ЦIыфхэм пцIэ раIофэ ущыI

ЩыIэныгъэм тамэ щызыфишIы­ныр, цIыфхэм зэфэдэу афэзэфэныр, фэлъэкIырэмкIэ къогъанэ имыIэныр бэмэ къадэхъурэп. Ау зырызхэр щыIэх шIушIэным, зэфагъэм къыфэхъугъэхэу, мып­шъыжь-емызэщыжьхэу, пэрытхэу ыкIи кIэщакIохэу.

ЩыIэныгъэр икIэсагъ, цIыфхэр илъэпIагъ, ышIэрэ Iофым сыдигъуи псэ къыпигъакIэщтыгъ. ЗыфасIорэр зышIэщтыгъэхэм шIукIэ агу къинагъэу, зыцIэ дахэкIэ раIоу, бэмышIэу зидунай зыхъожьыгъэ Ацумыжъ Ольга Александр ыпхъур ары.

Дэгъоу зышIэщтыгъэхэм – университетым щыдеджагъэхэм, иIофшIэгъухэм, иIахьылхэм, иныбджэгъу гупсэхэм къызэра­IотэжьрэмкIэ, ар шIур зылэжьыгъэ цIыф. ИмыIахь ышхыгъэп, ежь имыгуапэр хэти ришIагъэп, зафэу псэугъэ, ежь ышъхьэ къы­щигъа­кIэзэ, къешIэкIыгъэ цIыфхэм афэгумэкIыныр ишэн шъхьаIагъ.

Унагъор – лъапсэ

Ольга Александровнар тихэгъэгу итарихъкIэ анахь мэфэ щэчыгъуаем, мэкъуогъум и 22-м 1947-рэ илъэсым, Саратовскэ хэкум ит къалэу Красноармейскэ къыщыхъугъ. Ятэ Хэгъэгу зэо­шхом апэрэ мафэхэм къащегъэ­жьагъэу чанэу хэлэжьагъ, уIэгъэ хьылъэ къытыращи, Къыблэ фронтым ия 56-рэ дзэм къы­хэкIыжьын фаеу хъугъэ. Илъэ­хъан­кIэ бгъэшIагъо икъоу, лIым апшъэрэ гъэсэныгъэ дэгъу иIагъ. Александр Семен ыкъор гъэтхапэм 1942-рэ илъэсым Саратовскэ хэкум икъалэу Красноармейскэ агъэкIуагъ, чIыпIэ совхозым идиректорэу агъэнэфагъ ыкIи заор аухыфэкIэ, цIыф лэжьакIохэр игъусэхэу, Дзэ Плъыжьыр гъэшхэгъэнымкIэ фэлъэкIыщтыр ышIагъ. Ишъхьэгъусэу Евгения Андреевнам нэIуасэ зыщыфэхъугъэр къалэу Красноармейскэр ары, мы совхозым иэкономистэу ащ Iоф ышIэ­щтыгъ. Зэшъхьэгъусэхэм Ольгэ яапэрэ сабыигъ, ащ ыужым, нахьыкIэ тIолъфэ­ныкъохэу Александррэ Юлиерэ къафэхъугъэх. Ольгэ янэ дэIэпыIэзэ ахэр дипIугъэх, шIу дэдэ ылъэгъущтыгъэх.

Ольгэ Красноармейскэм дэт еджапIэм чIэ­хьагъ. 1963-рэ илъэсым Куреновхэм яунагъо Мые­къуапэ къэкощыжьыгъ. Пшъашъэм ятэ Мыекъуапэ дэт совхозэу N 10-м пащэ фашIыгъ, янэ Адыгэ хэку исполкомым мэкъу-мэщымкIэ игъэIоры­шIапIэ иэкономист шъхьа­Iагъ. Ольгэ Мыекъопэ гурыт еджапIэу N 6-р къыухи, Къэ­бэртэе-Бэлъкъар къэралыгъо университетым тарихъымкIэ ифакультет чIэхьагъ. Еджэным егугъущтыгъ, ащ готэу университетым иобщественнэ щыIакIэ чанэу хэлажьэ, студенчествэр ыгъэдэIон, зэхищэн елъэкIы, ежьми шъхьакIафэ къыфашIы. Университетым къыщыдеджа­гъэхэм Ольгэ шIукIэ агу къи­нагъ. ЯкурскIэ зэрэзэкъотыгъэхэр, зэрэзэдеIэжьыщтыгъэхэр, шIу зэрэзэрэлъэгъущтыгъэхэр, Ольгэ, сэмэркъэур икIасэу, хэти ишIуагъэ ригъэкIыным зэрэфэхьазырыгъэр къаIотэжьы. Ащ сыдкIэ зыфэбгъэзагъэми, амал горэ иIахэмэ къызэрэбдеIэщтыгъэр, зэрэхьалэлыгъэр хагъэунэфыкIы. Ольгэ идунай зэрихъожьыгъэр зашIэм, къыдеджагъэхэм лъэшэу гухэкI ащыхъугъ.

ЩыIэныгъэ гъогушхор

1969-рэ илъэсым диплом «плъыжьыр» зыIыгъ тарихълэ­жьэу Ольгэ Мыекъуапэ къыгъэзэ­жьыгъ. IофшIапIэ Iухьэмэ шIоигъоу лъэпкъ гъэсэныгъэмкIэ къэлэ отделым кIуагъэ, ау ВЛКСМ-м икъэлэ комитет пшъэ­шъэ ныбжьыкIэр шхапIэхэм ыкIи хьакIэщхэм ятрест икомсомольскэ организацие исекретарынэу къыгъэлъэ­гъуагъ ыкIи хадзыгъ. А уахътэм партийнэ-комсомол организациехэм хэгъэгум мэхьанэшхо щаратыщтыгъ. Ольгэ IофшIэным зэрэщытэу зыритыгъ, ежь трестым иIэшъхьэтети ныбжьыкIэ Iофтхьабзэхэм язэхэщэн­кIэ Iэпы­Iэгъу къыфэхъущтыгъ. Анахь пщэрыхьакIо, кондитер ыкIи официант дэгъухэм якъы­хэхынкIэ зэнэкъокъухэр зэхещэх, IофышIэ­хэри ащ фэдэ екIо­лIэкIэ-шIыкIакIэм нахь къеIэтых, ашIэ­рэм нахь фегъэчэфых. ТекIоныгъэр къыдэзыххэрэм ацIэ зэ­-лъэ­Iу, IофшIэкIэ амалым хэхъо. Ольгэ иIофшIакIэкIэ, ичаныгъэ­кIэ, игуетыныгъэкIэ цIыфхэр зэгу­ригъэ­Iонхэ ыкIи зылъищэнхэ зэрилъэ­кIырэр къэнафэ, 1970-рэ илъэсым Адыгэ хэку комсомолым ащэжьы. Мы илъэсым ыкIэм хэку комсомолым илектор куп пащэ фашIы. Мыщ хэтыгъэх опытышхо зиIэ еджэгъэ-гъэсагъэхэр – А. ЯкIэкъор, А. Шэуджэныр, А. Хьагъурыр, А. Сусловыр, М. Даурыр, А. Киселевыр, А. ШъхьакIумыдэр, нэмыкIхэри.

Адыгэ хэкум икомсомол организацие Iоф щишIэзэ, Ольгэ инасып къычIэкIыгъ, ищыIэныгъэ гъогу рипхыгъ Ацумыжъ Казбек ГъучIыпсэ ыкъом. НыбжьыкIэхэм унэгъо дахэ зэдашIагъ, пшъэшъэ­жъые цIыкIуитIу зэдагъотыгъ, зэдапIугъ, ахэр джы ежьхэри ны хъугъэх, къорэлъф, пхъорэлъфхэр яIэ хъужьыгъэх. Мыщ дэжьым къыхэгъэщыгъэн фае Ольгэрэ Казбекрэ яIорэ-яшIэрэ зэхэлъэу, яунэ ихьэрэ цIыфхэм гушIохэу къапэгъокIхэу, щыIэныгъэм тIури зэрэфэразэр къахэщэу къызэрэрыкIуагъэхэр.

Ацумыжъ Казбек ышыпхъоу, урысыбзэмрэ литературэмрэкIэ кIэлэегъаджэу Марет ышырэ инысэрэ яхьылIагъэу игуапэу бэ къыIуатэрэр. Ольгэ нэмыкI лъэпкъ щыщыгъ. Ащ къыхэкIэу, якIалэ урыс пшъашъэр псэогъу фэхъуныр янэ-ятэхэм апэрэмкIэ къяхьылъэкIыгъ. Ау Казбек ятэ (кIэлэегъэджагъ) ныбжьыкIитIур ыгъэтIыси адэгущыIагъ, джащыгъум къыгурыIуагъ мы нэбгыритIур шIу зэрэзэрэлъэгъухэрэр. Унагъо зэдашIэныр ямурад инэу зэрэщытыр Ольгэ къыриIоты­кIыгъ, шъыпкъэ, ежьхэм зэрахэмысыщтхэр, унэгъо шъхьафэу тIысынхэшъ, ашъхьэ зэрэфэлэ­жьэщтхэр ыушъэфыгъэп. Нысэм гулъытэ, гумэкI, къэрар зэриIэр псынкIэу къэлъэгъуагъ: ипщ-игуа­щэм адэжь къызыкIокIэ, хъуп­хъэ дэдагъ. Анахьэу Марет ыгу къинэжьыгъэр янэ ипсауныгъэ зэщыкъуагъэу Краснодар сы­мэджэщым зычIэлъым, Ольгэ шъхьэгъусэм имызакъоу, ипщыпхъу Марети къеушъыеу, ынаIэ ренэу къызэратетыгъэр ары. Апэрэ пшъэшъэжъыер къыфэхъу­гъэкIэ къодыеу, ар ыIыгъэу сымэджэщым гуащэм дэжь къы­зэрэкIогъагъэр, нанэри сабыим «Тэтыеба, Саидэ цIыкIур – Ацумыжъба!» ыIуи лъэшэу зэригъэ­гушIогъагъэр ащыгъупшэрэп.

Ацумыжъ Ольгэ зыхэхьэгъэ унагъом шъхьэкIафэ фишIын ыкIи щэIэфэкIэ пстэуми зыкъаригъэштэн ылъэкIыгъ, ащкIэ уехъуа­псэ. Ары, Ольгэ хэткIи сыдкIи ыгу зэIухыгъагъ, гъунэнчъэу щыIэныгъэр икIэсагъ, гукъауи нэшхъэи ишэн зэтет дахэ къыфи­гъэпсынкIэщтыгъ. Апэрэ сабыир къызыфэхъум, Мыекъопэ музыкальнэ училищым (джы Адыгэ республикэ музколледжым) тарихъымкIэ кIэлэегъаджэу кIожьыгъагъэ. КIэлэегъэджэн Iофыми лъэшэу егугъугъ, ригъаджэхэрэми, иIофшIэгъухэми ащ псынкIэу гу лъатагъ. А лъэхъаным училищым идиректорыгъэр Хьанахъу Адам Асхьад ыкъор ары. Ацумыжъ Ольгэ Александр ыпхъум мэшIочэ лъэш исэнэхьаткIэ зэрэхэлъым гу лъитагъ ыкIи гъэсэныгъэмрэ пIуныгъэмрэ гъэлъэшыгъэным мэхьанэшхо ритэу, ар ежь игуадзэу ыгъэ­нэфэгъагъ. Зэрэщыгугъыгъэуи къычIэкIыгъ, ныбжьыкIэхэр еджэнми щыIакIэми акIигъэгушIухэу, агурыIуапэу ахэтыгъ. Ольгэ кIэлэегъэджэ дэгъугъ, ащ изакъоп, цIыф къэбзэ дэхагъ. Джары ар зышIэщтыгъэхэм агу къызэринагъэр. Ныбджэгъуныгъэр пIонышъ гу тIупщыгъэ хьалэлыгъ. ШIыкIэ-IокIэ дахэ, щэIэгъэшхо, гъэсэныгъэ-шIэныгъэ куу, шъыпкъагъэ зыхэлъыгъ. ТарихъымкIэ иурокхэм уащызэщынэу щытыгъэп, ахэр гъэшIэгъонэу зэхищэщтыгъэх, ипредмет шIу аригъэлъэгъун ылъэкIы­щтыгъ. ИIофшIэгъухэм ащыщхэм Ольгэ цIыф зафэу, нэфынэу, узыкIырыплъын бзылъфыгъэу, кIэлэегъэджэ дэгъоу, IофшIакIоу, нэу, шъхьэгъусэу ыкIи бысымгощэ чанэу зэрэщытыгъэр ащыгъуп­шэрэп.

ЯтIонэрэ сабыеу Маринэ къызэхъум, декретым щысынэуи хъугъэп. 1979-рэ илъэсым, чъэ­пыогъум, Адыгэ кIэлэегъэджэ училищым (джы педколледжым) тарихъымрэ обществоведениемрэкIэ кIэлэегъаджэу агъакIо, ащ готэу, еджапIэм ипрофсоюз организацие ипэщагъ.

Сыдрэ Iофи фэчэфыгъ, дэ­гъоу ыгъэцакIэщтыгъ. 1985-рэ илъэсым игъоу алъэгъуи, СПТУ N 17-м ежь исэнэхьаткIэ Iоф щишIэнэу агъэкIуагъ, тарихъыр училищым щеджэхэрэм шIу аригъэлъэгъугъ.

IэпкIэ-лъапкIэу, игу­лъы­тэ зынэмысырэ щымыIэу, иунагъо имызакъоу, Iахьылхэри, бла­гъэхэри, ныбджэгъухэри, иIоф­шIэгъухэри зэфэдэу къызэдигъэ­гъунэхэу зэрэщытыгъэр ипщыпхъу ыпхъоу Бэлла Этлуховам ыкIи дэгъоу зышIэщтыгъэ­хэм хагъэунэфыкIы. МэфэкIхэмкIи, юбилейхэмкIи, нэшхъэягъо­хэмкIи Ольгэ бэ ыпшъэ ифэщтыгъэр, хэти ыгу къызэрэдищэещтым, зэрэфэсакъыщтым лъэшэу ынаIэ тетыгъ. Ацумыжъхэм яунагъо ыпкъы пытагъ. КъызэраIотэжь­рэмкIэ, Ольгэ анахьэу сабыйхэр икIэсагъэх, ахэм ялэгъум фэдэу загуригъа­Iощтыгъ. Узышхор къы­зыхагъэщыми, ащ ищынагъо зыкъыригъэуфагъэп, щыIэныгъэм иIэшIугъэ-лъэпIагъэ зыдиIыгъэу, къы­фэгумэкIырэ пстэуми ежь яушъыижьэуи къыхэкIыгъ.

1991-рэ илъэсым гъэсэныгъэм­рэ шIэныгъэмрэ яIофышIэхэм апае Мыекъуапэ профсоюзым икъэлэ Совет щызэхащэгъагъ, бэдзэогъум и 1-м О. А. Ацумыжъыр ащ итхьаматэу хадзыгъагъ. Илъэс пчъагъэхэм, пенсием окIофэ, ащ Iоф щишIагъ. Ольгэ мы пшъэрылъ иныри щытхъу хэлъэу зэшIуихыным, цIыфхэм ягумэкIхэр зэхишIэным ыкIи ахэр дэгъэзыжьыгъэнхэм, кIэлэегъаджэхэм щы­IэкIэ амал тэрэзхэр ягъэгъотыгъэнхэм лъэ­шэу дэлэжьагъ.

ЩыIагъэмэ, бзылъфыгъэ пэ­рытэу, тарихълэжьэу, общественнэ IофышIэшхоу Ацумыжъ Ольгэ ыныбжь илъэс 75-рэ хъущтыгъэ. Игупсэхэм псауныгъэ пытэ яIэнэу, ыпхъухэр, ахэм ялъфыгъэхэр, ишъхьэгъусэу Казбек ыкIи мы лIакъом щыщхэр шIум щымыкIэхэу щыIэнхэу афэтэIо.

Мамырыкъо Нуриет. Сурэтхэр О. А. Ацумыжъым илъэс зэфэшъхьафхэм тырахы­гъэх.