Адыгэ нысэр унэм ращэ, лъэпэ мафэкIэ унэгъуакIэм хэхьанэу раIуалIэ, лъэпкъ хабзэм диштэу нысащэр агъэджэгу. Зэшъхьэгъусэ зэфэхъугъэ ныбжьыкIэхэм адыгэ шъуашэхэр ащы­гъых, адыгэ мэкъамэр тыдэкIи щэIу, кIалэмрэ нысэмрэ зэгозытхэрэр адыгабзэкIэ къэгущыIэ, ныдэлъфыбзэкIэ мэхъуахъо. Мыщ фэдэ зыщыхъун ылъэкIыщтыр Адыгэ Республикэр ары.

[caption id="attachment_117105" align="aligncenter" width="800"] Дыгъу Псынэфрэ Шъхьаплъэ Саимрэ яунагъу.[/caption]

Нысэу Дыгъу Псынэф инасып къыхьыгъ адыгэ хэкум къыщытэджынэу. Янэу Эрсин, ятэу Мирадж IэкIыбым къыщыхъугъэ­хэми, хэкум ипчъэхэр къызэрэзэIуихэу, зыкъаугъоижьи, ятэжъ пIашъэхэм ячIыгу зыкъагъэзэ­жьыгъ. Псынэф пшъашъэ къэ­хъуи, идэкIогъу къызэсым, псэ­лъыхъоу къыфыкъокIыгъэри Хэкум къыкIэлъыкIожьыгъ. Шъхьаплъэ Саим къэщэныр Адыгеим къызэримыкIыщтыр зешIэм, бэрэ емыгупшысэу Тыркуем къикIыжьи, Хэкужъым къыгъэзэжьыгъ.

[caption id="attachment_117100" align="aligncenter" width="800"] СтIашъу Мамыр.[/caption]

Мы нысащэу зигугъу къэсшIыгъэр зыхъугъэр 2014-рэ илъэсыр ары. Бэрэ сыгу къэ­кIыжьы Псынэфрэ Саимрэ яджэгу идэхагъэ. Нэужым, къы­зэкIэлыкIорэ илъэсхэм, зыслъэ­гъухэкIи сащэгушIукIы. Тыркуем къинэгъагъэхэмэ, ащ сызыкIокIэ сапэ къифагъэхэми, садэгущыIэшъуныгъэп. Ахэм ялэгъоу а хэгъэгум сызщыIукIэхэрэм адыгабзэ ашIэрэп. Джы мары ежьхэм язакъоп ныдэлъфыбзэр зышIэрэр. Ябын-унэгъо дэхэ цIыкIу ячIыгу гупсэ щапIу, адыгабзэр арагъашIэ, лъэпкъ мэфэкIхэм ахагъэлажьэх, хабзэр ахалъхьэ. Псынэфрэ Саимрэ непэ сабыищ зэдапIу. Пшъэшъэ анахьыжъ цIыкIум Гуис фа­усыгъ, ащ илъэситф ыныбжь, гурыт кIэлэцIыкIоу ГъучIыпс зыцIэр илъэсищ хъугъэ, анахьыкIэ цIыкIоу мэзищ зыныбжьым Азэпс зэреджагъэхэр. Адыгэ цIэ дахэх зэкIэми яIэр. Мы сабыйхэр Адыгэ Республикэм ицIыфых, хэхэс щыIакIэм щыухъумагъэх, тэ тисабыйхэм афэдэхэу, ащыщ шъыпкъэхэу джы къэтэджых.

IэкIыб хэгъэгухэм ащыпсэурэ адыгэхэр Адыгэ Республикэм къэкIожьынхэу зырагъэжьагъэр илъэс 30 хъугъэ. 1990-рэ илъэс­хэм яублапIэ апэрэ унагъохэм къагъэзэжьэу аублагъ. Ахэм къакIэхъухьэгъэ бынхэр непэ Адыгэ Республикэм къыщытэ­джыгъэх. Лъапсэу зэгорэм ичы­гъагъэр щадзыжьы. Республикэм имызакъоу Урысыем хэхъоныгъэ фашIэу мэпсэух, мэлажьэх. ЗыцIэ дунэе жъуагъоуи къэнэфыхэрэри ахэтых.

[caption id="attachment_117102" align="aligncenter" width="800"] Цэй Бинас.[/caption] [caption id="attachment_117104" align="aligncenter" width="800"] Цэй Нэфын.[/caption]

Кушъхьэфэчъэ спортымкIэ лъэгэпIэ инхэм анэсыгъэ СтIашъу Мамыр мары тигушхоныгъ. Урысыем ихэшыпыкIыгъэ куп хэтэу тикъэралыгъо ащ дунэе зэнэкъокъухэм къащегъэ­лъагъо ыкIи текIоныгъэ чIыпIэхэр къащыдехы. Мамыр илъэс 28-рэ ыныбжь. КIэлэ гъэсагъ, Iэдэб хэлъ, шъырыт, «ыцIэ къыгъэшъыпкъэжьэу кIэ­лэ мамыр» аIо дэгъоу зы­шIэхэрэм. НэIуасэ тызэрэфэ­хъоу, аущтэу зэрэщытыр сэри зэхэсшIагъ. ЗэкIэм апэу зыпIугъэ ны-тыхэм ар яхьатыр. Мамыр ятэу Басами, янэу Жанни мэкъэ шъэбэ-гъэтIылъыгъэкIэ мэгущыIэх, гупсэф унагъо зэ­ряIэр агъэгъуащэрэп. «Ты­къэм­гъэукIыт, узэрэадыгэр зыщым­гъэгъупш», — джары спорт иным хэхьэгъэ кIалэм тым риIорэр сыдигъокIи. Зэрэадыгэм пае Басам хымэ хэгъэгум исышъугъэп. Къэгъэзэжьыным игъогу апэу къызэIузыхыгъэхэм ащыщ. 1989-рэ илъэсым ар Сирием къикIыжьи къэкIожьыгъ ичIыгужъ, къэшъокIо купэу «Налмэсым» ипшъэшъэ къэшъуа­кIоу Айтэчыкъо Жаннэ къы­щагъ. КIэлитIу къыфэхъугъ. Зэрэадыгэр мыщ дэжьми къыхэщыгъ. ИкIэлэ нахьыжъ Мамыр фиусыгъэмэ, нахьыкIэм Насып ри­Iуагъ. Насыпрэ Мамыррэ зы илъэс азыфагу илъ. Зэшхэр адыгэ лъэпкъым ынапэх, игугъа­пIэх, ипэрытых. СтIашъу Басам къэмыкIожьыгъагъэмэ, мы кIэлэ шIагъохэр къызэрэтщыкIэщтыгъэхэр гъэнэфагъэ.

Урысыбзэр, Урысыем илъ хабзэр зэрагъэшIагъэу, гъэсэныгъэ агъотыгъэу ыкIи Адыгеим ихэхъоныгъэ яIахь ин халъхьэу IэкIыбым къикIыгъэ тилъэп­къэ­гъухэр мэпсэух. Адыгэ рес­пуб­ликэ сымэджэщым щылэжьэрэ докторэу Цэй Бинас илъэс 15 ыныбжьэу хэкум къа­щэжьыгъ. Югославием къикIы­жьыгъэ купым иунагъо хэтыгъ. Уцугъо илъэсхэр бэ шIагъэ зызэпичыгъэхэр. Хэгъозагъэу медицинэ Iофэу зыпылъыр егъэ­цакIэ. Жэпкъ-нэгу зэхэтым еIэзэгъэнымкIэ IэпэIэсэ дэд, анахь хирург Iазэу непэ алъытэхэрэм ащыщ. Бинас джыри еджапIэм щеджэщтыгъэ врач зэрэхъущтымкIэ теубытагъэ зешIым. ЗыкIэхъопсыщтыгъэ сэнэхьатыр хэкум къызэкIожьым зэригъэгъотыгъ. МедицинэмкIэ университетыр Цэй Бинас хэкум къы­щиухыгъ. Краснодар илъэситIо щылэжьагъ, ау ари шIочыжьэ­Iуагъ, Хэкум фэдэ зэрэмыхъущтыр къыгурыIуи, Мыекъуапэ къэкIожьыгъэу, илъэс 15 хъу­гъэу сымэджэщым щэлажьэ. Мафэм операцие пчъагъэхэр Бинас ешIых. Сымаджэхэм япсауныгъэ зэтыригъэуцожьыным ишъып­къэу пылъ, ыгъэцэкIэрэ Iофыр икIасэу мэлажьэ. ИIофшIэн зэрэзэпыфагъэм фэдэуи инасыпи Цэй Бинас хэкум щигъотыгъ. Мыщ щыщ пшъашъэ ащ шъхьэгъусэ фэ­хъугъ. Агъыр­жьэнэкъо Саидэрэ ежьыррэ джы кIэлитIу — Аслъан­рэ Руслъанрэ, зы пшъа­шъэ — Асе зэдапIу. Илъэс 15-м итызэ, ищыIэныгъэ зэу зэрэзэхъокIыгъэм Бинас зыпарэкIи рыкIэ­гъожьыгъэп.

[caption id="attachment_117097" align="aligncenter" width="800"] Дыгъу Айтэч.[/caption]

Хэгъэгур зэрыпсэурэ хэбзэ гъэпсыкIэр, шэпхъэ гъэуцугъэ­хэр дэгъоу пшIэн фае хэбзэ­ухъумэкIо къулыкъухэм уащылэжьэным пае. Цэй Нэфынэ а зэкIэр зэригъэшIагъ, ыушэ­тыгъ. Юрист упчIэжьэгъу шъхьа­Iэу ар непэ гъэпщынэнымкIэ гъэIорышIапIэм щэлажьэ. ИIоф­шIэгъухэм ахэзэгъагъэу, лъытэныгъэ къыфашIэу, ипшъэрылъ- хэр чанэу егъэцакIэх. Цэй Нэфынэ иунагъо Косовэ къи­кIыжьыгъэ купым хэтыгъ. Апэрэ хэгъозэ илъэсхэр зыфэдагъэхэр ыгу къызыкIыжьыкIэ, дэгъоу къазэрэпэгъокIыгъагъэхэр, къыз­хэхьажьыгъэхэ илъэпкъэгъухэм IэпыIэгъоу къарагъэкIыгъагъэр щыгъупшэрэп. Анахь къиныгъэр урысыбзэр арыгъэ. Ар зэригъэ­шIэнымкIэ хэкум щыщэу пшъэшъэгъу къыфэхъугъагъэхэр иIэпыIэгъугъэх. Нэфынэ Югославием къызекIыжьым илъэситIо юридическэ университетым щеджагъэу щытыгъ. Ащ елъытыгъэу зыфеджэщтыгъэ сэнэхьатым икъызIэкIэгъэхьан хэкум къызэкIожьыми щылъигъэкIо­тагъ. Зы илъэсэ бзэр зэригъа­шIэу университетым кIощтыгъэ, IэкIыбым щиджыгъэ десэхэр нэужым къыгъэшъыпкъэжьхи, Адыгэ къэралыгъо университетым июридическэ факультет иящэ­нэрэ курс ихьагъ. ЫкIи дэгъу дэдэу ар къыухыгъ. Гъэсэ­ныгъэр зегъотым, апэ хьыкум приставхэм якъулыкъу щылэ­жьагъ, нэужым УФ-м бзэджэшIагъэ зезыхьагъэхэм пшъэдэ­кIыжь ягъэгъотыгъэнымкIэ къу­лыкъум и ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм иIоф щылъигъэкIотагъ. ИIофшIэн фэшъыпкъ. Къулыкъоу ыхьырэм елъытыгъэу, жъогъо тэмэтелъхэми ялъэгагъэ хэхъо. Нэфынэ майор цIэр къы­лэ­жьыгъ. Респуб­ликэм къыщымыхъугъэми чанэу, лъэпсэ пытэ щидзыжьыгъэу ятэжъхэм ячIыгу щэпсэу, ихэ­хъо­ныгъэ иIахь хелъхьэ. Адыгеир ыгу щыщ. Апэу ар хымэ хэгъэгу къыщытеуагъэми, хэку гупсэр къызэрэджэжьырэр зэхишIэ зэпытыгъ.

Тыркуем къикIыжьыгъэ Дыгъу Айтэч непэ адыгэм идунай щызэлъашIэгъэ кIал. ЗэрашIагъэр иIэрышIыгъэхэр ары. Айтэч сурэтышI. Исурэтхэр къызэрыкIохэп. Хъишъэр къыпфаIуатэ. Адыгэ лъэпкъым къырыкIуагъэр исурэтхэмкIэ зэбгъэшIэн плъэ­кIыщт. Заом имашIо зылъэгъугъэ адыгэ лIыжъым игукIае зыфэдизыр, шыу закъоу гъощагъэм ышъхьэ зыдигъэзэщтыр ымышIэу зэрэщытыр, хьэзаб гъогум лъэпкъыр ышъхьэ фимытэу зэрэтехьагъэр….

[caption id="attachment_117090" align="aligncenter" width="800"] Кайхан Нэрыс.[/caption]

Сыд зэрэпсэущтыр? Сыд Iофа ыгъэцэкIэщтыр? — ащ фэдэхэм Дыгъу Айтэч хэкум къызегъэ­зэ­жьым ягупшысэщтыгъэп. Ихэку, ичIыгу зэригъотыжьыщт гупшысэм ыгъэрэхьатыгъэп. ЕджапIэр къызэриухэу теубытэгъэ пытэ ышIи, Адыгеим къэ­кIожьыгъ. Илъэс 30-м ехъугъ ар хэкум къызыкIожьыгъэр. Республикэр икIэсэ дэд, ар къыхэщыпэ, гушIоу Мыекъуапэ иурамхэм атетэу уапэ къифэщт бэрэ. Адыгеим изы мафэ къэс сурэт тырехы, тэри, респуб­ликэм щыпсэухэрэм, икIэрыкIэу тишъолъыр идэхагъэ къытигъэшIэжьырэм фэд.

Хэкупчъэр къызызэIуахым апэрэ унагъоу къытхэхьажьыгъэм щыщэу Чэтэо Ибрахьим непэ зымышIэрэ Адыгеим исэп. Ащ ишхапIэу «Дышъэпс» игъомылэ зыIузымылъхьэгъэ цIыф Мыекъуапэ къыдэнэжьыгъэп. АдыгацIэхэр шхапIэхэм яптымэ зэрэдэгъури къытигъэшIагъ, адыгэ шхынхэри ахэм ащыуупщэрыхьымэ, хьакIэхэр бэу къы­зэрекIолIэщтхэри къытигъэлъэгъугъ.

Ибрахьимэ иунагъо къыщэжьи Адыгэ Республикэм къызыкIожьыгъэр илъэс 30 хъу­жьыгъэ. А уахътэм ипшъа­шъэхэр дэкIуагъэх, сабыйхэр къафэхъугъэх, ахэр ины хъу­гъэх. Ипхъорэлъфыхэм урысыбзи адыгабзи агъэбзэрабзэу, непэ Адыгеим иныбжьыкIэхэм зыпарэкIи атемыкIыхэу къэтэджыгъэх. Ащ фэдэу Чэтаохэм япхъо­рэлъфэу Кайхан Нэрыс театральнэ купэу «Щыгъы­жъыем» чанэу хэлажьэу пчэгум къызехьэм, зэ­лъа­шIэнэу хъугъэ. Пшъашъэр зэрэ­нэутхэр, зэрэгубзыгъэр хэплъэгъу­кIэу изекIо­кIэ-шIыкIэхэр щытыгъэх. Нэрыс адыгэ республикэ гимназиер къыухи, непэ Краснодар студентэу кIуагъэу щеджэ. Илъэс 19 ыныбжь. Пшызэ къэралыгъо университетым журналистикэмкIэ ифакультет ия 3-рэ курс ихьагъ, анахь еджэкIо пэрытхэм ащыщ.

Мыщ фэдэу хэкум къэкIожьыгъэ унагъохэм къарыхъухьэгъэ сабыйхэм гъэхъагъэхэр ашIыхэу щысабэхэр щыIэх. Еджэным нахь фэкъулайхэу, уемыджэмэ ор-орэу пшъхьэ пIыгъыжьын зэрэмылъэкIыщтыр нахь зэхашIэу ахэр щытых. ЕтIани лъэпкъ культурэм фэщагъэх, IэпэIасэхэр бэу къахэкIыгъэх. «Налмэсым», «Ислъамыем», «Жъыум», «Ащэмэзым», «Ошъа­дэм» – тызэрыгушхоу тиIэ творческэ купхэм непэ IэкIыб хэгъэгухэм къарыкIыжьыгъэ орэдыIохэр, къэшъуакIохэр, пщынаохэр ахэтых. Шъошэ дынымкIэ, дышъэидэмкIэ, пхъэшIэнымкIэ, сурэтшIынымкIэ ахэр IэпэIасэх. А зэпстэур хэхэс щыIакIэм хэтыфэхэ ащыкIэщтыгъэ, арынкIи хъун нахь фаблэхэу, зэкIэ лъэпкъыр къахэзгъэщырэ нэшанэхэр нахь къа­хафэу зыкIыщытхэр.

[caption id="attachment_117103" align="aligncenter" width="800"] Цэй Махьир.[/caption]

Косовэ къикIыжьыгъэхэм афагъэуцугъэ Мэфэхьаблэ непэ сабый 64-рэ щэпсэу. Мы чылэр непэ хэхэс адыгэхэм яжъогъо лъэгъохэщэу къэнэфы. Тыркуем, Иорданием, Америкэм, Израиль, Сирием къарыкIыжьыгъэ адыгэхэр ащ иджэныкъо егъэфабэх. Мэфэхьаблэ илъэс 17 ыныбжьэу 1998-рэ илъэсым къэкIожьыгъэ­гъэ Цэй Махьир икъоджэгъу сабый цIыкIухэр бэрэ интернетым къырегъахьэх. ГушIор анэ­мэ къакIихэу ахэр зэпэIутых. Мэшэлахьэу, унагъохэр зэрэбагъорэм инэпэеплъых. Ежь Ма­хьир изакъоми, сабыищ мары къы­фэхъугъ. 2015-рэ илъэсым ащ къыщагъ, икIалэу Батыр, ипшъэ­шъитIоу Раянэрэ Амирэрэ адыгэмэ ячIыгу щипIунхэу насып зэригъотыгъэм нахь тхъагъо щымыIэу елъытэ. Джэнэт чIыгум исхэу, яныдэлъфыбзэкIэ гущыIэхэу, лэпкъ хабзэр зэрахьэу мэпсэух.

Илъэс 30 хъугъэ тилъэпкъэгъухэм яхэку къызагъэзэжьыгъэр, а уахътэм ятIонэрэ лIэуж ахэм къакIэхъухьагъ. Джыри сабыйхэзэ хэхэс щыIакIэм къы­хащыжьыгъэхэр, къызщыхъугъэ­хэ хымэ хэгъэгур зыфэдагъэри къашIэжьырэп. Хэкум щыбэ­гъожь­хэрэ бынхэр хэкурыс шъыпкъэ хъужьыгъэхэу мэп­сэух. Щысэу зигъугъу къэсшIыгъэхэм ар къагъэлъагъо. Ау, шъыпкъэу къэпIощтмэ, бэрэ зэхэсэхы тичIыгогъухэм къабгъодэкIэу: «мы къэкIожьыгъэхэр тэ къытфэдэхэп». АщкIэ къэсIонэу сызфаер — тэри ахэмкIэ тынэмыкI. Аущтэу зэрэщытыр ежьхэми тэри тилажьэп. Тызэпэчыжь, тызэрыс хэгъэгухэм яфэмэ-бжьымэ къыттырехьэ, къытэбэкIырэ лъэпкъхэм яхабзэ къыттекIо. Ау илъэсхэр зэблэкIыщтых, а зэфэмыдэныгъэхэр хэкIокIэжьыщтых, зэщыщ дэдэ тыхъужьыщт. Зы лъэпкъ тызщыщыр, зылъ тилъынтфэхэм арычъэрэр, зыбзэ тызэрэгущыIэрэр — ар зэкIэмэ анахь шъхьаI. КъэкIожьыгъагъощтых нахьыбэу, къытфеблэгъэжьыгъа­гъощтых тилъэпкъэгъухэр жъугъэу, яунэ щыбэгъожьыгъагъощтых. Тэ тщыщых ахэр, Хэкури яун, ячIыгужъ. Ау къэкIожьырэр бэп. 1990-рэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу зэкIэмкIи тилъэпкъэ­гъоу къэкIожьыгъэхэр нэбгырэ минитIу мэхъухэми ары. Ащ фэдиз уахътэу къызэкIэлъыкIуа­гъэмкIэ ар мэкIэ дэд.

Хэхэс адыгэу IэкIыб къэралыгъохэм джыри ащыIэр миллион пчъагъ. Непэ фэдэ мафэу, хэку къэгъэзэжьым имэфэкI ахэм тиджэпсалъэ афэтэгъэхьы. Мы мафэр зэрэщыIэр агу ерэлъ. Ащ имэхьанэ ины, лъэшы. Адыгэм изиужьыжьын лъапсэ фэзышIыгъэ маф. Косовэ куп ин хъугъэу адыгэ унагъохэр зэгорэм къызэрикIыжьыгъэхэу джыри тиадыгэ цIыфхэр къытфэрэкIо­жьых. ХъяркIэ къерэблэгъэжьых, лъапсэр хэкум щарэгъэпытэжь.

Ори сэри зы лэпкъым тыщыщ. Насып лъагъор нэфынэу Тхьэм тфыхерэщ! Пшъхьэ къэIэти, къежьэжь, гъогу къытехьажь! Тихэку къэгъэзэжь! ТичIыгужъ о къыоджэжь!

ТIэшъу Светлан, Адыгеим изаслуженнэ журналист.