Къыблэ фронтым ия 18-рэ дзэ ия 136-рэ шхончэо дивизие ия 733-рэ полк ия 2-рэ ротэ имладшэ политрукэу, снайперэу Андырхъое Хъусен Борэжъ ыкъор 1920-рэ илъэсым гъэтхапэм и 2-м къуаджэу Хьакурынэхьаблэ къыщыхъугъ.

1935-рэ илъэсым кIэлэегъэджэ техникумым чIэхьагъ. ТхэкIо ныбжьыкIэхэм язэIукIэу а илъэс дэдэм къалэу Ростов-на-Дону щыкIуагъэм хэлэжьагъ. 1934-рэ илъэсым иапэрэ усэ къыхиутыгъ, адыгабзэкIэ ар тхэщтыгъэ.

1939-рэ илъэсым имэкъуогъу гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» Iухьагъ. 1940-рэ илъэсым дзэм ащагъ, дзэ-политическэ училищыр Сталинград къыщиухыгъ.

Ворошиловоградскэ хэкумкIэ Антрацитовскэ районым хэхьэрэ Дьяково иIэгъо-блэгъу дэжь 1941-рэ илъэсым шэкIогъум и 8-м щыкIогъэ заом нэмыцхэр Хъусен зыкъытынэу къызеджэхэм гранатитIоу ыIыгъыгъэр ахидзи, пыим идзэкIолIхэу къэзыухъурэигъэхэр ыукIыгъэх, ежьми ыпсэ мыщ щитыгъ.

Андырхъое Хъусен ивинтовкэ (N КЕ-1729) УIэшыгъэ КIуачIэхэм я Гупчэ музей чIэлъ.

Полкым икомандирэу, полковникэу Таванцевым Хъ.Б. Андырхъуаем апшъэрэ тын къы­фэгъэшъошэгъэнэу къыгъэлъэгъогъагъ. Идунай ыхъожьыгъэу Советскэ Союзым и ЛIыхъужъыцIэ ащ къыфаусыгъ.

Апшъэрэ тыныр ащ къыфэгъэшъошэгъэнэу игъо зыщалъэгъурэ тхылъым мырэущтэу итхагъ: «1941-рэ илъэсым шэкIогъум и 8-м Дьяково иIэгъо-блэгъу пыим илъэсыдзэ щыщ ротитIум ехъу ятIонэрэ шхончэо ротэм пхъашэу къыщыжэхахьэщтыгъ. Иротэ хэтхэм ягъусэу политрукэу Андырхъуаем лIыгъэшхо зэрихьэзэ, къилъырэ нэмыцхэр гъогогъуищэ зэкIидзэжьыгъэх. Пыим икIочIакIэхэр мы чIыпIэм къыритэкъулIагъэх, зынэгу пыищэкIэ къауIэгъэ Хъусен къызэкIакIо иIагъэп, псэемыблэжьэу фашистхэм къапэуцужьыщтыгъ. ФэдищкIэ зыкIуачIэ нахь лъэшыгъэ пыим политрукэу Андырхъуаер къыдзы­хьагъ, ау ащ щэхэр ыухыгъагъэх. Андырхъуаем щынэ зыфаIорэр ымышIэу Iэ зырызымкIэ гранатитIу ыIыгъэу, метри 4-м нахь мычыжьэу пыим идзэкIолIхэр къызкIэлъыригъа­хьэхи, «Урысхэм зыкъатырэп!» ыIуи гранатхэр ахидзагъ, фашистхэр ыукIыгъэх, ежьми хьадэгъур къылъыIэсыгъ. Политрукэу Андырхъуаем псэемыблэжьныгъэ инрэ лIыхъужъныгъэшхорэ зэрэзэрихьагъэм фэшI апшъэрэ правительствэ тыныр – Лениным иорденрэ Советскэ Союзым и ЛIыхъужъыцIэрэ къыфэгъэшъошэгъэнэу игъо тэлъэгъу.»

Младшэ политрукым ихьадэ къош къэхалъэу Дьяково дэтым далъхьагъ. Хьакурынэ­хьаблэ, Мыекъуапэ, Адыгэкъалэ, Тэхъутэмыкъуае, Яблоновскэм, Бжыхьэкъоежъым, Дьяково яурамхэм, Адыгэ кIэлэегъэджэ колледжэу Мыекъуапэ дэтым Андырхъуаем ыцIэ ахьы. Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу Андырхъое Хъусен исаугъэт Хьакурынэхьаблэрэ Дьяковэрэ адэт.

— Непэ, Украинэм хэушъхьа­фыкIыгъэ дзэ операциер зыщыкIорэ лъэхъаным, Урысыем щыпсэурэ цIыфхэм япатриотизмагъэ нахь зыкъыIэт зэрэхъугъэр тэлъэгъу. ТицIыфхэр дзэ операциер зыщыкIорэ шъолъыр­хэм арыфэнхэу фаех. Ахэр контрактым тетэу зипшъэрылъ зыгъэцэкIэщт дзэкъулыкъушIэ­хэр, IэпыIэгъу аратыным пае ежь яшIоигъоныгъэкIэ ыкIи волонтерхэу кIощтхэр, шIушIэ IэпыIэгъур аIэкIагъэхьаным, цIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ тIэкIу нэмыIэми къафагъэпсынкIэным пае яшIуагъэ языгъэкIынэу фаехэр.

Ащ фэдэ гухэлъ-шIоигъоныгъэхэр нахь тэрэзэу зэхэщэгъэн­хэм, правовой лъапсэ яIэным, социальнэ гарантиехэр мыукъо­гъэнхэм афэшI хэгъэгум ипащэхэр кIэщакIо зэрэфэхъугъэ­хэм тетэу Урысыем ишъолъыр­хэм ащ фэдэ дзэ подразделениехэр ащызэхащэхэу рагъэ­жьагъ.

Тиреспубликэ фэгъэхьыгъэу къэпIон хъумэ, дзэ операциер Украинэм зыщыкIорэм къыщыублагъэу тичIыпIэгъу нэбгырэ 300-м ехъу дзэм ыкIи ежь яшIо­игъоныгъэкIэ зэхащэгъэ отрядхэм ахэхьагъэх. Ахэм ащыщыбэм лIыхъужъныгъэу зэрахьагъэм пае правительствэ наградэхэр къафагъэшъошагъэх.

Адыгеим щызэхащэрэ артиллерийскэ дивизионым Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу Андыр­хъое Хъусен ыцIэкIэ еджэнхэу рахъухьагъ. ГущыIэхэу «Урысхэм зыкъатырэп!» зыфиIохэрэр Iа­шэр ыгъэтIылъынэу пыйхэр къы­зеджэхэм джэуапэу ариты­жьыгъэр ары. Фашизмэм тихэгъэгу щыпсэурэ цIыф лъэпкъхэр зэкIэ зыкIыныгъэ ахэлъэу зэрэ­пэуцужьыгъагъэхэм ишыхьатэу ар щыт. Политрук ныбжьыкIэу Андырхъуаем 1941-рэ илъэсым шэкIогъум Луганскэ Народнэ Республикэу джы хъугъэр, ыпэ­кIэ Ворошиловградскэ хэкугъэр, къыухъумэзэ лIыхъужъныгъэ а чIыпIэм зэрэщызэрихьэгъагъэр мэхьэнэ гъэнэфагъэ зиIэ хъугъэ-шIагъэу щыт.

— ЧIыпIэ нэшанэ иIэу дзэ подразделениехэр зэрэзэхащэхэрэм сыда шIуагъэу хэлъыр?

— ТичIыпIэгъухэм дзэ къулы­къур зэрэзэдахьыщтым мэхьэнэ гъэнэфагъэ иI. Моральнэ-психо­логическэ лъэныкъомкIи, зэдегъэштэныгъэ хэлъэу подразделением гъэхъагъэ ышIынымкIи ащ елъытыгъэр макIэп.

Тарихъым зыфэдгъэзэжьмэ тыгу къэдгъэкIыжьын тлъэкIыщт Граждан ыкIи Хэгъэгу зэошхо­хэм чIыпIэ нэшанэм тетэу зэхащэгъэгъэ подразделениехэм зэонымкIэ щысэ дэгъоу къащагъэлъэгъогъагъэр. Сыбыр къи­кIы­гъэ дивизиехэу заом илъэ­хъэнэ анахь плъыр-стырым – Москва ямыгъэштэгъэным фэгъэхьыгъэ заом хэлэжьэнхэу къэкIогъагъэхэм тикъэлэ шъхьа­Iэ пыир дамыгъэхьанымкIэ яшIогъэшхо къэкIогъагъ. Панфи­ловскэ дивизие цIэрыIоу зищытхъу чыжьэу Iугъэм хэтыгъэх Казахскэ ыкIи Киргизскэ ССР-хэм къарыкIыгъэгъэ цIыфхэр. Граждан заом илъэхъан Адыгэ автоном хэку ныбжьыкIэм лъэпкъ шыудзэу щызэхащэгъагъэр Кавказыр шъхьафит шIы­жьыгъэным фэгъэхьыгъэ заохэу щыIагъэхэм анахь къахэщыгъэ­хэм ащыщыгъ. А подразделениехэм ахэтыгъэ дзэ къулыкъу­шIэхэм зэгурыIоныгъэ азыфагу илъыгъ, зым ишIуагъэ адрэм зэрэригъэкIыщтым, чIыпIэ къиным IэпыIэгъу щызэфэхъунхэм анаIэ тырагъэтыгъ.

Мыекъопэ дивизионым иличнэ состав, офицерхэри зэрахэт­хэу, хахьэхэрэр Адыгеим щыщ цIыфых. ЧIыпIэ гарнизоным идзэ часть тегъэпсыхьагъэу под­раз­делениер щыт.

— ДзэкъулыкъушIэхэм соци­альнэ фэгъэкIотэныгъэ горэхэр е ахъщэ тынхэр аIэкIагъэхьащтха?

— Дивизионэу зэхащэрэр Урысыем зыкъэухъумэжьыгъэнымкIэ и Министерствэ иподразделениеу щыт. Ащ хахьэхэрэм IэнатIэхэр, цIэхэр къафагъэшъо­шэщтых, хэушъхьафыкIыгъэ операциер зыщыкIорэ шъолъырым зынэсхэкIэ, етIани ахъщэ тедзэ къаIэкIагъэхьащт. Мыщ фэгъэхьыгъэу ыпэкIэ къызэрэ­хэдгъэщыгъагъэу, контракт адэ­зышIыгъэ рядовоим гурытымкIэ а шъолъырым мазэм къыщыратыщтыр сомэ мин 200 фэдиз. Ипшъэрылъ зэрищыкIагъэм тетэу зигъэцакIэкIэ, «Ветеран боевых действий» зыфиIорэ статусри иIэ хъущт.

Тиреспубликэ ипащэхэм подразделением изэхэщэн лъэшэу анаIэ тырагъэты. Анахь контракт цIыкIур мэзищым телъытагъ, а уахътэмкIэ ыпкIэ хэмылъэу отпуск къаIызыхыщтхэр къа­хэкIыщтых, арэу щытми, иIоф­шIэпIэ чIыпIэ хэти къыфэнэщт.

Иунагъо зыпарэми зэрэщымыкIэрэр зышIэрэ дзэкъулыкъу­шIэм ипшъэрылъхэр амал зэриIэкIэ нахь дэгъоу зэригъэцэкIэщтхэр хэткIи шъэфэп. Джащ пае Мыекъопэ дивизионым идзэкъулыкъушIэхэу Украинэм кIощтхэм яунагъохэм социальнэ IэпыIэгъу ятыгъэным пае КъумпIыл Мурат унашъо ышIыгъ унагъо пэпчъ сомэ мини 100 зырыз зэтыгъоу аIэкIагъэ­хьанэу. Социальнэ IэпыIэгъум къыдыхэлъытагъэу ахэм яунагъохэм арысхэм зызщагъэпсэфыщт чIыпIэхэмкIи, ясабыйхэр кIэлэцIыкIу лагерьхэм агъэкIонхэмкIи амал аратыщт.

— Мыщ фэдэ артиллерийскэ дивизионым дзэ къулыкъур щы­зыхьынэу щытхэм сыд фэдэ пшъэрылъха яIэхэр?

— Федеральнэ хэбзэгъэуцугъэу «Дзэ къулыкъум кIохэрэм япшъэрылъхэм яхьылIагъ» зыфиIорэм, ащ нэмыкIэу шэпхъэ- правовой акт заулэмэ атегъэ­псыхьагъэу а пшъэрылъхэр зэшIуахынхэ фаеу мэхъу.

ЦIыфым ипсауныгъэ изытет, гъэсэныгъэу иIэр, дзэ къулыкъум зэрэфэхьазырыр къыдалъытэх.

ЗыгорэкIэ мы лъэныкъом шъунаIэ тешъудзагъэу е упчIэ горэхэр шъуиIэхэ хъумэ, муниципальнэ военкоматхэу шъузщы­псэурэ чIыпIэхэм яIэхэм зафэ­жъугъаз.