Адыгэ Республикэм шIэныгъэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшхоу, профессорэу, социологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу АфэшIыжь Тыркубый Индрысэ ыкъор псаугъэмэ ыныбжь илъэс 85-рэ хъущтгъагъэ.

Т.И. АфэшIыжьыр Красно­гвардейскэ районымкIэ къуаджэу Улапэ 1937-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 1-м къыщыхъугъ. Iофыр зыщагъэлъэпIэрэ, цIыфыгъэрэ нэхъойрэ зэрылъ бын-унэгъо Iужъум ар къихъухьагъ. Ащ къызэриIотэжьыщтыгъэмкIэ, заом ыпэкIэ къэхъугъэ илэгъу­хэр лъапцIэхэуи, пцIанэхэуи, мэлакIэхэуи хъугъэ, ау щыIэныгъэм къыщыхъухэрэр ашIогъэшIэгъоныгъ. ЛIыжъхэр зыщызэрэугъоирэ чIыпIэхэр ахэм якIопIагъэх. Якъоджэ гупсэ фэгъэхьыгъэ къэбарэу лIыжъхэм къаIуатэхэрэм ядэIуныр якIэ­сагъ.

Тыркубый илъэс 15 ыныбжьыгъ якъуаджэ дэт илъэси 7 еджапIэр къыухи, Мыекъопэ медицинэ училищым зычIахьэм. Ащ дэгъу дэдэу щеджэгъэ кIалэр Джэджэ, Шэуджэн районхэм фельдшерэу ащылэжьагъ. 1967-рэ илъэсым Къэбэртэе-Бэлъ­къар къэралыгъо университетым та­рихъымкIэ ифакультет къызеухым, Красногвардейскэ рай­оным къыщыдэкIырэ гъэзетэу «Дружбэм», республикэ гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» Iоф ащишIагъ, Адыгэ тхылъ тедзапIэм илъэситIо итхьамэтагъ.

АфэшIыжь Тыркубый кандидат диссертациер 1975-рэ илъэ­сым, доктор диссертациер 1992-рэ илъэсым пхыригъэкIыгъэх. Илъэс 35-м къехъурэ Адыгэ къэралыгъо университетым Iоф щишIагъ, кIэлэегъэ­джагъ, академик хъугъэ. 1994-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу АКъУ-м философиемрэ социологиемрэкIэ икафедрэ ипрофессорыгъ, 1995-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 2016-рэ илъэсым нэс а кафедрэм ипэщагъ. Т.И. АфэшIыжьым гъэшIэгъонэу илекциехэр, семинархэр зэригъэпсыщтыгъэхэр, курсовой, научнэ IофшIагъэхэм ятхынкIэ студентхэм гъозэшIоу зэряIа­гъэр къасIо сшIоигъуагъ. Адыгэ Рес­публикэм щызэхащэрэ социологическэ ушэтынхэм чанэу ахэр ахигъэлажьэщтыгъэх. Ар япащэу Темыр Кавказым щы­псэурэ лъэпкъхэм ясоциокультурнэ IофыгъохэмкIэ ушэтынхэр зэхащэщтыгъэх. АфэшIыжь Тыркубый социальнэ ушэтынхэмкIэ республикэ научнэ школэу «Социокультурные процессы на Северном Кавказе: современные проблемы» зыфиIорэр зэхищагъ.

Тарихъ-социологие Iофыгъо­хэмкIэ публицистическэ статьяхэри монографиехэри зэрахэтхэу профессорэу АфэшIыжьым научнэ IофшIэгъэ 200-м ехъу ытхыгъ. Кавказ заом фэгъэхьыгъэ тарихъ-документальнэ повестэу «Выстрел в долине» зыфиIорэр 1999-рэ илъэсым къыдигъэкIыгъ. Монографиехэу «Становление социологии в Адыгее: история и современность», «Великая сила советского патриотизма», «На героических традициях», «Военно-патриотическое воспитание трудящихся», «Человек и окружающая среда», «Во имя Отечества. Социология военной культуры адыгов», «Феномен единства человека и природы», «Ногмов и Хан-Гирей: социальные идеи адыгов», «Мой аул: вехи истории. Историко-социологическое исследование», «Аульская хроника: годы, люди, события. Историко-социологическое исследование», «Люди большой судьбы», «Путь России: единство многообразия» зыфиIохэрэр ытхыгъэх.

АфэшIыжь Тыркубый студентхэр зэрэрагъэджэрэ тхылъ заулэ къыдигъэкIыгъ. Ахэм зэу ащыщ социологие терминхэмкIэ гущыIэлъэ кIэкIыр. Социологием ылъапсэ Адыгеим щызыгъэтIылъыгъэхэм ащыщ шIэныгъэлэжьым инаучнэ статьяхэр къалэхэу Москва, Владимир, Смоленскэ, Краснодар, Рос­тов-на-Дону, Пятигорскэ, Налщык, Урысыем инэмыкI къалэхэм къащыдэкIырэ научнэ журнал­хэм къадэхьагъэх. Ар якIэщакIоу сборникэу «Молодые голоса в науке» зыфиIорэр якафедрэ илъэс заулэ къыщыдагъэкIыгъ. АфэшIыжь Тыркубый шъо­лъыр, урысые, республикэ научнэ конференциехэм, джырэ Урысыем изигъо социальнэ IофыгъохэмкIэ Iэнэ хъураехэм чанэу ахэ­лажьэщтыгъ. Ар япащэу грантхэмкIэ научнэ ушэтын заулэ зэхащагъ. ИщыIэныгъэ зэрэщытэу наукэм фигъэIорышIагъ.

Т.И. АфэшIыжьым студентхэм яегъэ­джэнкIи наукэмкIи гъэхъагъэу иIэхэм къэралыгъом осэшхо къафишIыгъ. Ар шIэныгъэхэмкIэ Дунэе Адыгэ Академием, социальнэ-гуманитар шIэныгъэ­хэмкIэ Урысые академием яакадемикыгъ, республикэ журналист шIухьафтыным илауреатыгъ, РСФСР-мрэ Урысые Федерациемрэ народнэ гъэсэныгъэмкIэ яотличникыгъ, Урысые философскэ обществэм хэтыгъ. Джащ фэдэу щытхъуцIэхэу «Урысые Федерацием иапшъэрэ еджапIэ изаслуженнэ IофышI», «Адыгэ Республикэм наукэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшху», медалэу «IофшIэным иветеран» зыфи­Iохэрэр къыфагъэшъошагъэх. Наукэм иIахьы­шхо зэрэхи­шIы­хьагъэм фэшI Питирим Сорокиным ыцIэкIэ щыт тыжьын медалыр, АКъУ-м ищытхъу тхылъхэмрэ июбилейнэ медальхэмрэ пчъагъэрэ къыфагъэ­шъошагъэх. Ащ фэдиз тынмэ шIэныгъэлэжьым ышъхьэ агъэ­унэзагъэп, IофшIэгъэшхоу, гъэ­хъэгъэ инэу иIэхэр ыгъэбыра­къыщтыгъэхэп, цIыфхэм закъыхимыгъэщэу щыIагъ, Iэдэб хэлъыгъ. Сыд фэдэрэ Iофи изэшIохын ишъыпкъэу зэрекIуалIэщтыгъэм, зэхэщэн Iофхэм зэрафытегъэпсыхьэгъагъэм, иIоф­шIэгъухэм ягумэкIыгъохэр зэрэзэхишIэщтыгъэм, интеллигент шъыпкъэу, цIыф хьалэлэу зэрэщытыгъэм, IэпыIэгъу афэ­хъуным сыдигъуи зэрэфэхьазырыгъэм афэшI АфэшIыжь Тыркубый лъытэныгъэшхо фашIыщтыгъ.

Апшъэрэ еджапIэр къэзыухыгъэхэм ягъэсэныгъэ зыщыха­гъэхъорэ отделэу АКъУ-м иIэм илъэсыбэрэ зэпхыныгъэ пытэ дызиIэгъэ профессорыр респуб­ликэми, Темыр Кавказми янаучнэ IофышIэхэмрэ якIэлэегъа­джэхэмрэ ягъэхьазырын иIа­хьышхо хишIыхьагъ. ШIэныгъэлэжь цIэрыIор апэрэ лъэбэ­къухэр наукэм щызыдзырэ ныбжьыкIэхэмкIэ гъозэшIоу щытыгъ. Ар япащэу кандидат диссертациипшI пчъагъэ къа­гъэшъыпкъэжьыгъ. IэпэIэсэныгъэшхо зыхэлъ специалистхэу ащ къыгъэхьазырыгъэхэм ащыщ­хэм джыдэдэм Адыгэ Рес­публикэм, Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым, Чэчэн Республикэм, Краснодар краим, Ингушетием яапшъэрэ еджапIэхэм Iоф ащашIэ.

ХэзгъэунэфыкIы сшIоигъуагъ АфэшIыжь Тыркубый АКъУ-м социологие шIэныгъэхэмкIэ идиссертационнэ совет итхьаматэ игуадзэу зэрэщытыгъэр, Темыр Кавказым, Москва, Ростов-на-Дону, нэмыкI шъо­лъыр­хэм къарыкIыгъэ аспирант 200-м ехъумэ ядиссертациехэр зэрэпхырагъэкIыгъэр бэкIэ ащ зэришIушIагъэр.

Ригъэджагъэхэми иIофшIэгъу­хэми АфэшIыжь Тыркубый гъэ­сэгъэшхоу зэрэщытыгъэр, Iэдэб зэрэхэлъыгъэр, фэлъэкIыщтымкIэ ишIуагъэ къызэраригъэкIыщтыгъэр къаIожьы. Ащ ыгу зэ­Iухыгъагъ, цIыфхэм гъунэн­чъэу цыхьэ афишIыщтыгъ. Профессорым пытагъэ хэлъыгъ, ежь ышъ­хьи, нэмыкIхэми афигъэ­кIуа­тэщтыгъэп, чIыпIэ къин ифагъэр зыкIи гум ринэу къы­хэкIыгъэп. Ушэтыныбэ щыIэныгъэм щызэпызычыгъэ шIэныгъэ­лэжьым цIыфхэр шIу ылъэгъущтыгъэх. Ихэгъэгу, иреспубликэ, икъоджэ гупсэ япатриот шъыпкъэу зэрэщытыгъэр, наукэм иIахьышхо зэрэхишIыхьагъэр, цIыфым шIоу хэлъым гу лъитэн зэрилъэкIыщтыгъэр Iоф зыдишIагъэхэми инэIосагъэхэми къыхагъэщы.

АфэшIыжь Тыркубый шIэныгъэшхо зэрэкъолъыгъэм нэмыкIэу пэщэ чанэу, узыдигъасэу щытыгъ, къыбдэмыхъухэрэм шъабэу гу алъыуигъатэщтыгъ. ИшIогъэшхо сэ къысэкIыгъ. Ар цIыф Iушэу, хьалэлэу щытыгъ, цIыфыгъэшхо хэлъыгъ. Гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ рес­публикэ институтым философиемрэ социологиемрэкIэ иотдел иIофышIэхэм ар ренэу шIукIэ агу илъыщт.

Ольга Кускарова.

Социологие шIэныгъэхэмкIэ кандидат, гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ респуб­ликэ институтэу Т.М. КIэращэм ыцIэ зыхьырэм философиемрэ социологиемрэкIэ иотдел инаучнэ IофышIэ шъхьаI.