СанкциехэмкIэ Урысыем пэшIуекIорэ Iофтхьабзэхэр зыщызэрахьэхэрэ лъэхъаным анахьэу мэхьанэ иI шъолъырхэм ащылэжьэрэ хъызмэтшIапIэхэр къызэтемыуцонхэм.

ЗэфэшIыгъэ Iахьзэхэлъ обществэу «Радуга» зыфиIоу Мыекъопэ рай­оным итыр гъэ­фэбапIэм чIэт хэтэрыкIхэм якъэгъэкIынкIэ Адыгеим ипредприятие анахь пэрытхэм ащыщ.

Ащ непэ иIофшIэн зы­фэдэм, гъэхъагъэу, гумэкIыгъоу иIэхэм афэгъэхьыгъэу джырэблагъэ гущыIэгъу тыфэхъугъ генеральнэ директорэу Джарымэкъо Хъызыр. Пащэм къызэрэтиIуагъэмкIэ, мы аужырэ илъэситIум нэшэбэгум икъэгъэ­кIын ары зыдэлажьэхэрэр, ар мы ма­фэхэм нахь федэу къыхахыгъ. Ащ лъапсэ фэхъугъэр непэ экономикэм ылъэныкъокIэ къиныгъоу тызыхэтыр ары. Мыщ ыпэкIэ помидорыр ыкIи щыбжьыир бэу къагъэкIыщтыгъ. Илъэсым къыкIоцI щэгъогогъо лъэхъан-лъэхъанэу лэжьыгъэр аугъоижьы. ГъэрекIо зэкIэмкIи нэшэбэгу тонн 1800-рэ къа­хьы­жьыгъ. Мы илъэсми а къэгъэлъэгъоным къыщамыгъэ­кIэ­нэу мэгугъэх. Джащ фэдэу эко­номикэр зыпкъ зиуцожьыкIэ помидорым ыкIи щыбжьыим якъэгъэкIын фежьэжьыщтых.

— ХэткIи шъэфэп непэ лъэ­хъанэу тызыхэтыр зэрэкъиныр. ТигъэфэбэпIэ комплекс иIоф­шIэн нахьыбэм еврэм ыкIи дол­ларым уасэу яIэм елъытыгъ. Сыда пIомэ, дгъэфедэрэ чы­лапхъэхэр, чIыгъэшIухэр, нэмыкIыбэхэри IэкIыбым къыщашIых. Долларым ыуасэ къеохыжьыгъ нахь мышIэми, товархэм уасэу хагъэхъуагъэр къырагъэхыжьырэп. Тихэгъэгу къыщашIырэ чIы­гъэшIур зэрэнахь пыутым фэшI ащ зеттыжьыгъ. Чылап­хъэм изэгъэгъотынкIэ гумэкIыгъо тиIэп, голландскэ фирмэм бэшIагъэу Iоф дэтэшIэ, — къы­Iуагъ Джарымэкъо Хъызыр.

Генеральнэ пащэм тызэрэщигъэгъозагъэмкIэ, продукцием иIугъэкIынкIэ гумэкIыгъо щыIэп, бэу къыкIэупчIэх. Краснодар нэшэбэгу къызщагъэкIырэ комбинатхэр бэу дэтых нахь мышIэми, «Радугэм» ипродукцие идэгъугъэ ыкIи иIэшIугъэ зэрэзэлъашIагъэм къыхэкIэу процент 80-р мы къалэм къи­кIыхэзэ ащэфы. Джащ фэдэу Москва, Ростов хэкум ащэ, Адыгеири мы продукцием щыкIэрэп. Джащ фэдэу Мыекъуапэ щызэхащэрэ ермэлыкъым Хъызыр зипэщэ предприятиер ренэу хэлажьэ, цIыфхэр къыфэразэх.

ГъэфэбэпIэ комплексыр зэ­кIэмкIи гектари 6 мэхъу, непэрэ щыIакIэм диштэу Iэмэ-псыма­кIэхэмкIэ зэтегъэпсыхьагъ, ав­томатикэ шIыкIэм тетэу минеральнэ чIыгъэшIухэр къагъэ­кIыхэрэм арагъэгъотых. Хэтэ­рыкIыр экологием ылъэныкъокIэ къабзэу щыт, химие рахьы­лIэ­рэп, ащ пае мы продукцием къыкIэупчIэх.

— КъэкIыхэрэм якъэухъумэн­кIэ чIыгъэшIоу ыкIи биометодэу дгъэфедэрэм мылъкушхо атекIуадэ, — еIо Хъызыр. — Мазэ къэс чIыгъэшIу тонн 20 фэдиз къэтэщэфы, зы килограммым соми 150-рэ ыуас. Нэшэ­бэгум икъэгъэкIын ахъщэшхо пэIохьэ. Арэу щыт нахь мышIэми, типродукцие ыуасэ зэрэхэтымыгъэхъощтым тыпылъ, сыда пIомэ цIыфхэм яамал зыфэдэр къыдгурэIо, — еIо Хъызыр.

Нэшэбэгум икъэгъэкIын имызакъоу предприятием чъыгхэтэ гектар 25-м мыIэрысэ къыщегъэкIы. Зы гектарым чъыг 670-рэ телъытагъ. МыIэрысэм икъэ­гъэкIынкIэ тикъэралыгъо ща­гъэфедэрэ технологие пэрытхэр къызфагъэфедэх. Италием итех­нологие елъытыгъэмэ, чIыгъэшIухэр нахь макIэу рахьылIэх. Ащ нэмыкIэу мыIэрысэ лъэпкъ кIасэхэу «флорина», «либерти», «айдеред» зыфиIохэрэр къагъэ­­кIых. КъызэраIорэмкIэ, мы лъэпкъхэр IыгъыгъошIух ыкIи узыр шIурышIукIэ къяуалIэрэп. ХьацIэ-пIацIэхэм къаIэкIэхыгъэ­ным пае ахэм яшIушIэх. Мы­Iэ­рысэр Адыгеим щыIуагъэкIы, ежьхэм ятранспорткIэ зыпарэми ащэрэп, къакIохэзэ ащащэфы.

ГъэфэбэпIэ комплексэу «Радугэм» игенеральнэ пащэу Джа­рымэкъо Хъызыр мы мафэм ехъулIэу зыгъэгумэкIырэ Iо­фыгъохэм ащыщхэми тащигъэгъозагъ.

— Электроэнергиеу дгъэфе­дэрэр зэрэбэр къызыдэплъы­тэкIэ, ащ уасэу лъыттырэм ти­мыгъэгумэкIын тлъэкIырэп. Зы киловаттым соми 10-рэ чапыч 47-рэ ыуас. КIымэфэ лъэхъа- ным электроэнергиер нахьыбэу дгъэфедэн фаеу мэхъу ыкIи мазэм сомэ миллионым кIахьэу ыпкIэ лъытэты. Ащ нэмыкIэу гъэфэбапIэр термальнэ гъэстыныпхъэмкIэ тэгъэплъы. Ащ къы­хэкIэу псым илъэсым сомэ миллион 15 фэдиз ыпкIэ лъы­тэты. Ар бэдэд. Арэу щытми, тиIофшIэн къызэтедгъэуцуагъэп, хэкIыпIэу щыIэхэм талъыхъузэ зыпкъ итэу Iоф тэшIэ. Гухэлъэу тиIэхэм ащыщ къэралыгъом иэкономикэ зыпкъ зиуцожьыкIэ типродукцие хэдгъэхъоныр, амалыкIэу щыIэхэм тяусэныр, — къыIуагъ пащэм.

Предприятием нэкъокъогъоу иIэхэм Хъызыр къагъащтэрэп, сыда пIомэ япродукцие идэгъу­гъэкIэ бэмэ зэлъашIагъ ыкIи брендыцIэр къылэжьыгъ.

IофшIакIохэм зэращыкIэхэ­рэри гумэкIыгъо шъхьаIэу щы­Iэхэм ащыщэу пащэм къыIуагъ. Анахьэу агрономхэр ыкIи рабочэхэр гъотыгъуаех. ЛэжьэпкIэ дэгъу араты нахь мышIэми, ыпэкIэ Iоф зэрашIэщтыгъэм фэдэу джы щыIэ ныбжьыкIэхэм гугъу зырагъэхьынэу фаехэп.

Нэшэбэгу къызыщагъэкIырэ гъэфэбапIэр зэрэзэтегъэ­псы­хьагъэм ыкIи къэгъэкIыным зэ­рэ­дэлажьэхэрэм тащигъэгъозагъ предприятиеу «Радугэм» игъэцэкIэкIо директорэу, Хъызыр икIалэу Тимур. Ащ къы­зэриIотагъэмкIэ, гъэфэбапIэм къы­щагъэкIыхэрэр къэухъумэгъэнхэм фэшI биологическэ шIыкIэхэр агъэфедэх. Лэжьы­гъэм зэрар езыхырэ хьацIэ-пIацIэхэр агъэ­кIодыным пае ахэр зышхыщт «хэушъхьафыкIыгъэ хьацIэ-пIацIэхэр» ахъух ыкIи химиер амы­гъэфедэу ахэмкIэ лэжьыгъэр къаIэкIахы. Зы чIыгу гекта­рым къагъэкIырэ лъэкъо мин 25-рэ телъытагъ. ГъэфэбапIэм метеостанцие хэтэу жьыб­гъэм илъэшыгъэ, фабэу ыкIи чъыIэу щыIэр къегъэлъагъо, нэужым автоматикэ шIыкIэм тетэу шъхьаныгъупчъэ цIыкIоу хэтым ежь-ежьырэу зыкъызэ­Iуехы, зызэфешIыжьы. Мафэр тыгъэшхо хъумэ, ышъхьагъ Iу­хъор къытырелъашъо, жьау къе­шIы. Джащ фэдэу нэмыкI гъэфэбапIэ яIэу ащ рассадэр къыщагъэкIы. Мыщ зэкIэмкIи нэбгырэ 50-мэ Iоф щашIэ.

Предприятием ипащэ гъэ­фэ­бэпIэ бизнесым ылъэныкъокIэ кIэу къежьэрэм лъэплъэ. Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ Голландием щыкIогъэ къэгъэлъэ­гъоным хэлэжьагъэх ыкIи Iэ­мэ-псымэхэр ащ къыращыгъэх. Италием, Францием ащыIэ гъэ­фэбэпIэ хъызмэтшIэпIэ зэтегъэпсыхьагъэхэм ащыкIорэ къэгъэлъэгъонхэм предприятием иагроном ахэлажьэ. Ащ нэ­мыкIэу зэфэшIыгъэ Iахьзэхэлъ обществэу «Радугэм» игъэхъагъэхэр илъэс зэкIэлъыкIохэм щытхъу тхылъхэмкIэ Урысыем ыкIи Адыгеим къыщыхагъэщыгъ.

Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат мы лъэныкъом епхыгъэу шъолъырым ипредприятие инхэм япащэхэм заIуигъэкIагъ, муниципальнэ ер­мэлыкъхэм уасэхэм къащыгъэкIагъэу социальнэ мэхьанэ зиIэ гъомылапхъэхэр ащыIуа­гъэкIынхэу зэзэгъыгъэх. ЛIышъхьэм къызэриIуагъэмкIэ,шъо­лъы­рым, къалэм ащыIэ предприятиехэм, мэкъу-мэщым зыпкъ­итыныгъэ яIэу яIофшIэн лъагъэкIуатэ. Ащ нэмыкIэу цIыф­хэм IофшIэпIэ чIыпIэхэр ашIомыкIодынхэм фэшI бизнесым хэщагъэхэм къэралыгъо IэпыIэгъу арагъэгъоты.

«Къэралыгъо IэпыIэгъум къы­дилъытэрэ Iофтхьабзэхэр зэкIэ Адыгеим псынкIэу щыпхырыщыгъэнхэм тынаIэ тедгъэтыщт. Ащ дакIоу тэри тиамалхэр къыхэдгъэщыщтых, цIыфхэм, анахьэу социальнэ лъэныкъомкIэ зиIоф дэйхэм, IэпыIэгъу ятыгъэным пае амалэу щыIэр зэкIэ дгъэфедэщт. ЦIыфхэм амалэу яIэ-хэм ялъытыгъэу гъомылэпхъэ тэрэз ермэлыкъхэм къащащэфын алъэ­кIыным ренэу тынаIэ тетымыгъэт хъущтэп. Респуб­ли­кэм мэкъумэщ товархэр къыщы­зышIыхэрэм, къыдэгъэкIыжьыным фэгъэзэгъэ предприятиехэм зафэсэгъазэ мы IофшIэным игъэкIотыгъэу къыхэлэжьэнхэу ыкIи оптовэ уасэхэмкIэ япродукцие ермэлыкъхэм ащыIуагъэ­кIынэу. Адыгеим икъун фэдиз гъомылапхъэ къыщыдагъэкIы, зыми тыщыкIэщтэп. Мы илъэсым республикэм лэжьыгъэшIу къыщахьынэу тэгугъэ», — къы­Iуагъ КъумпIыл Мурат.

КIАРЭ Фатим.