Тиуахътэ дунэе сообществэм анахь мэхьанэ зэритыхэрэм ащыщ унагъор. Хэхъоныгъэ зы­шIырэ унагъохэр Урысыем ищыкIагъэх. Ахэм яшIуагъэкIэ обществэмрэ къэралыгъомрэ язэ­пхыныгъэ нахь пытэ мэхъу.

Мыр зэшIохыгъэным пае къэралыгъом пшъэрылъ шъхьа­Iэу зыфигъэуцужьыхэрэм ащыщых унагъом имэхьанэ об­ществэм къыщыIэтыгъэныр, ны­-тыхэм шъхьэкIэфэныгъэ афыряIэу сабыйхэр къэтэ­джынхэр, унэгъо ныбжьыкIэхэр зыпкъ итэу псэунхэр, нэмыкI­хэри. А лъэныкъо пстэуми мы мэфэкIыр афэIорышIэ. Унагъом, шIулъэгъум ыкIи шъыпкъагъэм я Мафэ зыхагъэунэфыкIырэр бэшIагъэ. Ау УФ-м и Президентэу Владимир Путиныр зыкIэтхэгъэ унашъом тетэу къэра­лыгъо мэфэкIхэм ахалъытагъ ыкIи мыгъэ апэрэу мы мэфэ­кIыр официальнэу хагъэунэфыкIыщт.

ЗэгурыIоныгъэ уиунагъо ­илъэу, лъытэныгъэ зэфыуиIэу уигъашIэ зэдэбгъэшIэным нахь насыпыгъэ щыIэп. Ащ ишыхьат непэ зигугъу къэтшIыщт унагъор. Зэшъхьэгъусэ Тхьагъэпсэу Хьаджмусэрэ Мэлайчэтрэ (Май нахьыбэм зэрашIэрэр) унэгъо дахэ зэдашIагъ, адыгэ шэн-хабзэхэм атетэу ясабыйхэр зэ­дапIугъэх. Мыхэр Псэкъупсэ щэ­псэух. Урысые зэнэкъокъоу «Илъэсым иунагъу» зыфиIорэм ишъолъыр уцугъоу «Хабзэхэр зыщаухъумэрэ унагъу» зыфиIорэ лъэныкъомкIэ текIоныгъэр къы­дахыгъ.

— Адыгэкъалэ иадминист­рацие макъэ къытигъэIугъ зэнэ­къокъум тыхэлэжьэнэу, — къы­ригъэжьагъ Мае тизэдэгущы­Iэгъу. — Ащ чIэсхэм дэгъоу ашIэ тищыIэкIэ-псэукIи, тизекIуа­кIи, тигъэпсыкIи. ЯтхьылIэгъэ тхылъхэмкIэ тыкъыхагъэщынэу хъугъэ.

Тхьагъэпсэу зэшъхьэгъусэхэр 1974-рэ илъэсым псэогъу зэфэ­хъугъэх. Илъэс зэкIэлъыкIохэм яунагъо зэрэхагъэхъощтым, зэ­рагъэбэгъощтым пы­лъыгъэх ыкIи ар къадэхъугъ.

— Хрущевым илъэхъаныгъ илъэси 8-м ситэу IофшIэныр зе­сэгъажьэм, — ыгу къэкIыжьы Хьаджмусэ. — Сыныбжь елъытыгъэу IофшIэн зэфэшъхьафхэр колхозым щызгъэца­кIэхэзэ сыкъырыкIуагъ. Илъэс 19-м сихьагъэу дэгъоу Iоф зэ­рэсшIэрэм пае апэрэ медалыр къысатыгъагъ. НахьыбэрэмкIэ шыкуаоу, былымахъоу, чэмахъоу сыщытыгъ. Шыхэр лъэшэу сикIасэх. ТиунагъокIэ унэе хъызмэтшIапIэ тиIэу щыт, сыди­гъуи былымхэр тэIыгъых, ахэр шъхьи 100-м нэсэуи къыхэ­кIыгъ. Джыдэдэм нахь макI, ау ахэзгъэхъожьыным ыуж сит.

— Илъэс пчъагъэм IэкIэ чэм­хэр сщызэ, IофышIэ гурыт еджа­пIэм пщэрыхьакIоу сыкIуагъ, — гущыIэр къылъыпидзагъ Мае. — Фаем къуае фисхыгъ, фаем щхыу, щатэ фэсшIыгъ. Пчэдыжь е щэджэгъо чъые сшIыгъэу къы­хэкIыгъэп. Зы лъэхъанэ горэм щэ тонни 5 зэрэттыгъэм ишIуа­гъэкIэ машинэ къытатыгъагъ. Джащ фэдэу илъэси 6 хъугъэу шъолъыр фестиваль-зэнэкъокъоу «Адыгэ къуай», «Хьалы­жъом и Маф» зыфиIохэрэм сахэлажьэ, хагъэунэфыкIырэ чIыпIэхэр къэсэхьых.

Зэшъхьэгъусэхэр къэзэрэ­гъотынхэу зэрэхъугъэм тшIо­гъэшIэгъонэу тыкIэупчIагъ. Мае Налщык дэт технологическэ техникумыр къызеухым, Адыгэ­къалэ пэмычыжьэу щыт шхапIэм производствэм ипащэу къагъэ­кIогъагъ. Ащ Iоф зыщишIэрэр тхьамафэ хъугъэу, Хьаджмусэ щилъэгъугъ. НэIуасэ зэфэхъухи, мазэм къыкIоцI къэзэрэщагъэх. Бзылъфыгъэ ныбжьыкIэм ышIыгъэ лъэбэкъумкIэ зы мафи кIэ­гъожьэу къызэрэхэмыкIыгъэр ипсалъэ къыщыхигъэщыгъ.

Илъэс 48-рэ хъугъэу Хьадж­мусэрэ Маерэ щыIэныгъэ гъогум зэдытетых. ГукIэгъуныгъэр, лъытэныгъэр, шъхьэкIэфэныгъэр, шIулъэгъуныгъэр пстэуми анахь шъхьаIэу зэшъхьэгъусэхэм къыхахыгъ. Унэгъо зэгурыIожьым ар лъапсэ фэхъугъэу алъытэ.

— ЗэгурыIоныгъэр ыпэ идгъэшъызэ тызэдыщыI, — къе­Iуатэ Мае. — Апэрэ мафэу псэогъу тызызэфэхъугъэм къыщыублагъэу сишъхьэгъусэ къысиIуагъэм сыблэкIыгъэп. Бзы­лъфыгъэ ныбжьыкIэхэм ясIомэ сшIоигъу хъулъфыгъэм ыIорэр егъашIи зэпырыбгъазэ зэрэмы­хъущтыр. КъэкIо-кIожьыр си­кIа­сэп. Сянэ-сятэхэм джа шэн-­хабзэхэм татетэу тапIугъ. Джащ фэд сыкъызхэхьэгъэ унагъоми зыдезгъэштагъ. Сыкъызэрихьы­лIэгъэ пщы-гуащэхэр акъылы­шIухэу, гурыIогъошIухэу, цIыф IэшIухэу щытыгъэх. Ахэм ялъа­гъо сытыращэн алъэкIыгъ. Ау игъо къэси, ахэм такъыхэкIын фае хъуи, мы щагоу тызыдэсыр зэтедгъэпсыхьагъ.

Тхьагъэпсэу Хьаджмусэрэ Маерэ зэдапIугъэ пшъэшъиплIымэ апшъэрэ гъэсэныгъэ арагъэгъотыгъ. Ащ дакIоу ти­лъэпкъ шэн-хабзэхэр ахалъхьанхэм зэпымыоу ыуж итых. Ахэм унагъохэр ашIагъэхэу, ясабый цIыкIухэр апIух. Нэнэжъ-тэ­тэжъхэм ямафэхэр джы япхъо­рэлъфхэм къафагъэчэфых.

Зэшъхьэгъусэхэм такъикъ гу­шIуагъохэри, гузэжъогъу чIыпIэхэри апэкIэкIыгъэх, ау зэгурыIоныгъэу азыфагу илъым, зэфыщытыкIэ дахэу зэфыряIэм яшIуагъэкIэ гумэкIыгъохэр къы­зэранэкIынхэ алъэкIыгъ. Уна­гъом мэхьанэу иIэр зэхашIагъ, сабыйхэр зэрифэшъуашэу зэ­дапIугъэх, ахэм къакIэхъухьа­жьыгъэ пхъорэлъф-къорэлъфхэр джы къагъэтэджынхэм анаIэ тет. Джащ фэдэ унагъохэр ныбжьыкIэхэм ящысэтехыпIэнхэ фае.

Хэтрэ цIыфи унагъо иIэныр тхъагъо. Унагъор — анахь къыт­пэблэгъэ цIыфхэр ары. Щысэ зытетхырэ, гуфэбэныгъэ зыпэдгъохырэ, шIумрэ дэхагъэмрэ къыдэхъунэу тызфэхъуапсэрэр ары. Ащ нахь лъапIэ хэти иIэп.

Iэшъынэ Сусан.