1992-рэ илъэсым къыщыублагъ Урысыем и Мафэ зыщыIэр. РСФСР-м икъэралыгъо суверенитет фэгъэхьыгъэ Декларациер заштэгъэ Мафэу Урысыем ар щыхагъэунэфыкIынэу рагъэжьэгъагъ, 2002-рэ илъэсым Уры­сыем и Мафэ ашIыжьыгъ. Мы мэфэкIыр щыIэным лъапсэ фэхъугъэ хъугъэ-шIагъэхэм зэ­хъокIыныгъэу къыздахьыгъэхэр къэралыгъом къызэрыкIоу къызэпичыгъэхэп. 1990-рэ илъэсхэр зыфэдагъэхэр ахэм къахиубы­тагъэхэм дэгъоу къашIэжьы. ЦIыфхэр «перестройкэм» фэхьазырыгъэхэп, зыпкъитыныгъэ щы­Iагъэп, зэо-зэпэуцужьхэр субъектхэм ащыщхэм къарытаджэщтыгъэх, терроризмэм, нэмыкI бзэджэшIэгъэ хьылъэхэм заушъомбгъущтыгъ… Непэ тызымыгъэрэзабэрэ щы­Iэныгъэм хэтэлъагъоми, джа илъэсхэр зыфэдагъэхэр къыдэплъытэмэ, нахьышIум ылъэны­къокIэ зэхъокIыныгъэу фэхъу­гъэхэр къыхэмыгъэщынхэ плъэ­кIыщтэп. Анахь шъхьаIэр субъект­хэм рэхьатныгъэ арылъы зэ­рэ­хъужьыгъэр ары. Терроризмэм пэшIуекIорэ Iофтхьабзэу хэбзэу­хъумакIохэм зэшIуахыгъэхэми яшIуагъэ къэкIуагъ. 1990-рэ илъэс къинхэм апсы­хьэгъэ къэралыгъом иэкономикэ нэужым кризисхэм мызэу, мытIоу захахьэм, зэтемызыжьэу къа­хэкIыжьын ылъэкIыгъ. Урысыем ыкIуачIэ ины зэрэхъугъэр, ылъа­къо пытэу зэрэтеуцуагъэр зыгу фэмыштэрэ къэралыгъоу непэ «тимыныбджэгъукIэ» тыза­джэ­хэрэм санкциехэмкIэ илъэс пчъа­гъэ хъугъэу иягъэ къырагъэкIыным ыуж итхэми, 1990-рэ илъэс къинхэм «афигъэзэжьы­гъэп», ары пакIошъ, IэкIыбым къикIыгъэ продукциер нахь макIэу дгъэфедэным, хэгъэгум къыщыдагъэкIырэр, сыд фэдэ лъэныкъомкIи, нахьыбэ хъуным цIыкIу-цIыкIоу тыкъыфакIо. Къэралыгъом исуверенитет нахь пытагъэ, зыкъыухъумэжьын амалэу иIэр фэдэ пчъагъэкIэ нахьыбэ хъугъэ, дзэхэр, ащ епхыгъэ техникэр агъэкIэжьыгъэх. 2014-рэ илъэсым хыгъэхъунэныкъоу Къырым референдум щызэхащэшъ, цIыфэу ащ хэлэжьагъэхэм янахьыбэм Урысыем къыхэхьажьынхэм амакъэ фаты. Ащ тетэу Республикэу Къырым Урысые Федерацием исубъектхэм ащыщ мэхъужьы. Ащ ыуж охътабэ темышIэзэ Краснодарскэ краимрэ Къырымрэ зэзыпхыхэрэ лъэмыджыр ашIыгъ. Джащ фэдэу дунэе ыкIи ­лъэпкъ мэхьанэ зиIэ хъугъэ-шIэгъэшхоу Урысыем итарихъ къы­хэнагъэхэм ащыщых Шъачэ щыкIогъэ Олимпиадэр, 2018-рэ илъэсым футболымкIэ Дунэе чемпионатэу тихэгъэгу щызэхащэгъагъэр. 1990-рэ илъэсхэм зэтезыгъэ­гъэ экономикэми хэхъоныгъэхэр мымакIэу ышIыгъэх, бизнес иным хэбзэIахьэу къытырэм хэпшIыкIэу хэхъуагъ, социальнэ лъэныкъом къэралыгъом нахьыбэу ынаIэ тет хъугъэ. Ушъхьагъу зэфэшъхьафхэр къаугупшысызэ, «ныбджэгъуныгъэ зыдытимыIэжь» къэралыгъо­хэм санкциехэр Урысыем къызэрэпагъохырэм зэрар къызэрихьырэм фэдэу шIуагъи къыздихьыгъ. IэкIыбым къырамыщэу мыщ къыщашIырэ продукциер нахьыбэу дгъэфедэным тыкъы­фэкIоным пае мэкъумэщ хъыз­мэтым изегъэушъомбгъун къэралыгъом нахьыбэу мылъку пэIуигъахьэ хъугъэ. Ащ хэхъоныгъэшIухэр къыкIэлъыкIуагъэх. Мэкъумэщ хъызмэтым ичIыгоу, лэжьыгъэ къыщагъэкIэу, «пахотнэкIэ» заджэхэу дунаим тетым изы процент Урысыем еубыты. Ащ ызыныкъом нахьыбэм тичIыгулэжьхэм коц ща­лэжьы. 2000-рэ илъэсым лэжьыгъэ тонн миллион 65-м ехъу Урысыем щыIуахыжьыгъагъ, 2020-м а пчъагъэр тонн миллиони 133-м рагъэхъугъ. Ащ щыщэу тонн миллион 85,9-р коцы. Анахьыбэу IэкIыбым коцыр зэпырызыщыхэрэм ащыщ Урысыер. Къэралыгъо 95-мэ зэзэгъыныгъэ адыриIэу афетIупщы. 2019-рэ илъэсым лэжьыгъэр IэкIыб къэралхэм ящэгъэнымкIэ Урысыем дунаим апэрэ чIыпIэр щиубытыгъ. 2020 — 2021-рэ мэкъумэщ илъэсым тикъэралыгъо тонн миллион 33-рэ фэдиз IэкIыбым ытIупщыгъ, мыгъэ а пчъагъэр тонн миллион 37-м нагъэсын гухэлъ яI. Къэралыгъо программэ зэфэшъхьафэу щыIэхэм къадыхэ­лъы­тэгъэ IэпыIэгъоу мэкъумэщым щылажьэмэ зышIоигъохэм е езыгъэжьэгъахэхэм къараты­хэ­рэм яшIуагъэкIэ, ар мылъку къэ­кIуапIэу къыхэзыхыхэрэм япчъагъэ илъэс къэс нахьыбэ мэхъу. Экспертхэм къызэрэхагъэщырэмкIэ, 1990-рэ илъэсхэм къэралыгъом чIыфэшхоу телъымрэ инфляциемрэ гумэкIыгъо шъхьа­Iэу иIагъэр. КъыкIэлъыкIогъэ илъэсхэм мы Iофыгъохэр дэ­гъэзыжьыгъэхэ хъугъэ. Экономикэм хэхъоныгъэхэр зэри­шIы­хэрэм ишыхьат бизнес иным, гурытым ыкIи цIыкIум зызэраушъомбгъурэр, хъызмэтшIапIэхэр нахьыбэ зэрэхъугъэр. ГущыIэм пае, промышленностым, 2000-рэ илъэсым къыщыублагъэу 2017-рэ илъэсым нэс пштэмэ, процент 55,4-рэ къыдигъэкIырэм хигъэхъуагъ. 2018 — 2019-рэ илъэсхэм а процентхэр 103 — 105-м нэсыгъэх. Ащ фэдэ хэхъоныгъэхэм IофшIэпIэ чIыпIэхэмкIэ гумэкIыгъоу щыIагъэри дагъэзыжьыгъ. 1990-рэ илъэсхэм IофшIэпIэ чIыпIэ зимы­Iэхэм япчъагъэ проценти 10,6-рэ хъущтыгъэмэ, непэ проценти 4-м къэсэу къеIыхыгъ. Лъэпкъ проект 12-у УФ-м и Президентэу Владимир Путиныр кIэщакIо зыфэхъугъэхэм социальнэ ыкIи экономическэ лъэныкъохэр зэкIэ къызэлъаубыты. Ахэм яшIуагъэкIэ еджапIэхэр, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэр, сымэ­джэщхэр, поликлиникэхэр, гъогу­хэр, гъэстыныпхъэ шхъуантIэм, псым, электричествэм якIуапIэ­хэр, гъэпсэфыпIэ чIыпIэхэр, спорт псэуалъэхэр, нэмыкIыбэ Урысыем исубъектхэм кIэу ащашIых, яIагъэхэр агъэкIэжьых, псэупIэхэр зэтырагъэпсыхьэх. Проектхэр 2019 — 2024-рэ илъэсхэм ателъытагъэх. ГущыIэм пае, медицинэм хэ­хъоныгъэ инхэр зэришIыгъэхэм, технологиякIэхэр зэрэщагъэфедэхэрэм ишыхьат 2020-рэ илъэсым коронавирусыкIэу дунаир зэлъызыкIугъэр Урысыем къызехьэм, IэкIыб къэралэу «кIочIэшхоу» зызылъытэжьы­хэрэм анахь лъэшэу унэм пэшIуекIон зэрилъэкIыгъэр. Ар къызэолIагъэхэм зыщяIэзэщтхэ госпитальхэр охътэ кIэкIым шъо­лъырхэм ащагъэпсыгъэх, кIэу зыщагъэуцугъэхэр бэ, Iэзэгъу уцхэмкIэ щыкIагъэхэр елбэтэу дагъэзыжьыгъэх, IэпыIэгъу псын­кIэм зырагъэушъомбгъугъ. Вакцинэу вирусыкIэм пэшIуекIощтыр пстэумэ апэ Урысые Федерацием къыщаугупшыси цIыфхэм ахалъхьанэу зэрэрагъэжьагъэм медицинэм кIуачIэу иIэ хъугъэм имызакъоу, наукэм зызэриу­шъомбгъурэри къеушыхьаты. Пандемием иегъэшхо къэралыгъохэм зэкIэми аригъэкIыгъ. Ащ зимыушъомбгъуным пае цIыфхэр зэхэмыхьанхэу зэрашIыгъэм зэрэдунаеу экономикэр щызэщигъэкъуагъ. Ащи Урысыем ыкIуачIэ адрэхэм анахь зэрэиныр къыгъэлъэгъуагъ. Крисизэу а уахътэм зыхэхьэгъагъэм ифэшъуашэм тетэу къыхэкIыжьы­шъугъ. Джащ фэдэу медицинэм иучреждениехэр ящыкIэгъэ оборудование дэгъухэмкIэ зэтегъэ­псы­хьагъэх, технологие пэрытхэр зыщагъэфедэхэрэ медицинэ Iэ­пыIэгъур цIыфхэм нахь къызIэ­кIэгъэхьэгъошIу афэхъугъ. На­­хьыпэкIэ ащ фэдэ IэпыIэгъу къыуатыным пае Урысыем икъэ­лэ шъхьаIэ укIон фэягъэмэ, джы субъектхэм ащыщыбэм IэзэпIэ гупчэшхохэу амалышхо­хэр зиIэхэр къащызэIуахыгъэх. Гъэсэныгъэм, шIэныгъэм, культурэм, спортым алъэныкъо­кIэ хэхъоныгъэу щыIэхэр гурыт ыкIи спорт еджэпIакIэу къа­шIыхэрэм, культурэм и Унэу, тхылъеджапIэу агъэкIэжьыхэрэм, музееу къызэIуахыхэрэм, нэмыкIыбэм къаушыхьаты. Къэралыгъо IэпыIэгъоу цIыф­хэм афакIорэр нахьыбэ зэрэ­хъугъэри нэрылъэгъу. Игъот ма­кIэу, тхьамыкIэу псэоу хэгъэ­гум исыр нахь макIэ шIыгъэным ар фытегъэпсыхьагъ. ФэIо-фашIэхэр цIыфхэм нахь къызIэкIэгъэхьэгъошIу афэхъуным пае цифрэ шIыкIэм щыIэныгъэм зыщырагъэушъомбгъу. Илъэс пчъагъэ хъугъэу УФ-м и Президентэу Владимир Путиным УФ-м и Федеральнэ ЗэIукIэ фэгъэхьырэ Джэпсалъэ къешIы. Ащ зэшIохыгъэ хъугъэр щызэ­фэхьысыжьыгъ, щыкIагъэхэр къыщыхэгъэщыгъэх, неущырэ мафэм шIокI имыIэу шIэгъэн фаер къыщыIуагъ. ЦIыфхэр ащ ежэ хъугъэх. Сыда пIомэ къэралыгъом ипащэ къыIуагъэр гъэцэкIагъэ зэрэхъущтым яцыхьэ телъ, социальнэ-экономическэ хэхъоныгъэхэм ар афэIорышIэнми щэгугъых. ХЪУТ Нэфсэт.