Адыгэ чIыгур псыкъефэххэм ячIыналъэу алъытэ. Теубытэгъэ пытэ хэмылъми, ахэм япчъагъэ 120-рэ фэдиз хъоу къыхагъэщы.

Анахь дахэу, цIэрыIоу тишъо­лъыр щыгъэпсыгъэхэм ащыщых Рыфабгъо, Сэхъреныпэ япсыкъефэххэр, зекIохэм агу рехьых Мышъэкъо къушъхьэтIуа­кIэм дэушъэфагъэхэр. Ау мы пстэумэ ягъэ­псыкIэкIи, чIыпIэу къызще­фэххэрэм ядэхагъэкIи ахэушъхьафыкIыгъ Пщэ­хэс псыкъе­фэхыр.

Ар Адыгеим имызакъоу Урысыем икъыблэкIэ анахь ин, къэралыгъом ипсыкъефэхышхохэм ясатыр хэт. Лэ­гъо­нэкъэ бгытешъом икъушъхьэшхо­хэу Пщэхэсрэ Фыщтрэ азыфагу гъогу пхыриутыгъэу, кIочIэшIоу, мэкъэшхор пыIукIэу метри 160-м къехъурэ лъэгапIэм зыкъыредзыхы, метрэ 200-м нэсэу зыIохэри щыIэх.

Псыкъефэхышхор Адыгеимрэ Пшызэ шъолъырымрэ ягъунапкъэ дэжь щыт. ЛъэныкъуитIумкIи укъекIолIэн олъэкIы. Респуб­ликэм ылъэныкъокIэ къикIырэ лъагъор Кавказ биосфернэ заповедникым пхырэкIы. «Къушъ­хьэм узэпырыкIэу хы Iушъом уекIоу» зыфиIорэ я 30-рэ лъагъом игъогууанэ къыхеубытэ. Ау заповедникымкIэ къикIэу Пщэхэс псыкъефэхым иекIолIапIэ непэ зекIохэм апае зэфэшIыгъ, арышъ, Пшызэ шъо­лъырымкIэ укъикIэу укIэрыхьэмэ хъущт. Автомобиль гъогоу екIурэм изы Iахь мыжъо лъагъоми, псыкъефэх чIэгъым, къанэ щымыIэу, урещалIэ.

Ом изытет зыфэдэм елъытыгъэу, Пщэхэс псыкъефэхым ыцIэ къыгъэшъып­къэжьэу, пщэмэ зэлъаштагъэу нэм къы­кIэуцо. Ау ащ идэхагъэ ыгъэкIод­рэп, ары пакIошъ, егъэлъэшы. Къушъхьэ мыжъо дэпкъышхо­хэр зэгуибзыкIыгъэм фэдэу, зандэу, зиутхызэ псыр къефэхы. Псыкъефэхым унэгу фэгъэзагъэу ущытмэ, зы лъэныкъомкIэ къушъхьэу Пщэхэс къып­шъхьа­щыт, джабгъумкIэ Лэгъонэкъэ бгытешъом икъушъ­хьэ анахь лъагэу Фыщт ошъогум зыфещэи. КъэIогъэн фае, непэ Пщэхэс псыкъефэхыр зыщыгъэпсыгъэ чIыпIэм адыгэхэр ижъы­кIэ ЦубэкIэ еджэщтыгъэх, цубэр щагъэхъущтыгъэ. Былым щыпIыгъыщтмэ, зыфэдэ къэмыхъугъэ чIыпI: хъупIэ дахэхэр иIэх, псыхъор речъэкIы, жъор­къэп, гупсэфыпI. Ау зекIо чIыпIэу джыри амыгъэунэфзэ адыгэхэмкIэ мы чIыпIэм мэхьэнэ гъэнэфагъэ иIагъ: тыжьын къыщы­чIахыщтыгъ.

— Ары, пэсэрэ зэманым адыгэхэм ар ятыжьыныпIагъ. Iашэхэри, ящыкIэгъэ Iэмэ- псымэхэри хашIыкIыщтыгъэх. Ау Кавказ заом игъом тыжьын къы­чIэхыпIэр тинахьыжъхэм зэхакъутэгъа­гъэу къаIотэжьы. Урысыдзэм къызфимыгъэфедэшъуным пае агъэкIо­дыжьы­гъагъ. Ау непи мыщ речъэкIрэ псы­хъом тыжьын къыздихьэу аIо. Уфаеу уфе­жьэмэ къыхэпхын плъэкIыщт, — къеIуатэ зекIозещэу Къуныпэ Рустам.

Непэ къушъхьэ дэпкъышхо­-хэм зы псыкъефэхэп, 3 фэдиз ащыплъэгъун плъэкIыщт. Къе­фэхыпIэ шъхьаIэм ыбгъу­кIэ нахь цIыкIухэу 2 къечъэхы, ау ахэр анахьэу къызылъагъохэрэр ощх ужыр ары. Ары нахь мышIэми, илъэсым исыд фэдэрэ лъэхъани Пщэхэс псыкъефэхым уеумэ­хъы, анахь гущыIэ дахэхэм уалъе­гъэхъу, зыуегъэгъэшIагъо. Щытхъушхор зыфаIорэ Швейцарием ичIыопс ухэфагъэу къып­шIуегъэшIы. Ар ашъхьэкIэ зыушэты зышIоигъохэм Пщэхэс псыкъе­фэхыр къяжэ.

Анцокъо Ирин.