ХьыкумышIыр сэнэхьат къинхэм ыкIи пшъэдэкIыжьышхо зыпылъхэм ащыщ. ХьыкумышI дэ­гъоу ущытыным фэшI хэбзэгъэуцугъэр дэгъоу пшIэ къодыекIэ икъущтэп, уакъылышIоу, губ­зыгъэу ущытын ыкIи уисэнэхьат илъэныкъо зэфэшъхьафхэм хэшIыкIышхо афыуиIэн фае.

ХьыкумышI сэнэхьатым ишъэф­хэм, ащ къинэу пылъхэм, иIофшIэнкIэ гъэхъагъэу иIэхэм афэгъэхьыгъэу джырэблагъэ гущыIэгъу тыфэхъугъ Кощхьэблэ район хьыкумым ифедеральнэ хьыкумышIэу Шыбзыхъо СултIан Ибрахьимэ ыкъом.

С. Шыбзыхъор 1980-рэ илъэ­сым Кощхьаблэ къыщыхъугъ. 2002-рэ илъэсым Адыгэ къэралыгъо университетым июридическэ факультет къыухыгъ. 2003-рэ илъэсым гъэтхапэм къыщегъэжьагъэу 2017-м нэс Кощхьэблэ район хьыкумым итхьаматэ иIэпыIэгъоу Iоф ышIагъ. УФ-м и Президент иуна­шъокIэ 2017-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 31-м пIалъэ имы­Iэу Кощхьэблэ район хьыкумым ихьыкумышIэу агъэнэфагъ. АР-м ихьыкумышIхэм яквалификационнэ коллегие иунашъокIэ яхэнэрэ квалификационнэ класс зиIэ хьыкумышIэу агъэнэфагъ. Нэужым 2018 — 2019-рэ илъэс­хэм илъэс пIэлъэ зырыз яIэу Кощхьэблэ район хьыкумым итхьамэтэ IэнатIэ ыгъэцэкIэнэу ыпшъэ ралъхьагъ. Мы мафэхэм Кощхьэблэ район хьыкумым ифедеральнэ хьыкумышI.

Илъэс 19-м ехъугъэу юрист сэнэхьатым рэлажьэ. Кощхьэблэ район хьыкумым ихьыкумышIэу Iоф зыщишIэгъэ лъэхъаным къыщыублагъэу пшъэдэкIыжь ин зыхьырэ, зиIофшIэн шIу зылъэ­гъурэ, шъыпкъагъэ зыхэлъ хьы­кумышIэу зыкъыгъэлъэгъуагъ.

— Мы сэнэхьатыр къызыкIыхэсхыгъэм лъапсэ имыIэу щытэп. Сятэжъ ышэу Шыбзыхъо Адам Аслъан ыкъор заом къызекIыжьым, 1946-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1971-рэ илъэ­сым нэс, хьыкумышIэу Iоф ышIагъ. АдыгеимкIэ апэрэу РСФСР-м июрист цIэ лъапIэр къыфагъэшъошагъ. Сэри юрис­пруденцием сы­фэща­гъэу сыкъэтэджыгъ ыкIи мы сэнэхьатыр зэз­гъэ­гъотыгъ. 2003-рэ илъэсым апэ­дэдэ хьыкумышIым иIэпыIэгъоу Iоф­шIэныр езгъэ­жьагъ, илъэс 14-рэ ащ сыIутыгъ. Ащ къы­хэкIыкIэ сиапэрэ IофшIэн мафэхэр къысшIокъиныгъэ­хэп. Хьыкум зэхэфынхэм сыкъагъэ­щтагъэп, анахьэу кIэухэу фэ­хъущтыр ары сызгъэ­гумэ­кIыщтыгъэр, — къыIуагъ СултIан.

ХьыкумышIым къызэриIуа­гъэмкIэ, мы сэнэхьатым угу фэщагъэу, теубытэгъэ пытэ фыуиIэу Iоф рыпшIэмэ, зыпари къиныгъо пылъэп. Ащ зэрилъы­тэрэмкIэ, апэрапшIэ шъыпкъагъэ ыкIи цIыфыгъэ пхэлъын фае. ЯIоф­шIэн къинэу щыт, арышъ, кIуачIэу пхэлъым имызакъоу психологическэу уузынчъэн ыкIи уфэхьазырын фае. Юридическэ шIэныгъэ куу уиIэным, уипшъэ­рылъхэр икъоу бгъэцэкIэнхэмкIэ культурэ пхэлъыным мэхьанэшхо иI. Пхъэшагъэр, лIыблэ­нагъэр, цIыфыгъэр, шъыпкъа­- гъэр — джахэр ары иIэубытыпIэхэр.

— IофшIэныр къинми, уигъэ­разэу кIэух дэгъу къыкIакIомэ гу кIуачIэ къыуеты, тапэкIи гъэхъагъэхэр пшIызэ улъыкIотэным уфещэ. Шъыпкъэ, къулыкъушIэ пэпчъ иIофшIэн къины. Ау цIыфым илажьэ шъыпкъагъэ хэлъэу бгъэунэфыныр, зэрар зэрахыгъэм илъэIу фэбгъэцэкIэныр, бзэджашIэм пшъэдэкIыжь ебгъэхьыныр Iоф псынкIэп, ащ мэхьанэшхо иI. ЦIыфым ищыIэныгъэ епхыгъэ пшъэдэкIыжь зыпылъ унашъо пшIыным икъоу уфэхьазырын фае, — еIо С. Шыбзыхъом.

СултIан исэнэхьат хэшIыкIышхо фыриIэу лъэгэпIэ инхэм атетэу иIофшIэн егъэцакIэ. ЗэхэщэкIо дэгъу, иIофшIэгъухэм агурэIо. Зэфагъэр иIэубытыпIэу хьыкум зэхэфынхэр регъэкIо­кIых, ахэм ахэлажьэхэрэм шъхьэ­кIэфэныгъэ афешIы.

Процессуальнэ хэбзэгъэуцугъэм ишапхъэхэр ыкIи хабзэм къыгъэуцугъэ пIалъэр ыгъэцакIэхэзэ СултIан хьыкум унашъохэр ешIых. Уголовнэ ыкIи гражданскэ Iофхэр зэхифы зыхъукIэ аудиопротокол шIыкIэр чанэу къызыфегъэфедэ. Хьыкум практикэм иIофыгъо зэфэшъхьафхэм ягъэцэкIэн фытегъэ­псыхьэгъэ Iофтхьабзэхэм ахэлажьэ.

Профессиональнэ ухьазырыныгъэу иIэм ренэу зэрэхигъэ­хъощтым пылъ. Хэбзэгъэуцу­гъэу щыIэм зэхъокIыныгъэу фэхъугъэхэм псынкIэу защегъэгъуазэ, Урысые Федерацием, джащ фэдэу Адыгэ Республикэм ащыIэ хьыкум практикэр, ащ нэмыкIэу сайтэу «УФ-м и Ап­шъэрэ хьыкум и Бюллетень», журналхэу «Российская юстиция», «Российский судья» ыкIи «Судья» зыфиIохэрэм къары­хьэрэ, ахэм къыхаутырэ материалхэр зэрегъашIэ, ишIэныгъэ­хэм ахигъэхъо­ным фэшI семинархэм ахэлажьэ.

2017 — 2019-рэ илъэс­хэм ФГБОУ ВО «Российский государственный уни­верситет правосудия» зыфи­Iорэм общэ юрисдикциемкIэ ишIэныгъэхэм ащыхигъэхъуагъ. Илъэс зэкIэлъыкIохэм АР-м и Апшъэрэ хьыкум стажировкэ щихьыгъ.

Федеральнэ хьыкумышIым 2021-рэ илъэсым уголовнэ Iоф 21-рэ, гражданскэу — 272-рэ ыкIи административнэ Iофи 134-рэ зэхифыгъэх, проценти 100-кIэ ипшъэрылъ ыгъэцэкIагъ. Хэбзэ зэфыщытыкIэу щыIэхэр къызфигъэфедэхэзэ Iоф пэпчъ екIолIэкIэ шъхьаф къыфегъоты, пхъашэу ежьыми ыкIи иIофшIэгъухэми афыщыт. Хабзэр ыкIи хэбзэ зэфыщытыкIэр гъэпытэгъэным иIахьышIу хешIыхьэ, хэбзэухъумэкIо къулыкъухэм зэпхыныгъэ пытэ адыриI ыкIи правосудиер зэIухыгъэу, нафэу щытыным дэлажьэ. ИIофшIэгъу­хэм шъхьэкIэфэныгъэ къыфашIы, дэгъоу агурэIо.

— IофшIэныр къины хъумэ, щыIэныгъэм щызэхэошIэ. Ащ уфэщагъэу, шIу плъэгъу хъумэ ащи уесэжьы. Сэ зызгъэпсэфынэу бэрэ къыхэкIырэп. Арэу щытми, сиунагъо сыхэсэу уахътэр зэрэзгъэкIощтым сыпылъ. КъыхэкIы IофшIапIэм тыкъы­чIанэу ыкIи зыгъэпсэфыгъо мафэхэми къулыкъур тхьын фаеу. Ащ сэ сесэжьыгъ. ТапэкIи сисэнэхьат сыфэшъыпкъэу, шIэныгъэу ыкIи IэпэIэсэныгъэу сIэкIэлъым зэрахэзгъэхъощтым сыпылъыщт, хьыкумым ихэбзэ зэхэтыкIэхэр зэрэлъызгъэкIотэщтым сыфэлэжьэщт, — еIо С. Шыбзыхъом.

СултIан къызэриIорэмкIэ, IофшIэныр анахьэу къэзыгъэкъи­нырэр хьыкум унашъор ышIын, пшъэдэкIыжь аригъэхьын фаеу зыхъукIэ ары. ГущыIэм пае, цIыфым Iэзэгъу уцхэм апэIуигъэхьанэу ахъщэ фигъэкъурэп, ащ пае банкым чIыфэ къыIихын фаеу мэхъу. Ау чIыпIэ къинэу зэрытым къыхэкIыкIэ ар ыпщыныжьын амал иIэп. Джащыгъум банкым чIыфэм къыригъэгъэзэжьынэу хьыкумым зыкъыфегъазэ. ЧIыфэ къэзыштагъэр хьыкумышIым дэжь къэкIошъ къелъэIу ымыгъэпщынэнэу. Ащ фэдэхэм СултIан ыгу ягъу, ау унашъори ыгъэцэкIэн фае. Мыщ фэдэ щысабэ къэпхьын плъэ­кIыщт.

Ежь зыхэлэжьэгъэ уголовнэ Iоф анахь къинхэми хьыкумышIым ягугъу къышIыгъ. Хъулъ­фыгъэм аварие ышIи сабый цIыкIур, янэшыпхъур ригъэукIыгъэх, кIэлэцIыкIум янэ шъобж хьылъэхэр тещагъэхэу сымэджэщым чIэлъыгъ. Хъулъфыгъэр илажьэ емыуцолIэжьэу уголовнэ Iофыр мэзи 6-кIэ кIуагъэ. Сыдэу щытми, ащ илъэ­си 9 хьапс тыралъхьагъ, непэ къызнэсыми къеуцуалIэрэп ыкIи зидунай зыхъожьыгъэхэм яIа­хьылхэм къыфагъэгъунэу зафигъэзагъэп.

Республикэм социальнэ зыпкъитыныгъэ илъыным фэшI хьыкумышIхэм япшъэрылъхэр зэрагъэцакIэрэм мэхьанэшхо иI. Ахэм зэшIуахын фэе Iофыгъохэм япчъагъэ илъэс къэс нахьыбэ мэхъуми, ащ емылъытыгъэу япрофессионализмэ къыщамыгъакIэу, къэралыгъом пшъэрылъэу къафигъэуцугъэр щытхъу хэлъэу зэрагъэцакIэрэр шIукIэ афэплъэгъунэу щыт.

ЦIыфхэм хьыкумышIхэм фыщытыкIэу афыряIэ хъугъэм нахьышIум ылъэныкъокIэ зэхъо­кIыгъэ хъугъэ. Ар къыбгурыIонэу щыт. Сыда пIомэ, непэ щыIэ хьыкумым пшъэрылъ шъхьаIэу иIэр гъэпщынэн закъор арэп, цIыфым ифитыныгъэхэр зэтегъэуцожьыгъэныр, ащ ихэбзэ шIоигъоныгъэхэр къэухъумэгъэн­хэр ары. Адыгеим ихьыкумышIхэм яIофшIэн джары анахьэу зыфэгъэхьыгъэр.

КIАРЭ Фатим.