Адыгеим икъэралыгъо гъэпсыкIэ иуцункIи, ихэхъоныгъэкIи Iофышхо зэшIозыхыгъэхэу, Краснодар крайми, тиреспублики ащыпсэухэ­рэ цIыфыбэмэ шIукIэ агу къагъэкIыжьхэрэм зэу ащыщ НэпшIэкъуй Сахьид ТIахьир ыкъор.

Илъэс 43-рэ зышъхьамысыжьэу, гуетыныгъэ ин хэлъэу и Хэгъэгу ар фэлэжьагъ. Ащ щыщэу илъэс 14-м Адыгэ хэку гъэцэкIэкIо комитетым итхьа­мэтагъ. Заом хэлэжьагъэм, кIэ­лэегъэджагъэм, къэралыгъо ыкIи политическэ IофышIэшхоу щытыгъэм Адыгеимрэ Краснодар краимрэ ящыIэныгъэ илъэ­ныкъуабэмэ хэмыкIокIэжьын лъэуж къахинагъ. УблэпIэшIу­бэмэ ащ ыцIэ япхыгъ. С. ТI. НэпшIэкъуир 1912-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 22-м Шэуджэн районым ит къуаджэу Къэбыхьаблэ къыщыхъугъ. МэкъумэщышIэ унагъом къихъу­хьэгъэ сабыи 8-мэ яблэнэрэу ар щытыгъ. ЦIыкIузэ, яни, яти имыIэжьэу къызэнэм, ятэшэу НэпшIэкъуй МэщфэшIу иунагъо ыпIунэу ар ыштэжьыгъагъ. Граждан заом, репрессиехэм къахэкIэу ибэу къэнэгъэ кIэлэцIыкIухэр зыщаIыгъыхэрэ Ореховскэ кIэлэцIыкIу унэм 1924-рэ илъэсым ар ратыгъагъ. Совет хабзэм кIэлэцIыкIу ибэхэр пIугъэнхэмкIэ амалэу щыIэр зэкIэ ыгъэфедагъ. А IыгъыпIэм къеп­хыгъэу щытыгъэ Адыгэ опытнэ­показательнэ еджапIэр, етIа­нэ кIэлэегъэджэ техникумыр, нэ­ужым кIэлэегъэджэ институтэу Краснодар дэтыр ащ къыухы­гъэх.

1934-рэ илъэсым ичылэ гупсэ кIэлэегъэджэ IофшIэныр щиублагъ. 1939-рэ илъэсым Дзэ Плъыжьым ащагъ ыкIи илъэси 7-м къыкIоцI дзэ къулыкъу мыпсынкIэр ыхьыгъ. Апэ советскэ-фин заом илъэхъан маршалэу С. Тимошенкэм пэщэныгъэ зыдызэрихьэщтыгъэ Темыр-КъохьэпIэ фронтым хэтэу лъэшэу къагъэгъунэщтыгъэ линиеу Маннергейм изэхэкъутэн хэлэжьагъ. ЕтIанэ нэмыц-фашист техакIохэм апэшIуекIорэ Хэгъэгу зэошхом хэлэжьагъ. Кавказым къыщыригъажьи, Бер­лин нэсыгъ. Апэ рядовоеу щы­тыгъ, етIанэ шхончэо отделением икомандир хъугъагъэ. Щэгъогогъо хьылъэу къауIэгъагъ, ау псынкIэу заом Iухьажьыным ренэу дэгуIэщтыгъ. Я 19-рэ артиллерийскэ дивизием иштаб ишъэф часть пэщэныгъэ дызэрихьэщтыгъ. Прибалтикэр, Белоруссиер, Польшэр шъхьафит шIыжьыгъэнхэм, Берлин штэ­гъэным ахэлэжьагъ. Заор Германием икъалэу Потсдам щиухыгъ. НэпшIэкъуй Сахьидэ Жъогъо Плъыжьым иорден, Хэгъэгу заом иорденэу апэрэ шъуашэ зиIэр, медалыбэ ыкIи хэгъэгум и Апшъэрэ Главно­командующэ ирэзэныгъэ тхылъхэр мызэу-мытIоу къыфагъэ­шъошагъэх.

Зэо ужым икъоджэ гупсэ къыгъэзэжьи, еджапIэм идиректорэу Iоф ышIагъ, лъэпкъ гъэсэныгъэмкIэ районым иотдел ипэщагъ, райисполкомым итхьаматэ игодзагъ, нэужым Шэуджэн районым игъэцэкIэкIо комитет итхьамэтагъ.

1954-рэ илъэсым народнэ депутатхэм я Адыгэ хэку совет иисполком итхьаматэу агъэнэ­фэгъагъ. 1968 — 1977-рэ илъэс­хэм, зигъэпсэфынэу мэтIысыжьыфэ нэс, Краснодар крайисполкомым социальнэ IофхэмкIэ иотдел ипэщагъ. Народнэ депутатхэм ярайон, яхэку, якрай Советхэм илъэсыбэрэ ядепу­татыгъ. РСФСР-м и Апшъэрэ Совет я IV — VII-рэ зэIугъэкIэгъухэмкIэ идепутатыгъ, КПСС-м ия ХХII-рэ ыкIи ия ХХIII-рэ зэфэсхэм яделегатыгъ.

Зэоуж илъэсхэр ары С. ТI. НэпшIэкъуимкIэ анахь хьылъагъэхэр. Хэгъэгур зыпкъ игъэуцожьыгъэн фэягъ. Фашист техакIохэм промышленностри, мэкъумэщ хъызмэтри, социальнэ лъэныкъори зэхагъэтэкъо­гъагъ. Огъуи, гъабли бэ узпэшIуекIон фэягъэр. Лэжьыгъэр IэкIэ халъхьэщтыгъ ыкIи Iуа­хы­жьыщтыгъ. Сахьидэ ыгу ымы­гъэкIодэу, цIыфэу зыфэгъэза­гъэми агу къызэриIэтыщтым ренэу ыуж итыгъ. ШIэныгъэ куу зэриIэм, зэхэщэкIо дэгъоу зэ­рэщытым яшIуагъэкIэ цIыфхэм упчIэжьэгъу ар ашIыщтыгъ, лъытэныгъэ фашIыщтыгъ. Iэдэб зэрэхэлъым, зашъхьащиIэтыкIэу зэрэщымытым къахэкIэу цIыф­хэм дахэкIэ ащ игугъу ашIыщтыгъэ. ЧIыпэ зэжъу горэм зи­фэхэкIэ, фин заом епхыгъэ гукъэкIыжь горэхэм ягугъу къы­шIыжьэу къыхэкIыщтыгъэ. ЧIыпIэм изытет къыдалъытэзэ, фин­хэм оборонительнэ линие­шхоу Маннергейм зэтырагъэ­псыхьэгъагъ. МэзитIум къы­кIоцI, чIыопсым изытет Iэе дэдагъ, советскэ зэолIхэм нэрэ-псэрэкIэ ар пхыратхъугъагъ. «Джащ тетэу сыд фэдэрэ къини зэрэзэпытчыщтым ыуж титын фай» къыкIиIотыкIыжьэу ащ къыхэ­кIыщтыгъ.

1939-рэ илъэсым къыщыублагъэу ар партием хэтыгъ. Къэра­рышхо иIагъ, цIыфхэми цыхьэшхо къыфашIыщтыгъ. Народнэ депутатхэм я Адыгэ хэку совет иисполком ипащэу зыщытыгъэ лъэхъаным чIыгулэжьыным, лъэпкъ гъэсэныгъэм, псауны­гъэм икъэухъумэн, социальнэ лъэныкъом зэхъокIыныгъэ инхэр афэхъугъэх. Мэкъу-мэщыр машинэхэмкIэ ыкIи механизмэхэм­кIэ зэтырагъэпсыхьэу ра­гъэ­жьагъ, губгъохэр агъэшъокIыщтыгъэх. Былым пIашъэхэм апае былымэхъо комплексхэр ашIыщтыгъэх. Промышленнэ предприятиякIэ­хэм алъапсэ агъэ­тIылъыщтыгъ. Джэджэ шъоу­щыгъушI заводыр, мыекъопэ мебелышI комбинатыр, маши­нэшI ыкIи станокышI заводхэр атIупщыщтыгъэх. Мые­къуапэ, Хьатикъуае, Яблоновскэм адэт консервышI заводхэм яIофшIэн хагъахъощтыгъ. Псы­хъоу Шъхьэгуащэ цIыф жъугъэ­хэм акIуачIэ зэхэлъэу гидроэлектростанциер щагъэпсыгъагъ. КIэлэцIыкIу Iы­гъыпIэхэр, еджапIэхэр, сымэ­джэщхэр, лъэмыдж­хэр, гъогухэр ашIыщтыгъэх.

Ныдэлъфыбзэм изэгъэшIэни С. ТI. НэпшIэкъуим ренэу ынаIэ тыригъэтыгъ. Зэреджэщтхэ тхылъ­хэр, Адыгеим итарихъ, адыгэ художественнэ литературэр къыхэутыгъэнхэм, гуманитар ушэтынхэм апылъ респуб­ликэ институтым иIофшIэн зегъэушъомбгъугъэнымкIэ ма­кIэп зэшIуихыгъэр. Илъэпкъ культури лъэшэу ыгъэлъапIэщтыгъ. «Культурэр щымыIэмэ — лъэпкъ­ри щыIэп» — ыIо­щтыгъ. Сэнаущыгъэ зыхэлъ ныб­жьыкIэхэр къыхэгъэщыгъэнхэми ынаIэ тыригъэтыщтыгъ. Джащ фэдэу Грузием ит Тбилисскэ хореографическэ училищэм ныбжьыкIэ купэу щеджэщтым епхыгъэ Iофыгъоми иIахь хишIыхьэгъагъ. Хэкум пэщэ Iэ­натIэхэр зыщиIыгъыгъэхэ лъэ­хъаным зэхъокIыныгъэ инхэр ащ фэ­хъугъагъэх. 1957-рэ илъэ­сым СССР-м и Апшъэрэ Совет и УказкIэ экономи­кэмрэ куль­турэмрэ хэхъо­ныгъэу ашIыгъэм пае Лениным иорден Адыгэ автоном хэкум къы­фагъэшъо­шэгъагъ. Ар текIоныгъэшхоу щытыгъ.

Ау ащ дэгъоу къыгурыIощтыгъ ыпэкIэ улъыкIотэным пае план гъэ­нэфагъэ зэхэгъэуцогъэн зэрэфаер. Адыгеим ипромышленность хэхъоныгъэу ышIыщтымкIэ, кадрэ ныбжьыкIэ­хэр гъэхьазырыгъэнхэмкIэ илъэс 20-м телъытэгъэ план С. ТI. НэпшIэкъуим пэщэныгъэ дызэрихьэзэ зэхагъэуцогъагъ. Хэку исполкомым иотделхэм япащэхэм народнэ депутатхэм яхэку советхэм ясессиехэм хэдзакIохэм апашъхьэ отчетхэр къащаригъэшIыщтыгъэх. Ежьми, игъусэ командэми зышъхьамысыжьхэу Iоф ашIэщтыгъэ. Краснодар крайисполкомым иотделэу социальнэ Iофыгъохэм афэгъэзагъэм пэщэныгъэ зыщыдызэрихьэгъэ аужырэ илъэсхэм гъот макIэ зиIэ унагъохэм, заом ыкIи IофшIэным яветеранхэм IэпыIэгъу ятыгъэнымкIэ Iофыгъуабэ ащ зэшIуихыгъ.

Хэкумрэ краимрэ яобщест­веннэ-политическэ щыIакIэ ыкIи народнэ хъызмэтым хэхъоныгъэшхоу афэхъугъэхэм апае НэпшIэкъуй Сахьидэ Лениным иорден, ЛэжьэкIо Быракъ Плъы­жьым иорденитIу, «Знак по­чета» зыфиIорэ орденыр, медальхэр къыфагъэшъошагъэх.

ЩыIакIэр мыпсынкIагъэми, зэшъхьэгъусэхэу Сахьидэрэ Рус­ланарэ (Былымыхьэмэ ­япхъугъ) аIэ зэкIэдзагъэу унэгъо дахэ зэдашIэн алъэкIыгъ. Ахэм лъфыгъи 6 зэдапIугъ: къуитIурэ (Зауррэ Аслъанрэ) пхъуиплIырэ (Марзет, Марет, Асыет, Тэмар).

ЗэкIэми пIуныгъэ-гъэсэныгъэ дэгъу арагъэгъотын алъэ­кIыгъ. Заур, Аслъан, Марзет Адыгэ кIэлэегъэджэ институтыр, Марет — Къэбэртэе-Бэлъкъар къэралыгъо университетыр къау­хыгъэх. Маретрэ Марзетрэ гъэсэныгъэм ылъэныкъокIэ Iоф ашIагъ. Заур — Адыгэ Респуб­ликэм изаслуженнэ журналист, лIэшIэгъу ныкъом ехъурэ гъэзе­тэу «Адыгэ макъэм» пшъэдэ­кIыжь зыхьырэ секретарэу Iутыгъ. Аслъан бизнесым фэгъэзэгъагъ, Асыет ныбжьыкIэ дэдэу дунаим ехыжьыгъ. Тэмарэ Ку­банскэ къэралыгъо универси­тетым романо-германскэ фи­лологиемкIэ ифакультет къызеухым ыуж доктор диссертациеу «Внутриличностный конфликт как лингвистический феномен» зыфиIорэр къыгъэшъыпкъэ­жьыгъ. Илъэс 46-рэ фэдиз И. Трубилиным ыцIэкIэ щыт къэралыгъо аграрнэ институтым Iоф щишIагъ, доцентыгъ, IэкIыб къэралыгъуабзэхэмкIэ кафедрэм ипэщагъ. Монографиеу 2, научнэ статьяу 60-м ехъу къыхиутыгъэх. Гъэхъагъэу иIэхэм апае Щытхъу тхылъхэр краими, Уры­сыеми яминистерствэ зэфэ­шъхьафхэм къыфагъэшъошагъэх, Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Щытхъу тамыгъэу «Закон. Пшъэ­рылъ. ЦIыфыгъ» зыфиIорэр къыратыгъ, апшъэрэ гъэсэныгъэм ар иIофышIэ гъэшIуагъ. Тэмарэ тиреспубликэ зэрыгу­шхорэ шIэныгъэлэжьхэм ащыщ.

Сэнэхьатэу хахыгъэм фэ­шъыпкъэхэу, янэ-ятэхэм яосыет дэмыхыхэу Iофэу зыфэгъэзагъэ хъугъэр зэкIэми дэгъоу агъэцэкIагъ. Зэшъхьэгъусэхэм ягъогу рэкIох пхъорэлъфхэу къакIэхъухьагъэхэр.

С. ТI. НэпшIэкъуим, нэмыкI­хэу Хэгъэгу зэошхом хэлэжьагъэхэм афэдэу, непэ анаIэ зы­кIатырадзагъэм бгъэшIэгъон зи хэлъэп. Ахэм ящысэ кIырыплъыхэзэ, ныбжьыкIэхэм пшъэ­рылъышхохэр зэшIуахынхэу, текIоныгъэр къыдахынэу, тиэко­номикэрэ тикъэралыгъо ыкIуа­чIэрэ нахь агъэпытэнхэу за­гъасэ. Анахьэу етIани непэ ащ мэхьанэшхо етыгъэн фаеу зыкIэхъурэр НАТО-м идзэхэр ти­къэралыгъо гъунапкъэхэм на­хьыбэу къаIущэгъэнхэм КъохьапIэм ихэгъэгухэр фаблэхэшъ ары. КъыткIэхъухьэрэ лIэуж пэпчъ зыкIыщыIэр ыкIи Iоф зыкIишIэрэр ежь ыуж къикIыщт­хэм щысэ къафигъэнэным пай. Сахьидэ щэIэфэ зыкIэхъо­псы­гъэр Адыгэ автоном хэкур Уры­сые Федерацием ишъолъыр хъу­ныр арыгъэ, арэущтэуи ­хъугъэ!

1997-рэ илъэсым шышъхьэIум и 4-м НэпшIэкъуй Сахьидэ дунаим ехыжьыгъ, илъэсищкIэ ишъхьэгъуси ащ лъыкIожьыгъ. КъызэрэкIэлъэIужьыгъагъэхэм тетэу якъоджэ гупсэ дэт къэхалъэм ахэр щагъэтIылъыгъэх, янэ-ятэхэм ыкIи япшъэшъэ­жъыеу Асыет дэжь.

А лъэхъаным псэугъэхэм апае утхэныр къины. Ахэм зыпарэкIи ежь ашъхьэ фэгъэ­хьыгъэу зи атхыщтыгъэп, за­къыхагъэщыщтыгъэп, ягъэхъагъэхэм ягугъу ашIыщтыгъэп. ЩэIэфэхэ зыхэт цIыфхэм шъхьэ­кIафэу ыкIи шIулъэгъоу къа­фыряIагъэр ары ахэм кIуачIэ къя­зытыщтыгъэр, гъэхъэгъакIэ­хэм къафэзыщэщтыгъэхэр. Ахэм ягъогу тыдэмыхыныр — ти­пшъэрылъ лъапI.

ГъукIэлI Нурбый. Адыгэ Республикэм ина­хьыжъхэм я Совет и Тхьамат.