Тэхъутэмыкъое районыр Адыгеим имуниципальнэ образованиехэм зэкIэми инвесторхэмкIэ анахь хъопсагъоу щыт. Къалэу Краснодар зэригъунэ­гъур, федеральнэ мэхьанэ зиIэ автомобиль ыкIи мэшIоку гъогухэм зэрэзэпачырэр, краим иаэропорт зэрэпэ­благъэр ары ушъхьагъу шъхьаIэу ащ иIэр. Республикэм имуниципалитетхэр пштэмэ, мы район закъор ары ипшъэрылъхэр ежь ибюджеткIэ зыгъэцэкIэшъурэр. ГущыIэм пае, мы илъэсым иапэрэ квартал районым изэхэт бюджет хахъохэмкIэ сомэ миллион 515,2-рэ хъугъэ, хъарджхэр сомэ миллион 430-м ехъугъ. Арэу щытми, районыр щыкIэгъэнчъэу пIон плъэкIыщтэп. Нахьыбэу ахэр социальнэ лъэныкъохэр ары зэпхыгъэр. Мы районым пащэ фашIыгъэ Шъэо Аскэр тызыIокIэм анахьэу зигугъу тшIыгъэр Iофыгъохэр, ахэр дэгъэзыжьыгъэ зэрэхъущтыр ары.

— Хэхъоныгъэ инхэр зэрэтиIэм фэдэу гумэкIыгъори тимакIэп, — къыIуагъ ащ. — Апэрэхэм ащыщ гурыт еджапIэхэр зэримыкъурэр. Районым фэтэрыбэу зэхэт унэхэм яшIын зыщеушъомбгъу, мыр къыблэ шъолъырышъ, хъопсагъо мэхъу, нэмыкI чIыпIэхэм къарыкIыгъэ­хэм етIупщыгъэу ащэфхэшъ къэкIожьых. Ар зыкIэ дэгъу, зыкIи Iофыгъохэр къыздехьых. ЦIыфэу исым ипчъагъэ зыхахъо­кIэ, сабыеу исыр нахьыбэ зэ­рэхъурэри нафэ. Ащ ыпкъ къи­кIэу еджапIэхэмкIэ щыкIэгъэ­шхо тиIэ хъугъэ. Поселкэу Яблоновскэм, Бжыхьэкъое псэупIэ коим язакъоу еджэпIэ чIыпIэ 3500-рэ фэдиз ящыкIагъ. Поселкэм кIэу щашIыгъэ еджапIэу нэбгырэ 990-мэ ателъытагъэм чIэсыр 2500-рэ фэдиз мэхъу. ИлъэсыкIэ еджэгъум джа 3500-у зи­гугъу къэсшIыгъэр 4000-м нэсыщтэу ары гъэсэныгъэмкIэ ГъэIо­ры­шIапIэм пэшIорыгъэшъэу къызэрилъытагъэр.

— Ащ сыда хэкIыпIэу иIэр?

— КъызэрэсIуагъэу, федеральнэ программэхэм яшIуагъэ­кIэ нэбгырэ 990-м телъытагъэу Яблоновскэм еджапIэ щашIыгъ. Ащ нэмыкIэуи поселкэу Инэм нэбгырэ 1110-м телъытагъэу щагъэуцугъ. АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат гумэкIыгъом идэгъэзыжьын лъэшэу ыуж ит. Лъэпкъ проектэу «Гъэсэныгъ» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу еджэпIищ дгъэуцунэу амал тиIэ хъугъэ.

Мары къуаджэу Бжыхьэкъоежъым нэбгырэ 250-рэ щеджэным фытегъэпсыхьагъэу еджапIэ щырагъэжьагъ, АдыгеякIэм щытшIыщт еджапIэр нэбгырэ 1100-мэ ателъытагъ, поселкэу Яблоновскэми ащ фэдиз иинагъэу охътэ благъэм щедгъэ­жьэщт. Мыхэр 2024-рэ илъэсым икъихьагъум шIомыкIэу тыухынхэшъ, ттIупщынхэу ары тигухэлъыр. ЗэпстэумкIи ахэр нэбгырэ 2450-мэ ателъытагъэу мэхъу, ау… ТызщыкIэрэ чIыпIэ 4000-у зигугъу къэсшIыгъэм, гурытымкIэ лъытагъэу, илъэс къэс проценти 10-м къыщымыкIэу къыхэ­хъощт. Аущтэу зыхъукIэ еджэпIищэу зигугъу къэсшIыгъэр икъущтэп. Ащ фэшI Яблоновскэм нэбгырэ 1100-м къыщымыкIэу чIэфэнэу джыри еджапIэ щытшIымэ тшIоигъоу ыуж тит, тиму­радхэр къыддэхъухэмэ къэкIорэ илъэсым ари едгъэжьэщт.

— Унэхэм яшIын ащ тетэу лъыкIуатэмэ, ахэри имыкъужьын ылъэкIыщт…

— Аужырэ илъэс 15-р пштэмэ, еджэпIитIу ныIэп кIэу районым щагъэуцугъэр. Джы мары зыпарэкIи ащ фэдэу къы­хэмыкIыгъэу, гъэсэныгъэм ипсэ­уалъэу зы уахътэм щы тшIыщт. Ащ ишIуагъэкIэ непэ ищыкIа­гъэу щыIэр дэгъэзыжьыгъэ хъумэ, тапэкIэ ащ тетэу Iофхэр зэхэмыхьанхэу тэгугъэ.

ГухэкIми, чIыпIэу еджапIэ­хэр зыщыдгъэуцущтхэри къы­хэ­хыгъуае мэхъу, сыда пIомэ, чIыгу нэкI районым иIэжьэп пIоми хэукъоныгъэ хъущтэп. Ащ хэкIыпIэу фэхъущтым тэ ыуж тит. Ащ нэмыкIэуи зы гумэкIыгъо мыщ хэлъ. ГущыIэм пае, нэбгырэ 1100-м телъытэгъэ еджапIэм ишIын пае проектым къыдэлъытагъэу къатIупщырэр сомэ миллион 800. Непэ уасэхэр зынэсыгъэхэмкIэ тефэрэр сомэ миллиардрэ ныкъорэ фэдиз. ЩыкIэрэр къэгъотыгъэн фае. Ар пэрыохъу тфэмыхъуным дэлажьэ АР-м и ЛIышъхьэ.

— КIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэмкIи ащ фэдэу Iофыр щыта?

— АщкIи тыщыкIэгъэнчъэу пIон плъэкIыщтэп, Iофыр къызэрыкIоп, ау ар еджэпIэ чIыпIэ­хэм афэдэу дэй дэдэп. Игъорыгъоу а IофшIэнри лъыдгъэ­кIотэщт.

— Медицинэм ылъэныкъокIи ащ фэдэ щыкIагъэхэр шъуиIагъэх…

— Тэхъутэмыкъуае щашIыгъэ район сымэджэщым Iофыгъуабэ дигъэзыжьыгъ. Джы поселкэу Инэм чэзыур нэсыгъ. Поликлиникэу ащ дэтыр жъы хъугъэ, псауныгъэм икъэухъумэн епхыгъэ фэIо-фашIэхэр цIыфхэм икъоу афэгъэцэкIэгъэнхэм фы­тегъэпсыхьагъэп. Ащ фэшI лъэпкъ проектэу «Псауныгъ» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу поликлиникакIэ ащ щырагъэ­жьагъ. Лъэхъаным диштэу ар зэтегъэпсыхьэгъэщт, цIыфэу еолIэщтхэмкIи, Iоф щызышIэщтхэмкIи Iэрыфэгъоу щытыщт.

— Аскэр, санкциеу IэкIыб къэралхэм Урысыем къыпагъохыгъэхэм гумэкIыгъо къызфимыхьыгъэ къэнагъэп. Инвесторхэр бэу къызэрыхьэгъэ Тэхъутэмыкъое районым сыд икъэбара мы лъэныкъомкIэ?

— Ары, санкциеу «тимыныбджэгъу» къэралыгъохэм къытпагъохыгъэхэр зэхэтымы­шIагъэу тIон тлъэкIыщтэп. Экономикэм ар лъэшэу къыхэщы, къин тлъэгъущт. Мыщ ит щэпIэ зэхэтышхо 21-мэ яIофшIэн къа­гъэуцугъ е зэфашIыгъапэх. Ащ районым имызакъоу, респуб­ликэми зэрэщытэу Iофхэр къыфигъэхьылъэщтых. Арэу щытми, тхьамыкIагъо къэхъугъэу тIощтэп. Хэгъэгу зэошхом ыуж тикъэралыгъо зэрэзэхэтэкъо­гъагъэр тинахьыжъхэм къа­шIэжьы, тэ къэтымылъэгъугъэми, тыщыгъуаз. Тятэхэм, тя­тэжъхэм, тя­нэ­хэм, ар зэтырагъэуцожьыгъагъ. Непэ амалэу щыIэм фэдиз ахэм яIагъэп. Арышъ, джыри санкциехэм къыз­дахьыгъэ къиныгъохэр къы­зэрэзэпытчыщтхэм Iо хэлъэп. IэкIыб къэ­ралхэм яхъызмэтшIапIэхэр икIыжьыхэми, ахэм ачIыпIэ тэтыехэр къиуцощтых, «Макдональсыр» ащкIэ щысэ. Шъыпкъэ, ащ уахътэ ищыкIагъ.

— IофшIэпIэ чIыпIэ имыIэу районым исым ипчъагъэ лъэшэу хэхъоным ищынагъо щыIэба?

— ЩыI, ар зэпстэумэ анахь гумэкIыгъу, ау ащи хэкIыпIэ имыIэу щытэп. Советскэ Союзым хэтыгъэу, джы гъунэгъу къэрал хъугъэхэм къарыкIыгъэу мыщ Iоф щызышIэрэр зэрэмымакIэр хэткIи шъэфэп. Ащ къы­гъэлъагъорэр IофшIэпIэ чIыпIэ­хэр щыIэу, ау мыщ исхэм ащыщ­хэр ахэм аIухьанэу зэ­рэфэмыехэр ары. Аущтэу Iоф­шIэпIэ чIыпIэхэр зэхамыдзы­хэмэ, зэрыпсэунхэ алъэкIыщт ахъщэр къызщалэжьын агъо­тыщт.

— ТызэрэщыгъуазэмкIэ, гумэкIыгъоу шъуиIэхэм къахэхъуагъ Тэхъутэмыкъое дамбэри…

— Ащ икъэбар кIэкIэу къэпIон плъэкIыщтэп… Ар «Адыгеямелиоводхозым» ипсэуалъэхэм ащыщ, УФ-м мэкъумэщ хъыз­мэтымкIэ и Министерствэ еп­хыгъ. Арышъ, республикэми, муниципальнэ образованиеми ащ игъэIорышIэн зыпари яIоф хэлъэп. Ахъщэ хэдгъэкIодэнышъ, зыгорэ етшIэнэуи тыфитэп. «Адыгеямелиоводхозыр» ары ыуж итын фаер, ау… Министерствэм епхыгъэ псэуалъэхэм мыр автомобиль гъогукIэ ахэтхагъэп, «гидротехническэ со­ору­жениеу» Тэхъутэмыкъое псыIыгъыпIэм теткIэ макIо. Зэгорэм ар пындж лэжьыпIэхэм, пцэжъые зыхъурэ хъызмэтшIапIэхэм агъэфедэ­щтыгъ. Ахэр бэшIагъэу щыIэ­жьыхэп. Джы дамбэм шIуагъэу къытырэр анализ зашIыкIэ, зыпарэкIи къамышъхьэпэжьэу мэхъу. Арышъ, ар аIыгъынэу, мылъку пэIуагъэхьанэу фаехэп. 1960-рэ илъэсхэм ашIыгъэгъэ дамбэр хьылъэзещэ автомашинэшхохэр ыщэчышъуным тегъэпсы­хьэгъа­гъэпти, ахэр бэу щызэб­лэкIыхэзэ гъогур акъутагъ, чIыгур еохыгъ.

АР-м и ЛIышъхьэ ыуж зехьэм мы илъэсым икIымафэу кIуа­гъэм дамбэр зэфашIи, чIыпIитIоу еохыгъэр ауплъэкIугъ. Зэрагъэу­нэфыгъэмкIэ, дамбэр жъы хъу­гъэ, бгъэкIэжьынэу ыуж уихьэ­мэ, охътабэ текIодэщт, миллиардым къыщымыкIэу мылъкуи пэIу­хьащт. Ащ фэдиз ахъщэ къызэрэ­тамытыщтыри гъэнэ­фагъ. Ащ фэшI чIыпIитIоу еохы­гъэр ашIы­жьынэу рахъухьагъ, ащ пэIу­хьащт сомэ миллион 15-р къатIупщынэу къезэгъы­гъэх. Охътабэ тырагъэ­кIуадэмэ зэрэмыхъущтри «Адыгеямелиоводхозым» къыдилъыти, подрядчикыр тыритIупщыхьагъ. Ащ ипащэхэм тызаIокIэм амалэу щыIэмкIэ IофшIэнхэр къагъэ­псынкIэнэу, шышъхьэIу мазэм шIомыкIэу аухынхэу тыкъагъэгугъагъ. А чIыпIитIур ашIыжьыгъэми, дамбэм зэрэщытэу иIоф зэрэмыдэгъум фэшI, тапэкIэ ащ хьылъэзещэ автомашинэшхохэр рымыкIонхэу тшIын тыгу хэлъ.

— Аскэр, тхьауегъэпсэу уахътэ къыхэбгъэкIи тиупчIэхэм джэуапхэр къызэряптыжьыгъэмкIэ. Шъуигухэлъхэр къы­жъудэхъунхэу тышъу­фэлъаIо.

— Шъори тхьашъуегъэпсэу.

ДэгущыIагъэр ХЪУТ Нэфсэт. Сурэтыр Iэшъынэ Аслъан тырихыгъ.