Илъэс 245-рэ мэхъу я ХIХ-рэ лIэшIэгъум щыIэгъэ Кавказ заом адыгэхэм ядзэпэщагъэр къызыхъугъэр.

Адыгэ лъэпкъым итарихъкIэ анахь тхьамыкIэгъо нэкIубгъоу хъугъэ Кавказ заор. КIуачIэкIи IашэкIи узыфырикъунэу щымытыгъэ дзэм лIыгъэкIэ зыцIэ Iугъэ черкес дзэпащэхэр пэуцужьхи, езэуагъэх. Шъхьафитныгъэм фэбэнагъэхэм анахьэу къахэщыгъэр Тыгъужъыкъо Къызбэч ШэрэлIыкъор ары, хэгъэгу ыкIи IэкIыб къэрал литературэм ащ ыцIэ «Черкесхэм яаслъанкIэ» хэуцуагъ.

Къызбэч 1777-рэ илъэсым къуаджэу Нашъхьэ (джы Краснодар краимкIэ Крымскэ районыр ары) къыщыхъугъ, шапсыгъэ лIакъоу ШэрэлIыкъохэм ащыщыгъ.

Дзэпэщэ пшъэрылъ мыпсынкIэр илъэс 30 Iэпэ-цыпэм ыпшъэ ифагъ. 1796-рэ илъэсым Къызбэч Бзыикъо заом хэлэжьагъ, 1834-м пачъыхьадзэхэм гъогогъуитIо атекIуагъ. Анахь щытхъушхо къыфэзыхьыгъэр, ШэрэлIыкъор шыу 700-м япащэу мин 14 хъурэ урысыдзэр зыщигъэтэкъогъэ заор ары. ДзэкIолIхэм язэхэщэкIо къодыягъэп ар, лIыгъэ хэлъыгъ. 1837-рэ илъэсым мэкъуогъум икъихьагъум, Тыгъужъыкъо Къызбэч изакъоу пыим иухъумапIэ екIугъ, гъэрэу зы дзэкIолI ыкIи зы шхонч къышти къэ­кIожьыгъ.

Ау ащ къикIырэп, лIы пхъашэм иIоф­хэр сыдигъуи дэгъоу зэшIохыгъэ хъущтыгъэхэу. 1830-рэм ищылэ мазэ ыкIи 1832-рэ илъэсым гъэтхапэм ар къызэкIафагъ, къытекIуагъэх. Джащ фэдэ уахътэм ШэрэлIыкъор тIысыти, заоу зыхэтыгъэу пэкIэкIыгъэр зэригъэзэфэ­жьыщтыгъ ыкIи ахэм зыфэныкъоу щытыр къахигъуатэщтыгъ. Зыпшъэ укIонэу щымыт адыгэ дзэпэщэшхоу – черкесхэм яаслъан 1838-рэ илъэсым чъэпыогъум заоу зыхэтыгъэм текIоныгъэр къыщыдихыгъ, ау уIэгъаби къытыращэгъагъ. ЫкъуитIуи ащ къыщауIэгъагъ, зыр ахэм псынкIэу арылIыкIыгъ. Илъфыгъэу чIинагъэм фыриIэгъэ гучIэшIулъэгъу лъэшым зылъищэу, ащ ылъ ышIэжьыныр имурадыгъ. Мы хъугъэ-шIагъэм щыгъозэ дэдэу щытыгъэ англичанинэу Д. Белл къытхыжьыгъ «… не растрогало отца, и он посмотрел на его смерть, как и вообще здесь смотрят на нее, как на пред­определение свыше». Ары, адыгэ-быслъы­мэн пэпчъ тхьэшIошъхъуныгъэ иным зэлъиIыгъ ыкIи ащ ышIэрэм зыгорэ пыпIухьанэу зэрэщымытыр къыгурэIо. Ау зэуапIэм къуитIум языр зыщэфэхым тым кIэхэкIыгъэр зышIэн зылъэкIыщтыр гукIэгъукIэ зэлъыпкIэгъэ цIыфыр ары. Къызбэч илIыгъэ хабзэ рыпсэугъ, заор зэрэмыджэгур ащ бэшIагъэу ышIэщтыгъ, ау текIоныгъэр псэр атызэ къыдахы нахь, мылъкукIэ зэрагъэгъотырэп. ЛIым щэIагъи, пытагъи, зыфырикъужьын амалышхуи IэкIэлъын фэягъ. АщкIэ Къызбэч бгъэсэжьынэу щытыгъэп.

Пыйхэми ШэрэлIыкъо Къызбэч шъхьакIэфэныгъэ ин къыфыряIагъ. ИгущыIэ емыпцIыжьэу, ищэ мыохъоу илIыгъэ хабзэ зэрихьэщтыгъ, щтэр зыщыщыр ымышIэу, пытагъэ хэлъыгъ. Пачъыхьэ генералхэм адэгущыIэн ылъэкIыщтыгъ, Урысыем къулыкъур фихьынэу къыраIоуи къыхэ­кIыгъ. Пачъыхьэу Николай I-м ахъщэ­шхокIэ черкесхэм ядзэпащэ ипортрет ыщэфы шIоигъуагъ. Ау ар Къызбэч ыдагъэп, ыштагъэп. ЛIыгъэр ыкIи напэр пщэнэуи, пщэфынэуи зэрэщымытыр ащ дэгъоу ышIэщтыгъ.

ШэрэлIыкъор зэлъашIэрэ зэолI къодыягъэп, ар хьаджагъэ, Чабэм кIуагъэу щытыгъ, тхьэшIошъхъуныгъэшхо хэ­лъыгъ. Ауми диным зыритыпагъэу щытыгъэп. Къызбэч сарыкъ уцышъом ычIыпIэ ышъхьэ фыжькIэ шIопхыкIыгъагъ.

Адыгэ джэгур, къашъохэр, мэкъэмэ жъынчхэр лъэшэу икIэсагъэх. ЗэлъашIэрэ адыгэ просветителэу Хъан-Джэрые къы­зэритхыжьырэмкIэ, «Зэгорэм ащ къыраIуагъ, мощ фэдэу ныбжь чъэпхъыгъэм (хэкIотагъэм) уитэу, къашъохэм уахэлэжьэныр зэрэмытэрэзыр, ар нахь зифэшъуашэр ыкIи къызэкIурэр кIэлакIэхэр арэу зэрэщытыр. «СэлIэжьыфэ къашъохэр сфэгъэтIылъыщтхэп. Джэнэт­ми сыфаеп, къыщымышъохэ нэмыIэмэ!» —шапсыгъэ щыIэкIэ гуапэр ыгукIэ ыштэу къариIожьыгъагъ.

1840-рэ илъэсым мэзаем и 28-м ШэрэлIыкъо Тыгъужъыкъо Къызбэч зэуапIэм уIэгъабэу къыщытыращагъэхэм арылIыкIыгъ. Ар адыгэ дунаим зэрэщызэлъашIэщтыгъэр зыпшъэ укIонэу щымыт дзэкIолIышхоу, щи, машIуи, пси, пыйхэри зыщыщтэхэу, «черкесхэм яаслъан» шъыпкъагъэу ары.

ИчIыпIэгъухэми, нэмыкI цIыф лъэпкъ­хэм ащыщ гъэсагъэхэми Къызбэч зыфэдэгъэ шъыпкъэр гукIэ зэхафэу, иобраз зыдаIыгъ. КъызэраIотэжьырэмкIэ, ар шы фыжьым тесэу, шъошэ фыжьыбзэкIэ фэпагъэу къахахьэщтыгъ. Кавказ заом илIыхъужъ орэдхэр ыкIи хъишъэхэр фызэхалъхьагъэх. ШIэныгъэлэжьхэм зэра­лъы­тэрэмкIэ, Шэрэ­лIыкъо Къызбэч ипро­тотипэу хъугъэр М. Ю. Лермонтовым иповестэу «Бэла» зыфиIорэм хэт Казбич ары.

Адыгэ тхакIоу Натхъо Къадыр иповестэу «Легенда о великом похищении» зыфиIоу, адыгэхэм Х. Засс ыпхъу къызэрахьыгъагъэм фэгъэхьыгъэм Тыгъужъы­къо Къызбэч иобраз гъэшIэгъонэу, гум хапкIэу къыщиIотыкIыгъ. ЛIыхъужъхэр лIэхэрэп, ахэр ныбжьырэу гухэм къа­рэнэх. Лъэпкъым къыхэкIыгъэ ШэрэлIыкъо Къызбэч ыцIэ тарихъым пытэу хэуцуагъ. Тхыгъэр зыгъэхьазырыгъэр Мамырыкъо Нуриет.