1937-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 1-м къуаджэу Афыпсыпэ къыщыхъугъэ шъэожъыер зэрэ Урысыеу цIэрыIо щыхъуныр зыми ыгу къэкIыгъэпщтын. КъыгъэшIагъэм нахьыбэр ащ Темыр Чыжьэм щигъэкIуагъ. Ащ псыхьагъэ щыхъугъ, зыфэдэ хъущтыри къыщынэфагъ.

… Нэбгырэ 15-у дышъэ къы­чIэхыпIэм къекIолIэгъагъэхэм ащыщэу темыр лыгъу-лыстыр зыфэщэIагъэр нэбгыри 3 ныIэп. Ахэм ащыщыгъ Шъэумэн Хьазрэт. Дышъэр къычIэпхыныр къин дэдагъ. Сыд фэдэ чIыпIэ зэжъу ар зэрымыфагъэр?! Зэгорэм зэрыс вертолетыр чIыгум къыте­фэгъагъ, зэхэгъэнэгъэ тракторэу зэрысыр мыл чIэгъ хъугъагъэ, чъыIэу градус 40-р лъэшэу къе­гуаоуи къыхэкIыгъ. Ау, енэгуягъо, Тхьэм ынэшIу къыщифэщтыгъэкIэ: псаоу зэкIэми къахэ­кIыжьын ылъэкIыгъ. Ащ фэдэ цIыфхэр, зэраIо хабзэу, машIоми хэстыхьэхэрэп, псыми ытхьалэхэрэп.

Зэгорэм зэрэбригадэу ды­шъэм бэрэ лъыхъугъэх, ау зи къагъотырэп. ТIэкIу-тIэкIузэ Iофы­шIэхэр къэзэрэгъэбырсыр­хэу фежьагъэх: «Сыд пай пкIэнчъэу ащ фэдизрэ тылъы­хъон фая?» зыфэпIощтым фэдэ­хэр къызахэIукIыхэм, Хьазрэт ыгу тIэкIу къэкIодынэу фежьэгъагъ, ау Тхьэм зэриIоу, анахь къызщыгубжыщтхэм дэжь ды­шъэр «къакIоу» фежьагъ. ЕтIани бэ дэдэу «къакIощтыгъэ» нахь ар! ПсынкIэу телеграммэ Москва, СССР-м иминистрэхэм я Совет фагъэхьыгъ: «Дышъэр щыI! Сыд фэдиз шъуищыкIагъэр?»

Джащ фэдэу зэгорэм чъыIэшхоу дышъэм лъыхъухэзэ, бульдозерыр Сыбыр ипсыхъо цIыкIу горэм мылэу техъуагъэм пхырызэу ригъэжьагъ. Хьазрэт ащыгъум кIэлэ ныбжьыкIагъ, хъурэр псынкIэу къызыгурэIом, тросыр ыIыгъэу псы мылым хапкIи, бульдозерыр къыгъэ­нэжьыгъагъ. Я 60-рэ илъэсхэр ары ахэр зыхъугъагъэхэр.

Шъэумэн Мэджыд Хъутат ыкъом икIалэу Хьазрэт апэдэдэ IофшIэныр зыщиублэгъагъэр къуаджэу Тэхъутэмыкъуае куль­ту­рэм и Унэу дэтыгъэр ары, механикыгъ. Ащ нэужым дзэм къулыкъур щихьыгъ. КъызэкIо­жьым чIыпIэ чыжьэхэм защиушэтынэу ыгу къэкIыгъ.

Апэдэдэ Темыр Чыжьэм идышъэ къычIэхыпIэхэм ащыщ горэм рабочэу ар Iухьэгъагъ. Илъэс 29-рэ зыщыхъущтым дэжь, зэхэщэн Iофхэм зэрафэIазэм гу лъати, Чукоткэм щыIэ дышъэ къычIэхыпIэ артелэу «Восходым» пащэ фашIыгъ. Ащ ыуж Магадан хэкум ит артелэу «Союзым» фагъэзагъ. Илъэси 10-м къы­кIоцI анахь дэгъухэм а артелыр аха­лъытэ хъугъагъэ. Ащ къыкIэлъы­кIуагъ артелэу «Полюсыр». Нэужым ар зэфэшIыгъэ Iахьзэ­хэлъ обществэу «Дышъэ къы­чIэхынымкIэ компаниеу «Полюс» зашIыжьым, Шъэумэн Хьазрэт ащ компанием пащэ фашIыгъ. Дышъэм икъычIэхынкIэ анахь комбинат инэу дунаим тетхэм ар ащыщ хъугъагъэ. ПсэупIэу «Еруда» зыфаIорэр а чIыпIэм щагъэпсыгъагъ. Хьазрэт ичIыпIэгъухэм ащыщ горэ къызэкIом, лъэшэу ыгъэшIагъозэ мырэущтэу ыIогъагъ: «Шъэумэным цивилизацием пэчыжьэу дышъэмрэ тыгъэмрэ ахэшIыкIыгъэ къалэ къыгъэпсыгъ». Хьазрэт зыфэгъэ­зэгъэ Iофым хэшIыкIышхо фыриIэ хъугъагъ, ащ IэпэIэсэныгъэ инри игъусэжьыгъ. Хэгъэгум, ыпэкIэ ащ фэдэ къыхэмыкIы­гъэу, бэдэд дышъэу къыщычIахы хъу­гъагъэр – илъэсым тонн 30-м нэс. Шъэумэн Хьазрэтрэ иIоф­шIэгъухэмрэ ячаныгъэ ишIуагъэ­кIэ къэралыгъом сомэ миллиард пчъагъэ федэу къыIэкIэхьагъ. Къушъхьэлъэ IофшIэнхэмкIэ инженерэу, техническэ шIэныгъэхэмкIэ докторэу Хь. Шъэу­мэным шIэныгъэлэжьхэр игъусэхэу дышъэм икъычIэхынкIэ амалыкIэу щыIэ хъугъэр зэкIэ ыгъэфедагъ.

Шапсыгъэхэм къахэкIыгъэ кIалэу янэ ибыдзыщэ хэлъэу адыгэ хабзэр, гукIэгъур, шIушIэныр зыпкъырызыщагъэм ищыIэныгъэ гъогу а пстэури къыщы­фэфедэжьынэу хъугъэ. Красноярскэ краим сыд фэдэ Iоф­тхьэбзэшхо щызэрахьагъэми, ар IэпыIэгъу афэмыхъоу къыхэ­кIыщтыгъэп. КIэлэцIыкIу ибэхэу нэбгыри 120-рэ зычIэфэщт зэтегъэпсыхьэгъэ унэ-лицей аригъэшIыгъ. Непэ къызынэсыгъэми ащ щыпсэухэрэр къыфэразэхэу игугъу ашIы. Ежь иунэе ахъщэкIэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэ, нэбгырэ 480-мэ ателъытэгъэ профтехучилищыр, еджапIэу нэбгырэ 990-рэ зычIэфэщтыр ыкIи нэмыкIхэр аригъэшIыгъэх.

Илъэныкъо гупсэ ренэу пэ­чыжьагъэми, Хьазрэт зыкIи ар щыгъупшэу къыхэкIыгъэп. ИчIыпIэгъухэм ягъэхъагъэхэм ащыгушIукIыщтыгъ, адеIэщтыгъ.

2002-рэ илъэсым ичIыпIэгъу­хэм япроцент 70-рэ фэдизмэ амакъэ фати, Шъэумэн Хьазрэт Адыгэ Республикэм и Президент хъугъэ. Апэрэ мафэхэм къащыублагъэу ар чIыпIэ гумэкIыгъо­хэм арыфэу къыхэкIыгъ. Хьатикъуае псыр къызыкIаом, ежь иунэе мылъкукIэ бэ зэшIуихыгъэр, къуаджэм ищыIэкIэ-псэукIи зыпкъ иуцожьыгъагъ. Сомэ миллион 550-рэ фэдиз иунэе ахъщэу а тхьамыкIагъом икIэ­уххэм ядэгъэзыжьын ащ пэIуигъэхьэгъагъ.

Ежь къызщыхъугъэ районымкIэ инвестициехэм мэхьанэшхо зэряIэм къыпкъырыкIызэ, Хь. Шъэ­­умэныр Адыгеим и Президентэу зыщэтым Тэхъутэмыкъое районым ипэщагъэу ХъокIо Аслъан муниципалитетым инвестициехэр нахьыбэу къыIэкIэ­хьанхэм иIоф къазыхелъхьэм, къыдыригъэштэгъагъ. Нэужым компаниешхохэу «ИКЕА», «АШАН» зыфэпIощтхэм япроект инхэр муниципалитетым щызэшIуахыхэу рагъэжьагъ.

2001-рэ илъэсым Адыгеим и Президентыгъэу Шъэумэн Хьазрэт медицинэ учреждение тегъэ­псыхьагъэу «Я XXI-рэ лIэшIэ­гъум иклиник» зыфиIорэр Афыпсыпэ щаригъэшIыгъ. Джырэ уахътэм диштэрэ Iэмэ-псымэхэмкIэ ар зэтегъэпсыхьагъ. Гупчэм щашIырэ операциехэм афэдэхэр IэкIыб хэгъэгухэм ащашIых. Медицинэ техникэу, аппаратурэу чIэтыр зэкIэ Хь. Шъэумэным ежь иахъщэкIэ къыщэфыгъ.

Адыгеим ипсэупIэхэм газыр аIэкIагъахьэ зэхъум шапсыгъэ къоджитфымэ ар IэпыIэгъу афэ­хъугъ, ащкIэ ичIыпIэгъухэр инэу къыфэразэх.

Илъэс къэс Шъэумэн Хьазрэт шIушIэ IэпыIэгъум сомэ миллион 300 фэдиз пэIуегъахьэ. Ащ иахъщэкIэ еджэх студентхэр, цIыфхэр зычIэсыщтхэ унэхэр ашIых, сымэджэ хьылъэхэм адеIэх.

Илъэс къэс гъэтхэ мэфэкIхэм атефэу медикхэм, кIэлэегъа­джэхэм зэтыгъо ахъщэ IэпыIэгъу ареты, кIэлэцIыкIухэм апае аттракционхэр зэхещэх.

Ковидым илъэхъан Пшызэ шъолъырымрэ Адыгеимрэ ащыпсэухэрэм сомэ миллион 40 къафитIупщыгъ.

Загъорэ уегупшысэ: ащ фэдиз гупыкIыр тыдэ къыщежьэра? Хьазрэт ятэу Мэджыди гукIэгъу­шхо хэлъэу щытыгъ. Къоджэ къэхалъэр, Афыпсыпэ дэсхэр зэдеIэжьхэзэ, къашIыхьэ зэхъум, ахъщэу къаугъоигъэр икъугъэп. Къэлапчъэр хэлъхьэгъэн фэягъ. Джащыгъум Мэджыдэ ежь икъэ­лапчъэ къаритыгъагъ. «Адэ о сыдэу ухъущт?» — аIуи къоджэ­дэсхэр зеупчIыхэм, — «Тхьэм амал къыситыгъ апэрэ къэлап­чъэм­кIэ, ятIонэрэмкIи къыси­тыщт», — ариIожьыгъ. Джары цIыфхэм шIу горэ афишIэныр Хьазрэт насыпыгъэкIэ зыкIилъы­тэрэр.

Тележурналистхэр зэгорэм Хь. Шъэумэным гущыIэгъу къызыфэхъухэм ашIогъэшIэгъо­нэу къыхагъэщыгъагъ: «Мылъку­шхоу яIэр къошъо тегъэпсыхьагъэхэм ящэфын, IэкIыб къэрал­хэм языгъэпсэфыпIэ анахь да­хэхэм уахътэр ащагъэкIоным ыуж итхэу, IэпыIэгъу зищыкIагъэхэм анэIу афэгъэзэгъэным зыкIи емыгупшысэхэрэр журналхэм, гъэзетхэм бэрэ къарэ­хьэх. Ау миллиард пчъагъэхэр цIыфхэм афэзыщэихэрэм, гупыкIышхо зиIэхэм афэгъэхьыгъэу макIэ цIыфхэм ашIэрэр». А журналистым демыгъэштэн плъэ­кIы- щтэп. Урысые къэралыгъом игъэпы­тэн, цIыф лъэпкъ зэфэшъхьаф­хэм азыфагу илъ зэкъошныгъэр, зэгурыIоныгъэр мыукъогъэным, дышъэ къычIэхынымкIэ промышленностым ихэхъоныгъэ иIахьы­шхо зэрахишIыхьагъэм пае орденхэу «За заслуги перед Отечеством», «Честь и Слава», «Знак почета» зыфиIохэрэр къыфагъэшъошагъэх. Игупсэ Адыгеим ыпашъхьэкIэ шIушIа­гъэу иIэхэм апае медалэу «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиIорэр къыратыгъ. Шъэумэн Хьазрэт «Пшызэ шъолъыр и ЛIыхъужъ», къалэу Красноярскэ, Красноярскэ краим ыкIи Мыекъуапэ я ЦIыф гъэшIуагъ.

2021-рэ илъэсым чъэпыогъум и 11-м Людвиг Нобель ишIухьафтын ар илауреат хъугъэ. МэфэкI зэIукIэу Москва щыкIуагъэм ащ къыщиIогъагъ: «СшIагъэр зэкIэ цIыфхэр ары зыфэсшIагъэр».

Шъэумэн Хьазрэт къыгъэшIагъэм ызыщанэр дышъэ къычIэхыным епхыгъагъ. Ихэгъэгу ащ мылъкушхо къыфихьыгъ. Адыгэ­хэм аIоба «ШIу шIи псым хадз». Шапсыгъэхэм къахэкIыгъэ цIыф шIагъоу, гупыкIышхо зиIэ Шъэу­мэн Хьазрэт жъоныгъуакIэм и 1-м илъэс 85-рэ зэрэхъурэмкIэ гуфэбэныгъэ хэлъэу ичIыпIэгъу­хэр фэгушIох. Псауныгъэ пытэ иIэнэу фэлъаIох. ШIоу ышIагъэр Тхьэм фегъэбагъу!

АкIэгъу Разыет. Тэхъутэмыкъуай.