьынэу амал яIа? Джыри тэгугъэ къэкIожьы­хэ­рэм ягъогу нахь занкIэ ­хъунэу!

Пэнэшъу Аскэр. Гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым иIофышI.