Я XX-рэ лIэшIэгъум ия 30 — 40-рэ илъэсхэм репрессиеу щыIагъэхэр лъэныкъо горэмкIэ зынэмысыгъэ унэгъуабэ тихэгъэгу исэп пIоми хъущт. Партием исатырэ хэтхэм, шIэныгъэлэжьхэм, творчествэм пылъ цIыфхэм къащегъэжьагъэу мэкъумэщышIэ е рабочэ къызэ­рыкIохэм анэсыжьэу ащ къы­хиубытагъэх. 1937 — 1938-рэ илъэсхэм нэбгырэ миллионрэ ныкъорэ агъэтIысыгъ, ахэм ащыщэу миллионрэ шъищрэмэ яIоф хьыкумхэм ахэмыхьэрэ къулыкъухэм щатегущыIэхи аумы­сыгъагъэх, нэбгырэ 700-р аукIыгъ.

Сталиным ирепрессие къыхиубытагъэхэм ащыщ зэшъхьэгъусэхэу Хьаткъо Рэмэзан Теуцожь ыкъомрэ Цухъо Аминэт Ибрахьимэ ыпхъумрэ.

Зыныбжь хэкIотагъэу Адыгеим исхэм Хэгъэгу зэошхом илъэхъан Пшызэ шъолъыр щыригъажьи Берлин нэсыгъэ дзэ врачэу, шапсыгъэ пшъашъэу Цухъо Аминэт зымышIэрэ ахэтэпщтын. ЦIыфыгъэшхоу хэлъым­кIэ, Адыгеим, Пшызэ шъолъыр, Урысыем ыкIи Советскэ Союзым япатриотэу зэрэщытымкIэ Аминэт щысэтехыпIэу зэрэщытыр шIэныгъэлэжьэу, профессорэу Аулъэ Малыч итхыгъэ къыщиIогъагъ.

Аминэт 1913-рэ илъэсым къуаджэу Афыпсыпэ къыщы­хъугъ. Ащ ятэ хы ШIуцIэ Iушъом щыпсэущтыгъэу Краснодар краим къэкощыжьыгъэхэм ащыщыгъ, IофшIэкIо къызэрыкIуагъ, тыжьыным хишIыкIыхэти онэ IапIэхэр, шхохэр ышIыщтыгъэх. Ишъхьэгъусэ унэгъо хъызмэтым, сабыйхэм япIун афэгъэзэгъагъ.

ЗэлI-зэшъузхэм ясабыйхэр шъыпкъагъэ ахэлъэу яхьалыгъу къалэжьынэу, хьалэлынхэу, цIы­фыгъэм рыгъозэнхэу агъасэщтыгъэх.

Янэ-ятэхэр япшъэшъэжъые кIэлэегъаджэ хъуным лъэшэу фэягъэх. Ежь нэмыкIэу зе­кIуагъ. Краснодар гурыт еджапIэр къы­зыщеухым медицинэ институтэу Москва дэтым чIахьэ. 1935-рэ илъэсым ядэжь къегъэзэжьы. АдыгеимкIэ ар апэрэ хирург бзылъфыгъэ мэхъу. Илъэс заулэрэ хирургиемкIэ отделением иординаторыгъ, етIанэ къалэу Анапэ кIэлэцIыкIу IэзэпIэ-гъэ­псэфыпIэу дэтым Iоф щишIагъ.

Ленинград дэт кIэлэегъэджэ институтэу А. И. Герценым ыцIэ зыхьырэр къыухыгъэу, кIэлэ­егъэджэ ныбжьыкIэу Хьаткъо Рэмэзан а лъэхъаным Крас­нодар къэкIо. НыбжьыкIитIур насыпэгъу зэфэхъух. ГъашIэм аущтэу щытынэу гугъэщтыгъэх. ГухэкIми, янасыпышIуагъэ чы­жьэу нэсыгъэп.

1930-рэ илъэсхэм Рэмэзан Адыгэ кIэлэегъэджэ техникумэу Краснодар дэтым щыригъаджэщтыгъэх. А лъэхъаным къумалыгъэмрэ репрессиехэмрэ хэгъэгур атхьалэщтыгъ. 1937-рэ илъэсым Рэмэзанрэ Аминэтрэ яунагъуи ахэр «къихьагъэх». Рэмэзан «народым ипый» аIуи агъэтIысыгъ.

1929-рэ илъэсым къыщегъэ­жьагъэу ВКП(б)-м хэтыгъэ кIа­лэр репрессием зыкIыхэфагъэр зыпарэми къыгурыIощтыгъэп, укIэупчIэнри щынэгъуагъ.

Зэшъхьэгъусэхэр мэзиблэ нахьыбэрэ зэкIымыгъугъэхэу унагъор зэтечыгъэ хъугъэ. Хьаткъо Рэмэзан иIоф хьыкумыр хаплъи, илъэси 10 лагерым къэтынэу тырилъхьагъ. Ежь нэ­мыкIэу «народым ипый» цIэр зыфаусыгъэ горэ гъусэ фашIи Сыбыр ащагъ.

ШIу ылъэгъугъэ кIалэм цIыфыгъэшхо, шъыпкъагъэ зэрэхэ­лъым ицыхьэ телъэу Аминэт пащэхэм якабинетхэр къыкIухьэщтыгъэх. Ау «тарихъым имеханизмэу» атIупщыгъэм упэшIуе­кIоныр къызэрыкIоу щытыгъэп. Уахътэр лъыкIуатэщтыгъ, ау ишъхьэгъусэ лъапIэу, лажьэ зимыIэу дащыгъэм икъэбар гори щыIагъэп.

1941-рэ илъэсыр къихьагъ. Апэрэ мэфэ дэдэхэм дзэм исатыр хэхьагъэх военврачэу Цухъо Аминэтрэ ышэу Аслъанрэ. Аслъан Белоруссием щызэуагъ, партизан отрядым ипэ­щагъ. ЕзыгъэжьэгъэкIэ хирургэу Аминэт ЧIыгу Залэм къулыкъу щихьынэу хъугъэ. Пшъыгъэми зэхимышIэу врач ныбжьыкIэм иIэпэIэсэныгъэ хигъахъощтыгъэ. Ащ ыуж бэ темышIэу опытрэ хэшIыкIышхорэ зиIэ хъугъэ хирургыр госпиталэу Дзэ Плъы­жьым къыдекIокIырэм Iоф щишIэнэу агъакIо, уIэгъэ ин зытемылъ дзэкIолIхэм зыщяIа­зэхэрэ отделением пащэ фашIы.

Аминэт Пшызэ шъолъыр, Дон ащыригъажьи, Украинэр, Польшэр зэпичыгъэх, хирургическэ отделением ипащэу, хирург пэ­рытэу Берлин нэсыгъ.

Медицинэ къулыкъум имайорэу Цухъо Аминэт Ибрахьимэ ыпхъум илIыблэнагъэ Жъогъо Плъыжьым иорденкIэ ыкIи Хэгъэгу зэошхом иорденэу я II-рэ шъуашэ зиIэмкIэ, Польшэм идзэ орденкIэ, медальхэу «За боевые заслуги», «За оборону Кавказа», «За победу над Герма­нией в Великой Отечественной войне 1941 — 1945гг» зыфиIохэрэмкIэ къыхагъэщыгъ.

Заор заухыгъэ ужыми Рэмэзан фэгъэхьыгъэу зыпари къэбар щыIагъэп. Аминэт лъыхъоным пидзэжьыгъ, ау зыпари къыкIэкIуагъэп. Заор заухыгъэм илъэситIу тешIагъэу ежь янэ письмэ къыфэкIуагъ. Рэмэзан Азербайджан икъалэу Кировобад щыIэу, мэзэ заулэкIэ къа­тIупщыжьыщтэу къытхыгъ. Ныр фэсакъызэ къэбарыр ипшъашъэ фиIотагъ. ПкIэ имыIэу зэрежэщтыгъэм ыгъэуцогъэ Аминэт къэмэхи, къызэхэфагъ. Къызэ­рэнэхъэжьэу шинелыри зэрэщыгъэу Азербайджан кIуагъэ. ИлъэсипшIым зэрэмылъэгъугъэ­хэу Рэмэзан къызатIупщыжьым зэIукIагъэх. Аминэт ишъхьэгъусэ ышIэжьи, ымышIэжьи фэдагъ. Лъэшэу ар зэхъокIыгъэ хъу­гъагъэ. Аминэт илI Афыпсыпэ, янэ дэжь, къыщэжьыгъ. Къо­джэдэсэу къэбар гушIуагъор зылъыIэсыхэрэр къафэгушIо­щтыгъэх. Арэу щытми, зэкIэми агу шIугъэп.

ГухэкIми, зэшъхьэгъусэхэм къиныр ащ щаухыгъэп, джыри апэ илъыгъэр бэ. Пшъэшъэ цIыкIу къафэхъуи Фатимэ фаусыгъ, ау илъэситф нахь ымыныбжьэу ар дунаим ехыжьы. А къинри къызэпачыгъ. Нэужым сабый къафэхъужьыгъэп. Аминэт илI ыгу къыдищэеным кIуачIэу иIэр зэкIэ хилъхьэщтыгъэми, илъэс заулэ зытешIэ нэуж ныIэп Рэмэзан зыкъышIэжьи, щыIэныгъэм зыхэгъозэжьыгъэр.

Репрессиехэм ахэфагъэм ишъхьэгъусэ иакъылрэ ыкIуа­чIэрэкIэ къылэжьыгъэр зыпа­рэкIи къызэрэрамыдзэрэр нахь кIасэу нафэ къэхъугъ. Аминэт опытышхоу иIэри, иIэпэIэсэныгъи ар зыщылэжьэрэ лъэныкъом ипащэхэм зыщагъэгъупшэгъагъ, хирургиемкIэ IэпэIэсэ­ныгъэу хэлъыр ямыщыкIагъэу къычIэкIыгъ. Цухъо Аминэт къоджэ сымэджэщым иврач хъугъэ.

Рэмэзанэ кIэлэегъэджэ Iоф­шIэным хагъэхьажьыным егу­пшысахэщтыгъэп. Хьылъэхэр зэрихьэхэуи уахътэ къекIугъ. Илъэсхэр тешIагъэх шIу ылъэгъурэ сэнэхьатым къыфигъэзэжьыным пае. Джащыгъум агу изэу жьы къащэжьыгъ. 1953-рэ илъэсым Хьаткъо Рэмэзан аухыижьыгъагъ. ЦIыфхэр бэу зыщызэхэхьэрэ чIыпIэхэм, цы­хьэ фамышIэу къыфычIэплъы­хэрэм ащыщынэжьыныр ищыкIэгъагъэп, ау илъэсыбэхэм хы­мэу зэралъытагъэр джыри бэрэ ыгукIэ зыдиIыгъыгъ.

Зэшъхьэгъусэхэр уахътэ го­рэм къуаджэу Хьатыгъужъы­къуае дэсыгъэх, етIанэ Мые­къуапэ къэкIожьыгъагъэх. Нэ­ужым Рэмэзан Тэхъутэмыкъое районым гъэсэныгъэмкIэ иотдел IофшIэн къыщыратыгъ. Ащ Тэхъутэмыкъуае игурыт еджапIэ Iоф щишIагъ, къуаджэу Бжы­хьэ­къоежъым дэт еджапIэми ипэщагъ. 1961-рэ илъэсым псэупIэу Яблоновскэм еджэпIакIэу щашIыгъэр аухи затIупщым ащ пащэ фашIыгъ. Илъэс заулэ тешIагъэу а лъэхъаным Адыгеим анахь инэу итыгъэ еджапIэу N 5-р аухышъ, нэбгырэ 950-мэ ателъытэгъэ еджэпIэшхом Рэмэзан Теуцожь ыкъор пащэ фашIы.

Илъэситфэу ащ зэрэщылэ­жьагъэр иIофшIэгъухэм шIукIэ агу къинэжьыгъ.

Аминэт хирург IэпэIасэу зэ­рэщытыр зыпарэми зэримы­щыкIагъэр къызыгурэIом, нэмыкI лъэныкъо зигъэзагъ. ­Илъэс 20-рэ ащ Краснодар икIэлэ­егъэджэ институт, джы университетым, Iоф щишIагъ. Спор­тивнэ медицинэмкIэ курсхэр зэхищэщтыгъэх, мы лъэныкъомкIэ зэреджэщтхэ тхылъ къыдигъэкIыгъ. Ащ Iутызэ пенсием кIуагъэ.

Аужырэ илъэсхэм зэшъхьэгъусэхэр поселкэу Яблоновскэм дэсыгъэх. Илъэс пчъагъэм зэ­рэзэкIэрычыгъагъэхэм ыпсы­хьагъэхэу, мафэу зэдагъашIэрэ пэпчъ уасэ фашIыщтыгъ. Рэмэзан дунаим ехыжьымэ къызщыхъугъэм щагъэтIылъыжьынэу зэрэфаер аужырэ уахътэхэм бэрэ къыхиIукIыщтыгъ. Илъэс 75-рэ ыныбжьэу ар дунаим ехыжьыгъ. КIымэфэ чъыIэу щы­тыгъ, осышхуагъ. Осыр зэрэбэм къыхэкIыкIэ Шэуджэн районым автомашинэкIэ хьадэр ащэжьыныр Iоф къин хъугъагъэ. Арэу щытми, ишъхьэгъусэ къызкIэ­лъэIужьыгъэр фишIэным пае Ами­нэт жэ къыгъоти, ащкIэ Рэ­мэзан икъуаджэ аригъэщэ­жьыгъагъ.

Ащ ыуж илъэситф тешIагъэу, 1996-м, Аминэти дунаим ехы­жьыгъ. Шапсыгъэ пшъашъэу Цухъо Аминэт зэо гъогур зыдикIугъэхэм, Iоф дэзышIэнэу зинасып къыхьыгъэхэм егъа­шIэм агу илъыщт.

«Ащ ищыIэныгъэ гъогу къыткIэхъухьэрэ лIэужхэмкIэ щы­сэтехыпIэ хъущт», — ыIуагъ профессорэу Аулъэ Малыч. АКIЭГЪУ Разыет. Тэхъутэмыкъуай.