1941 — 1945-рэ илъэсхэм щыIэгъэ Хэгъэгу зэошхор тикъэралыгъо­шхоу СССР-щтыгъэмкIи советскэ цIыфхэмкIи гуимыкIыжь лыузэу, мыкIыжьырэ тыркъоу къэнагъ. Ар заухыгъэм илъэс 77-рэ тешIэжьы­гъэми, зыщыгъэгъупшэгъуай, сыда пIомэ ащ имэшIожь стыр ымы­лып­кIыгъэ чIыгу зали, ар зынэмысыгъэ цIыф лъэпкъи, лIакъуи, унагъуи тихэгъэгушхо исэп.

Хэгъэгу зэошхом лъыпсыр псыхъоу щычъагъ, ащ цIыф миллион 26-м нахьыбэ хэкIодагъэу къалъытэ. Зэошхом Адыгеим икIыгъэ нэбгырэ мин 80 ащ хэлэжьагъ. Ахэм ащыщ горэми чэтэ чIэгъым «нан» щиIожьыгъэп, нэбгырэ мин 30-м къэралыгъо шIухьафтын зэфэшъхьафхэр къалэжьыгъэх, Родинэм паемэ ахэр псэемыблэжьыгъэх.

Жъогъуибл — лIыхъужъибл

Ахэр: Андырхъое Хъусен, Ацумыжъ Айдэмыр, Бжыхьакъо Къырымчэрый, Къош Алый, Нэхэе Даут, Тхьагъушъэ Исмахьил, ШIуцIэ Абубэчыр. Хэгъэгум, лъэпкъым апае зышъхьасыжьыгъэхэп.

Напэ зиIэм лIыгъэ иI

«Псэр ащэ, напэр ащэфы» еIо гущыIэ­жъым. Ащ рыгъуазэхэзэ, лIыгъэшIапIэ ифэхэмэ, щтэр амышIэу пыим пэуцунхэр ыкIи фырикъунхэр афэукIочIынэу кIалэ­хэр агъасэщтыгъэх. АдыгэхэмкIэ лIы­гъэм мэхьанэшхо иIагъ, зэгорэм лъэпкъышхоу щытыгъэр, лIыблэнэ-гушхуагъ, тарихъ хъугъэ-шIэгъэ зэфэшъхьафхэми ар къа­щаушыхьатыгъ. Жъогъо зэшиблым ащыщэу Тхьагъу­шъэ Исмахьил зигъэшIэ гъогу кIэкI непэ тырыплъэжьыщтыр, тыгу къэдгъэкIыжьыщтыр.

НыбжьыкIагъ, ау лIыблэнагъ

Тхьагъушъэ Исмахьилэ 1921-рэ илъэ­сым Краснодар краимкIэ ТIопсэ районым ит къуаджэу Кодэшъхьапэ (Малое Псеушхо) къыщыхъугъ. Къоджэ еджапIэр къызеухым, курсхэм ащеджагъ, бухгалтерэу икъоджэ колхозэу Ворошиловым ыцIэ зыхьыщтыгъэм Iоф щишIагъ. 1940-рэ илъэсым дзэм ащагъ ыкIи дзэ училищым еджакIо агъэкIуагъ.

1942-рэ илъэсым ищылэ мазэ къыщыублагъэу И. Тхьагъушъэр зэуабэу нэмыц-фашистхэм, техакIохэм арашIылIагъэхэм ахэлэжьагъ. ЫIэ илъ дзэкIолIхэм афэгумэкIэу, укIытэпхэ-зэкIэубытагъэу ыкIи псэемыблэжь офицерэу ары полкми дивизиеми зэращашIэщтыгъэр. Жъогъо Плъыжьым иорден къыфагъэшъошэ­гъагъ.

Iоныгъом, 1943-рэ илъэсым тидзэхэр Днепрэ инэпкъхэмкIэ лъыкIотагъэх. Ау пыидзэхэм нахь пасэу псыхъом иджабгъу нэпкъ гъэпытэгъэнымкIэ Iофхэр зэшIуахыгъагъэх. Днепрэ советскэ дзэхэр къекIолIэнхэ амылъэкIынэу зэтырагъэпытыхьэгъагъ, зэхакъутэгъэ дивизиер рагъэкъужьэу, ежьхэм ядзэ кIуачIэхэр къыращалIэщтыгъэх. Пыим сыд ышIагъэ­ми, тэ тичастьхэр зэтыриIэжэнхэр фэлъэкIыгъэп.

Днепрэ псым исыкIынхэшъ, иджабгъу нэпкъ техьан зылъэкIыщтхэри псэемыблэжьхэу тидзэ къыхэкIыгъэх, ахэм ащыщыгъ ротэм икомандирэу, лейтенантэу И. Тхьагъушъэр. Я 89-рэ шхончэо полкым ия 29-рэ шхончэо дивизие икомандир лейтенантэу Тхьагъушъэм ыкIи ащ иротэ пшъэрылъ къафигъэуцугъ — зэкIэми апэ Днепрэ зэпырыкIынхэшъ, къалэу Канев икъыблэкIэ иIэ лъэгапIэу 175,9-р зэлъаубытынэу. Тидзэхэр псым зэпырыдзыгъэнхэр ащ нахь къыгъэпсынкIэщтыгъ.

Iоныгъом и 25-м ичэщ шхончэо ротэу Тхьагъушъэ Исмахьилэ зипащэр, сыд ишIыкIэми, пыйхэм ящэ машIо хэтэу Днепрэ иджабгъу нэпкъ техьагъ. Пыим зызэрэригъанэрэм емылъытыгъэу, лъэгапIэр аштэгъагъ. Ау фашистхэм хъурэр къагурыIуагъэу, ащ фэдэ мэхьанэ зиIэ уцупIэр зыIэкIамытIупщ ашIоигъоу, замышIэжьэу ор къадашIэхыгъ, заом тхьамафэм ехъу ыкъудыигъ.

Чъэпыогъум и 2-м пыим танкхэр, самолетхэр ыкIи лъэсыдзэ батальоныр мы чIыпIэм къыритэкъулIагъэх. Мыщ фэдэ чIыпIэ зэжъу плъырым адыгэ кIалэу, командир лIыбланэу Тхьагъу­шъэм пыидзэм пэшIуекIогъэнымкIэ амал къы­гъотын фэлъэкIыгъ, фашистхэр шIукIаеу зэкIадзагъэх, пыим иротитIу мы чIыпIэм зыIокIуадэм, зэкIэкIуагъэх. ТидзэкIолIхэм лъэгапIэр къызIэкIагъэхьагъ ыкIи зыIэкIагъэкIыгъэп, джы тидзэхэм лъыкIотэнхэ амал агъотыгъагъ.

Днепрэ зэпырыкIынхэмкIэ лIыгъэу, лIыблэнагъэу, лIыхъужъныгъэу къыгъэ­лъэгъуагъэм пае СССР-м и Апшъэрэ Совет и Президиум и УнашъокIэ чъэпыогъум и 25-м, 1943-рэ илъэсым лейтенантэу Тхьагъушъэ Исмахьилэ Советскэ Союзым и ЛIыхъужъыцIэ къы­фагъэшъошагъ. Ау лIыхъужъ псэемыблэжьым щыIэкIэ тынчыр къылъэгъу­жьынэу хъугъэп, зэуапIэм къикIыжьыгъэп: 1944-рэ илъэсым ар фэхыгъэ.

И. Хь. Тхьагъушъэм ТекIоныгъэр къыгъэблэгъагъ, мамырныгъэр ыухъумагъ. ЛIыхъужъым икъуаджэу Кодэшъхьапэ Тхьагъушъэ Исмахьилэ исаугъэт щагъэуцугъ, къуаджэм гурыт имыкъу еджапIэу дэтым ащ ыцIэ ехьы. Илъэс 23-рэ зэкIэмкIи Тхьагъушъэ Исмахьилэ къыгъэшIагъэр, ау лIыгъэ-цIыфыгъэр ишъошэ иныгъ, хэгъэгоу илъапIэр нэкоу къыухъумагъ. ЛIэужыкIэхэм апае ыпсэ ытыгъ. ЛIыхъужъхэр лIэхэрэп, ялIыгъэ хабзэкIэ ренэу къыдготых. Мамырыкъо Нуриет.