Мамый Руслъан Адыгэ Республикэм имыза­къоу, зиIофшIагъэхэмкIэ Темыр Кавказым щы­зэлъашIэрэ, уасэ зыфашIырэ шIэныгъэлэжь.

ЖъоныгъуакIэм и 10-м 1937-рэ илъэсым Теуцожь районым итыгъэ къуаджэу Шыхьанчэ­рыехьаблэ къыщыхъугъ. Заор, зэоуж илъэсхэр нэкIубгъо къинхэу зигъашIэ хэуцуагъэу, илъэс­хэр тешIагъэу зичIыпIэ гупсэ итыркъо зытелъ хъугъэ нэбгырабэхэм ащыщ. Руслъан къызщыхъугъэ къуаджэм ублэпIэ еджапI ныIэп дэтыгъэр. Ащ клас­сиплIыр къызыщеухым, къуа­джэу ПчыхьалIыкъуае дэт гурыт еджапIэм кIон фаеу хъугъэ. Ом изытет емылъытыгъэу километрэ зытфых пчэдыжь къэс пкIуным пае щэIагъи, пытагъи пхэлъын фэягъэ. Сыд къин елъэгъуми шIэныгъэм екIурэ гъогум пытэу тетыгъ. Езгъэджэгъэ кIэлэегъа­джэхэм ягугъу Руслъан бэрэ къешIы. Рэзэныгъэу афыриIэр ин дэд, хьарыф, гущыIэ пэпчъэу ахэм япхыгъэр егъашIо, зэхэшIыкI афыриI.

УмыгъэшIэгъон умылъэкIэу Руслъан ичылэ цIыкIу чылэ инэу адыгэ чIыналъэм темытыжьыр ыгу къинагъ, шIулъэгъу инкIэ гъэпкIэгъэ Iахьэу къыздырехьа­кIы. Уахътэм ичъэ зэкIэри зэрэ­дэмыкIодыжьырэм ар ишыхьат. Хъугъэ-шIагъэр тыгъуасэрэм къы­хэнагъ. Гупшысэр, гукъэкIы­жьыр непэрэ мафэм дыщыIэх, ымакъэ къэкIощт уахътэми хэлъыщт. Сыда пIомэ художест­веннэ тхыгъэуи, документальнэ тхыгъэуи темэр литературэм хэ­хьагъ.

Мамый Руслъан 1960-рэ илъэ­сым Адыгэ къэралыгъо кIэлэ­егъэджэ институтым ифилологическэ факультет къыухыгъ. Ащ щегъэжьагъэу 1968-рэ илъэсым нэс литературнэ IофышIэу, нэ­ужым отделым ипащэу хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» иредакцие Iутыгъ. 1968 — 1990-рэ илъэсхэм КПСС-м иобком иинструкторэу, апэрэ секретарым иIэпыIэгъоу, отделым ипащэу лэжьагъ. 1970 — 1972-рэ илъэсхэм — ЦК КПСС-м иапшъэрэ еджапIэ щеджагъ. 1990-рэ илъэсым ичъэ­пыогъу мазэ щегъэжьагъэу гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ Республикэм институтэу КIэрэщэ Тембот ыцIэкIэ щытым ипащэ игуадзэу агъэнэфагъ. Непэрэ мафэхэм научнэ IофышIэ шъхьа­Iэу ащ щэлажьэ. Илъэс зэкIэ­лъыкIохэм Адыгэ къэралыгъо университетым литературэмрэ журналистикэмрэ якафедрэ ипрофессорэу щыригъэджагъэх. Къызщыхъугъэр, зыщылэжьэгъэ чIыпIэхэр сатыр мыбэкIэ къэтIуагъ, ау ахэм цIыф лэжьакIом игъашIэ зэрэпсаоу акъолъ. Мамый Руслъан тыдрэ чIыпIэ Iоф зыщешIи, сыд фэдэ IэнатIэ зегъэцакIи, ышIэрэм гуетыныгъэ фыриIагъ. Непи а шэныр чIимынагъэу икIэсэ литературнэ шIэныгъэм гухахъо хигъуатэу щэлажьэ. ИIофшIагъэ ыуасэ къыраIотыкIэу цIэ лъапIэхэр иIэх, тынхэр къыфагъэшъошагъэх: орденэу «Знак почета», Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Со­вет — Хасэм итамыгъэу «Закон. Пшъэрылъ. ЦIыфыгъ», ящэнэрэ шъуашэр зиIэ орденэу «Честь и Слава Абхазии», медалэу «Республика Адыгея — 25», «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиIохэрэр, нэмыкIхэри. Ахэм афэшъхьафэу Мамыир АР-м шIэныгъэхэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшху, наукэм ылъэны­къокIэ Къэралыгъо премием ыкIи Теуцожь Цыгъо ыцIэкIэ агъэнэ­фэгъэ литературнэ шIухьафтынхэм ялауреат. Къуаджэу Шы­хьанчэрыехьаблэ и «ЦIыф гъэшIуагъ».

Мамый Руслъан творческэ гъогу дахэ къыкIугъ. 1975-рэ илъэсым адыгэ романым изэтеуцон фэгъэхьыгъэ кандидат диссертациер къыгъэшъыпкъэ­жьыгъ, 2002-м — филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор хъугъэ. Илитературоведческэ, критическэ IофшIагъэхэр я 60 — 70-рэ илъэсхэм къыхиутыхэу ригъэ­жьагъ, ахэм «Ученые записки», «Проблемы адыгейской литературы и фольклора» зыфиIорэ тхылъхэм чIыпIэшIу щаубытыгъ.

Адыгэ литературоведением ижанрэу романыр анахь зызфагъэзэрэ Iофыгъоу щыт. Ау етIани, ежь жанрэм иамалыбэ пстэури къыдэплъытэмэ, гъэунэфыгъэнхэ фаеу джыри лъэныкъуабэ щыI. Руслъан иапэрэ монографие ащ фэгъэхьыгъагъ. «Адыгэ романым игъогу» ащ зэреджагъэр. «Тарихъ гъогу кIэкIыкIэ литературэ ныбжьыкIэхэри жанрэу романыри непэрэ лъэгапIэхэм къызэрякIугъэ­хэр кIэдгъэтхъызэ зыщыдгъэгъу­пшэ мыхъущтыр ыкIи хэгъэу­нэфыкIыгъэн фаер илъэсэу а ли­тературэхэм къызэпачыгъэм пэпчъ хъугъэ-шIэгъэ инхэмкIэ зэрэбаигъэр, хэпшIыкIыпэу лите­ратурэр ыпэкIэ зэрэлъагъэкIуа­тэщтыгъэр ары» — зэфэхьысыжь гъэнэфагъэхэм къафэкIуагъэу къетхы шIэныгъэлэжьым. Хъугъэ-шIэгъэ инхэм якъэгъэлъэ­гъон жанрэ гъэнэфагъэ ищыкIагъ. Тхылъыр къыздэкIым ыужи, непи Iофыгъор IэкIыб ышIырэп. Лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ екIуа­лIэзэ, нэмыкI лъэпкъ литерату­рэхэм яроманхэм аригъапшэзэ, научнэ статьяхэр етхых. Ахэм ащыщ Москва къыщыдэкIыгъэ «Советский многонациональный роман» (1985) зыфиIорэ Iоф­шIэгъэ иным дэхьэгъэ тхыгъэу «Но­вые тенденции в развитии адыгейского романа» зыцIэр. ЩыIэныгъэм хъугъэ-шIэгъэ инэу хэхъухьэхэрэм жанрэм зиушхунымкIэ кIуачIэ къызэрэратырэр ащ щыкIегъэтхъы. Я ХХ–рэ лIэ­шIэгъум ипрозэ нахь къыхэщырэ произведение инхэр къызэхифыхэзэ жанрэм ихэхъоныгъэ гъогу къегъэлъагъо.

Непи лъэпкъ литературэм романыр «щэтIыргъо». «Модификация» зыфэтIорэ нэшанэхэр зыхэлъ романхэр щыIэ хъугъэх. Ахэм Руслъан алъэплъэ, иIоф­шIэгъакIэхэм Iофыгъоу къащегъэуцух. А лъэныкъомкIэ къэгъэ­лъэгъонышIух тарихъ романыр анахьэу зыцIэ епхыгъэ хъугъэ МэщбэшIэ Исхьакъ итворчествэ фэгъэхьыгъэ тхыгъабэу Мамый Руслъан иIэр. Жанрэм инэшэнэ зэфэшъхьафхэр къэбгъэлъэгъон­хэмкIэ, зэхэпфынхэмкIэ тхакIом ироманхэм амалышIу къызэратырэр ушэтакIом кIегъэтхъы.

ЯтIонэрэ монографиер «Вровень с веком» (Идейно-нравственные ориентиры и художественные искания адыгейской прозы второй половины ХХ века) зыфиIорэр 2001-рэ илъэ­сым къыдэкIыгъ. Я ХХ-рэ лIэшIэгъум иятIонэрэ кIэлъэныкъо ипрозэ тхылъым щызэхэфыгъ. Методологическэ екIолIакIэу лъэхъаным щыIэ хъугъэхэр къы­дэлъытагъэхэу гумэкIыгъо-тематическэ лъэныкъом, жанровэ­-стилистическэ шъуашэхэм зэхъо­кIыныгъэу афэхъухэрэр тхэкIо зэфэшъхьафхэм ятхыгъэхэмкIэ къыщегъэлъагъох, щысэхэмкIэ къыщегъэшъыпкъэжьых. ­Лъэпкъ литературэм иIофыгъо­хэм, икIочIакIэхэм ягупшысэхэм зэлъаIыгъ зэпыт, щэгушIукIы лъэпкъ мыиным литературэ шIа­гъоу иIэ хъугъэм. «Адыгэ литературэр непэ гъогушхо, гъогу гъэшIэгъон тет, ылъапси куоу, ышъхьапи бырабэу адрэ лъэпкъ литературэхэу ежь илэгъухэми, ежь нахьыжъхэми ахэуцуагъ» — къетхы шIэныгъэлэжьым.

Мамый Руслъан икъэлэмыпэ къычIэкIыгъэ тхылъых «Шамсудин Хут» (1996), «Огонь души Абу Схаляхо» (1999), «Союз науки и мужества» (2006) зыфи­Iохэрэр. КъызтегущыIэрэ герой­хэр тхылъеджэхэм апашъхьэ къыригъэуцонхэм, ягъэшIэ гъогуи, яIофшIагъэхэми кIэз афимышIыным, къызэлъиубытынхэм апылъ. Ащ пае тхылъхэм афи­шIырэ композиционнэ зэхэтыкIэм хегъэуцох письмэхэр, очерк­хэр, сурэтхэр, зэдэгущы­Iэгъухэр, нэбгырабэхэм ягукъэ­кIыжьхэр.

Тхылъхэу «ДунэитIу, щыIэ­кIитIу» (1987), «Наука — Адыгее» (1994), «АРИГИ в лицах» (1999), «Доклады Адыгской (Черкесской) Международной академии наук» (1998), «Адыгэ литературэм итарихъ» (1999 — 2006) зыфиIохэрэм ягъэхьазырыни, якъыдэгъэкIыни шIэныгъэлэжьым иIахьышIу ахэлъ.

Гурыт еджапIэхэм зэраще­джэхэрэ тхылъхэм язытети Рус­лъан инэплъэгъу ит. Ары я II-рэ классым пае адыгэ литературэмкIэ учебникым иухьазырын ишъыпкъэу ыуж зыкIитыгъэр. Ащ изэхэгъэуцон хэлэжьэщт автор­хэм якъыхэхын лъыплъагъ, зитхыгъэхэр дэхьащт тхакIохэм ятворчестви Iоф дишIагъ. Адыгэ Республикэм гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ зэнэкъокъу зэхищэгъагъ адыгэ литературэмкIэ кIэлэегъаджэхэм апае IэпыIэгъу тхылъ къыдагъэ­кIыным фэшI. Апэрэ чIыпIэр Мамыим къыфагъэшъошэгъагъ. Нэужым гъусэхэр къыфэхъугъэх ыкIи пшъэрылъэу къыфагъэуцугъэр зэрихабзэу ыгъэцэкIагъ.

Тинепэрэ литературэ иIофыгъохэр чанэу зэхефых, игущыIэ зынимыгъэсырэ тхакIо къэгъотыгъуай. ШIэныгъэлэжьым инэплъэгъу ит Iофыгъохэм ащыщ адыгэ кIэлэцIыкIу литературэм изытет.

Мамый Руслъан итворческэ гъогу урыгущыIэ хъумэ, лъэныкъорыгъазэ хъущт ихудожественнэ тхыгъэхэм ягугъу умышIымэ. Институтым щеджэ зэхъум литературнэ-творческэ IофшIэным пыщэгъэ ныбжьыкIэм ишIэныгъэ зэрэхигъэхъощтым пылъыгъ. Кружокхэм зэIукIэгъу гъэшIэгъон­хэу еджапIэм щызэхащэхэрэм зэкIэм чанэу ахэлажьэщтыгъ. Ащ гущыIэм «иIэшIугъэ» щызэхишIагъэу тхыгъэ цIыкIухэр икъэ­лэмыпэ къычIэкIыгъэх. Ахэм ащыщых сатирическэ рассказэу «Тхьачэтэп, мэлы нахь», «Зэгъу­нэгъухэр», «Сэмэркъэу Iофэп», «Гъогум къыщыхъугъэхэр», «УишIулъэгъу къэухъум», фельетонэу «Къоджэшъао ищэзмитIурэ Дэхэнагъо ыIэ фыжьитIурэ», усэхэр. Руслъан ирассказхэм щыIэныгъэ лъапсэ яI. Шъхьахынагъэр, шъхьащытхъужьыныр шэн дэихэу еумысых. Тхыгъэхэм яджэрэр зыдигъэплъыхыжьэу, ихудожественнэ псалъэ кIуачIэ иI. ЦIыфым цIыфыгъэ хэлъын фае, зыхэтхэм яIо иIоу, яшIэ ишIэу псэун фае — ары гупшысэ шъхьаIэу ащыкIэгъэтхъыгъэр.

Литературэм ылъэныкъокIэ нахь къыдэхъугъэу щыт документальнэ повестэу «СыщэIэфэ» зыфиIорэр. Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу Нэхэе Даутэ тхы­лъыр фэгъэхьыгъ. ИцIыфыгъэ, игупытагъэ щысэтехыпIэ фэ­хъоу ар Руслъан ищыIэныгъэ хэу­цуагъ. Зыщеджэгъэ еджапIэм ипэщагъ, ежьыри ригъэджагъ. Повестым лIыхъужъым ищыIэныгъэ щыщ пычыгъо закъоп къыщытыгъэр, ащ щытэлъэгъух игупсэ цIыфхэм ыгукIэ зэрапэблагъэр, икIэлэегъэджэ сэнэ­хьат зэрэфэшъыпкъэр, ащ шIуа­гъэ къытэу зэрэрылажьэрэр. Тхыгъэхэм зэрахэтлъагъорэмкIэ, Нэхэе Даутэ идунэе зэхашIэкIэ, изекIуакIэкIэ мамыр щыIэны­гъэми зэо мэфэ хьылъэхэми ащылIыхъужъыгъ. Авторым журналист IофшIэнэу ыгъэцакIэщтыгъэхэм ялъэужи къыхэнагъэу, тхылъым публицистическэ нэшанэхэри къыхэщых. Тхыгъэр зэрэпсаоу шIэжь, гукъэкIыжь саугъэт дахэ хъугъэ.

Руслъан зэдзэкIын Iоф мы­псынкIэми зыщиушэтыгъ. Г. Ле­ви­ным ипьесэу «Ах, няня, няня» зыфиIорэр адыгабзэкIэ зэридзэ­кIи, къоджэ сценэм щагъэуцугъ.

Егъэджэн-пIуныгъэ Iофым иIахь хелъхьэ. ШIэныгъэм ­игъогу хэзыхыгъэхэм акъылэгъу, Iэпы­Iэгъу афэхъу. ЛитературэмкIэ диссертационнэ советым хэт. Научнэ IофшIагъэхэм лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ якIуалIэзэ уасэ афишIын ылъэкIэу шIэныгъэ куу IэкIэлъ, ушэтэкIо нэплъэгъу чан иI. ИгущыIэ едэIух, упчIэжьэгъу ашIы.

ИIофшIэгъухэм ацIэкIэ Рус­лъан къызыхъугъэ мафэмкIэ сыфэгушIо. ШIур игъогогъоу псэунэу фэтэIо.

Шэуджэн Тэмар. АРИГИМ-м иIофышI.