ЩыIакIэр зы чIыпIэ иты­рэп. Ащ удэхъумэ, уиIоф къекIы, удэмыхъумэ, укъы­­­зы­хедзы. ЩыкIагъэ зимыIэ цIыф щымыIэми, зищыIэныгъэ къин хэзы­лъэгъогъэ, гушIуагъо хэзы­хыгъэ Шъэумэн Хьазрэт гукIэгъурэ гугъапIэрэ зы­хэлъ цIыфышIу хьалэлэу Тхьэм къытфыригъэхыгъ. Ащ ишIушIагъэ къызы­пIуи­гъафэкIэ, къыфызэп­лъэкIыжьырэп, къыпфидзы­жьырэп. Ар зиIорэ зишIэрэ зэголъ цIыфышIу.

Мы къэсIуагъэр къэзыушыхьатыжьырэ щысэхэр къэсхьынхэу сэ сшъхьэкIэ амал сиI. Арышъ, цIыфым ишIушIэ кIодырэп зыфаIорэр сыгу филъэу Шъэумэн Хьазрэт дэгъубэ къесIолIэныр, шIогъабэ зыфишIагъэ­мэ джыри зыфишIэрэмэ сащыщышъ, шIукIэ дэслъэгъугъэхэм сакъытегущыIэныр къыстефэ. Ахэм ащыщхэм кIэкIэу ягугъу къэсшIын. Апэдэдэ Шъэумэн Хьазрэтрэ сэрырэ нэIуасэ тызыщызэфэхъугъа­гъэр Краснодар аэропортыр ары, 1997-рэ илъэсым игъэмэфагъ. Зигугъу шIукIэ ашIыщтыгъэ цIыфышIур сэ зэрэсшIэщтыгъэм нахьи нахь дэгъоу ежь ситхыгъэхэмкIэ сыкъишIэу къы­чIэкIыгъ. Тисамолет тежэфэ, сыхьатым къехъу тиIоф­шIэнхэмкIи, нэмыкI къэбархэмкIи тызэдэгущыIагъ. ЗэкIэми анахьэу сшIогъэшIэгъоныгъэр дышъэ къы­чIэхыным дакIоу зыщыщ лъэпкъым илитератури, дунэе литературэми хэшIыкI Шъэумэн Хьазрэт зэрафыриIэр ары.

ЩыIакIэр зы чIыпIэ итырэп. Ащ удэхъумэ, уиIоф къекIы, удэ­мыхъумэ, укъызыхедзы. Щы­кIагъэ зимыIэ цIыф щымыIэми, зищыIэныгъэ къин хэзы­лъэгъогъэ, гушIуагъо хэзыхыгъэ Шъэумэн Хьазрэт гукIэгъурэ гугъапIэрэ зыхэлъ цIыфышIу хьа­лэлэу Тхьэм къытфыригъэ­хыгъ. Ащ ишIушIагъэ къызыпIуи­гъафэкIэ, къыфызэплъэкIыжьырэп, къыпфидзыжьырэп. Ар зи­Iорэ зишIэрэ зэголъ цIыфышIу.

Мы къэсIуагъэр къэзыушыхьатыжьырэ щысэхэр къэсхьынхэу сэ сшъхьэкIэ амал сиI. Арышъ, цIыфым ишIушIэ кIодырэп зыфаIорэр сыгу филъэу Шъэумэн Хьазрэт дэгъубэ къесIолIэныр, шIогъабэ зыфишIагъэмэ, джыри зыфишIэрэмэ сащыщышъ, шIукIэ дэслъэгъугъэхэм сакъытегущы­Iэныр къыстефэ. Ахэмэ ащыщ­хэм кIэкIэу ягугъу къэсшIын.

Апэдэдэ Шъэумэн Хьазрэтрэ сэрырэ нэIуасэ тызыщызэ­фэ­хъугъагъэр Краснодар аэропортыр ары, 1997-рэ илъэсым игъэ­мэфагъ. Зигугъу шIукIэ ашIы­­щтыгъэ цIыфышIур сэ зэрэсшIэщтыгъэм нахьи нахь дэгъоу ежь ситхыгъэхэмкIэ сыкъишIэу къы­чIэкIыгъ. Тисамолет тежэфэ, сыхьатым къехъу тиIофшIэнхэмкIи, нэмыкI къэбархэмкIи тызэдэгущыIагъ. ЗэкIэми анахьэу сшIогъэшIэгъоныгъэр дышъэ къы­чIэхыным дакIоу зыщыщ лъэпкъым илитератури дунэе литературэми хэшIыкI Шъэумэн Хьазрэт зэрафыриIэр ары.

Ар зыхъугъэм мазэ тешIа­гъэу бзылъфыгъэ горэм Красноярскэ къысфыришIыкIи, ситхылъ къыдэгъэкIынымкIэ Шъэумэн Хьазрэт ишIуагъэ къысигъэкIы зэрэшIоигъор къысиIуагъ. Ащ фэдэ лъэIу Шъэумэн Хьазрэт зэрэфысимыIа­гъэр бзылъфы­гъэм зесэIом, «Хаз­рет Меджидовичым ишIушIэ уизакъопышъ зыфишIэрэр, тефэщт ахъщэр зыдэз­гъэхьыщтыр къысаIу».

Джаущтэу Шъэу­­мэн Хьазрэтрэ сэрырэ нэIуа­сэ тызызэфэхъугъэр лIэшIэгъу плIанэм къехъугъ. Джы къызнэсы­жьы­гъэми ишIушIэ сэркIэ зэпыу­рэп. Къысфэ­пшIа­гъэр икъун, тхьэ­уегъэ­псэу, Хьазрэт зэгорэм зесэIом, къыси­Iожьы­гъа­гъэр гъэшIэгъон дэдагъ: «Ар зыфасшIэрэр о пшъхьэ изакъоп, тызщыщ адыгэ лъэпкъыр ары. Сэ къыпфасшIэрэр о ащ фэошIэжьы. Джары КъурIанми, Библиеми итыр. ШIузэфа­шIэм цIыфыр щегъаIэ».

Мафэ горэм Шъэумэн Хьазрэт, ежь слъэкъуацIэ къызэриIорэ шIыкIэмкIэ къысаджи, къыси­Iуагъ:

— МещбашIэр, сыд уикъэбар? Дэгъумэ, ащ нахь дэгъуи къыосIощт. ЮФО-мкIэ Путиным илIыкIо Яковлевыр апэрэу тадэжь къэкIуагъэу непэ фэсыугъойрэ нэбгырэ заулэмэ ори уахэтышъ, сыхьатыр пшIыкIузым къакIо.

Президентым изэIукIэпIэ ка­бинет нэбгырэ пшIыкIутф фэдиз ислъэгъуагъ. Премьер-министрэу Хъуадэмрэ министрэ­хэмрэ анэмыкIэу ахэмэ къалэм имэрэу Пивоваровыр, ректорхэу Хъунагор, ТхьакIущынэр, композиторэу Нэхаер, къэзэкъмэ яатаманэу Тарасовыр, нэмыкIхэри ахэсэлъагъох.

Шъэумэн Хьазрэт пэублэ кIэкIыкIэ зэIукIэр къызэIуихи, республикэм апэрэу къихьэгъэ В. А. Яковлевым гущыIэр рити къызэгущыIэ ужым, ыпашъхьэ къыщыгущыIэрэ министрэхэм къажэдэо, къызэпегъэух… Хъо­дэ Хьазрэт чэзыур къызнэсым, ащи къыIощтыгъэр ригъэ­кIэкIыгъ. Сыд илIэужыгъо цIыфа мы зынэ къытфизыгъэкIырэр зыщысIощтым, ыпашъхьэ илъ тхылъыпIэм еплъи слъэкъуацIэ къыIуагъ:

— ЗэлъашIэрэ писателэу Мэщ­башIэм гущыIэр етэты.

ЮФО-м ипэщэ В. А. Яковлевым зыкъызэрэтфишIыщтыгъэр сыгу ыштэщтыгъэпти, зэпыугъо тIэкIу тезгъашIи, есIуагъ:

— Джыдэдэм, Владимир Алек­сеевич, укъызэрэддэгу­щы­Iэрэ шIыкIэмкIэ, Пушкиным иусэ сатырэу «Смирись, Кавказ: идет Ермолов!» зыфиIорэр сыгу къэбгъэкIыжьыгъ. «Ащ фэдэ сатыр гъэщынэр цIыф лъэп­къыбэ зыщыпсэурэ Кавказым ептхылIэныр емыкIу, къыопэ­сы­гъэп» Белинскэмрэ Вяземскэм­рэ Пушкиным зэрэраIуа­гъэм ишIуагъэкIэ, адыгэмэ яхьы­лIэгъэ усэ, поэмэ дэгъухэр етIанэ ытхыгъэх.

— Пушкиным июжнэ поэмэхэри ары, — Шъэумэн Хьазрэти сигущыIэ къыхидзагъ.

— Ары, Хазрет Меджидович, ащ фэдэ поэмэхэри Пушкиным иIэх, — сэри Шъэумэным дез­гъашти, къас­Iощтыгъэм къыпысыдзэ­жьыгъ. — Мы зигугъу къэсшIыгъэм фэгъэ­хьыгъэу ситарихъ романэу «Хъан-Джэрый» зыфиIо­рэм къы­щыс­тхыгъ.

— А романым игугъу зэ­хэсхыгъэ, згъотыгъэмэ дэгъугъэ, — Яков­левым ымакъэ джы нахь къэу­шъэбыгъ.

— Ар къыпIэкIэзгъэхьан, Владимир Алексеевич. Мы гущыIэмэ ауж тиреспубликэ щыпсэу­рэ цIыф лъэпкъымэ ацIэкIэ къеблагъ, шIукIэ укъытхахь къыосэIо.

Шъэумэн Хьазрэт игулъытэ чыжьэрыплъэ къыпкъырыкIыгъэ общественнэ-политическэ мэхьанэ тиреспубликэкIэ зиIэ Iофыгъо горэм джыри шъущызгъэгъозэн.

— Хазрет Меджидовичым дэжь къакIо, къыожэ, — Адыгэ республикэм и Президент и Аппарат ипащэу Бэрэтэрэ ТIалый къысфытеуагъ.

Шъэумэн Хьазрэт къыс­фэнэгушIоу къыс­пэгъо­кIыгъ:

— Мещба­шIэр, сыоп­лъышъ, щэджэ­гъо­шхэ дэгъу къыуагъэшIы­гъэн фае. Сэ щэджэгъуашхэ сшIырэп пIоми хъущт, ау щай дэгъу уезгъэшъощт, мыIэ­рысэрэ хъырцэрэ зыдэлъ хьалыжъо IэшIу дэозгъэшхыщт. — Икабинет къыпыт унэ цIы­кIум тызи­хьэкIэ, зыфи­Iогъэ щаимрэ хьалыжъохэмрэ Iанэм тесэ­лъа­гъох. — Мыхэр учъыIыжьыгъо ифагъэхэп. Сэ ощ нахьи сы­на­хьыкIэшъ, джа уитхыгъэмэ къа­зэрэщыбгъэлъагъоу тиадыгагъи къыдэтлъытэзэ, щаир къыпфизгъэхъон.

— Тхьауегъэпсэу, Хьазрэт, ау мы IанэмкIэ узэрэбысымри зэрэзыщымыгъэгъупшэрэр сигуапэ, — адыгэ шIыкIэкIэ ятэ ыцIэ къесымыIоу сэри сесэмэр­къэужьы.

— Адэ ары, МещбашIэр, ти­на­хьыжъыгъэ-нахьыкIагъэ, тицIыфыгъэ зэфыщытыкIэхэр зы­зыщыдгъэгъупшэжьыхэкIэ, ащыгъум къэтлъэгъугъэри къэдгъэшIагъэри хьаулый. — «Шъэу­мэн Хьазрэт ыдэжь сызыфи­щагъэр щай сыригъэшъон, хьа­лыжъо сигъэшхын закъор арэпщтын» гукIэ зэсIожьызэ, политикэ, экономикэ, культурэ Iофыгъомэ заулэрэ тарыгущы­Iагъэу Шъэумэным къыIуагъ: — НекIо, кабинетым тэгъэгъэзэжь. Укъызыфэсщагъэм укъыкIэмыупчIэу зэрэпфэщыIэрэр сыдигъокIи дэгъугъэкIэ къыпфэ­сэлъэгъушъ, нахь официальнэу ащ къыщыосIон. Урысые Федерацием и Общественнэ палатэу гражданскэ обществэм илIыкIохэр зыхэтыщтхэр хэгъэгум щызэхащэ. Бэп ащ хэтыщтхэм япчъэгъэщтыр — нэбгыришъи хъурэп: ЮФО-м исубъект пшIыкIущымэ ялIыкIохэм ащыщхэр хагъэхьащтых. ТиреспубликэкIэ ащ уахэдгъэфэнэу тыфай, къып­тефэ, Адыгеим ис цIыф лъэпкъымэ урялIыкIощт. УрялIыкIощт къодыеп, сэнаущыгъэрэ лIыгъэ­рэ пхэлъышъ Урысые Феде­рацием игражданскэ обществэ ифэIо-фашIэхэр ащ щыпхырыпщыщтых, шъощ фэдэхэу гущыIэ шъхьэихыгъэхэр къызыпкъырыкIыщт, зыми ыжэ дэмыплъы­хьащт цIыфхэр арых ащ хэтынхэу щытхэр, и Устави къыIорэр. Мыщ хахьэмэ зышIоигъо горэхэр зэрэщыIэхэри сыушъэфырэп. Уикандидатурэ тиреспуб­лики ЮФО-ми щытегущыIэщтых. УзэрэхадзыщтымкIэ уицы­хьэ къыттегъэлъ, къыттефэрэр тшIэщт. МыщкIэ уицыхьэшIэ­гъущтыр гъэнэфагъэ, укъезэ­гъыщтмэ, ащ ылъэкъуацIи къы­осIон: Тхьагъэ­псэу Мэджыд, контр-адмиралыр ары.

ЮФО-р зыдэт Ростов-на-­Дону щытиIэгъэ зэIукIэм тыкъы­зекIыжьым, Шъэумэн Хьазрэт къысиIуагъ:

— СыпфэгушIо, МещбашIэр, Урысые Федерацием иапэрэ Общественнэ палатэ узэрэхагъэхьагъэмкIэ, шъоныр сиджагъоми, коньяк бэшэрэб гушIуап­кIэу къыптезгъэфагъ. Зэ, зэ, джыри зы къэбарышIу: Москва шъузыщызэрэугъоикIэ, Общественнэ палатэм толерантностымрэ лъэпкъ зэфыщытыкIэ­хэмрэкIэ и Комитет итхьамэтэ гуадзэу ухадзынэу ары. Общественнэ палатэм хэтхэм Кремлэм тызыщаугъоим, ты­зы­тхыщтыгъэм слъэкъуацIэ зе­сэ­Iом, зэIукIапшъэмкIэ В. В. Пу­­­тиным иджабгъукIэ госыщтмэ сызэряплIэнэщтыр къысиIуагъ, сфагъэнэфэгъэ чIыпIэми сы­тIысыгъ. Общественнэ палатэм икомиссие пшIыкIубл загъэ­нэ­фахэм, Шъэумэн Хьазрэт зы­фи­­Iогъэгъэ Комиссием итхьа­мэтэ гуадзэу сыхадзыгъ. Дышъэ къычIэхыным, ар зэрищэщт шIыкIэм Шъэумэныр фэIаз нахь, политикэм, ыпшъэ рилъхьажьыгъэ президент Iофым ахишIыкIырэ щыIэп зыIощты­гъэмэ аущтэу зэрэщымытыр, зыщыщ лъэпкъым фэгъэхьыгъэ­мэ, ар хэгъэгум, дунаим зэрэщаригъэшIэщтыр, ащкIэ ыпсэ зэремыблэжьыщтыр сэ къысэхьылIэгъэ-къэсIотэгъэ закъор языщыс.

Зыгорэм ичIыфэ зытезгъэ­лъынэу сызэрэфэмыер зыдэсшIэжьызэ, СССР-м и Апшъэрэ Совет и Парламент лIыкIомэ сахэтэу Кубэ сызэкIом, кейсэу Фидель Кастро къыситыгъагъэм зы кубинскэ ромрэ зы да­гъыстан коньякрэ даслъхьэхи, Шъэумэн Хьазрэт къыстыригъэ­фэгъэ чIыфэр зытесхыжьынэу «Унэ фыжьым» сыкIуагъ. Кейсыр иухъумакIомэ къафэзгъани, икабинет сихьагъ.

— Уилъэгъужь шIу, Мещба­шIэр, — къысэгый фэдэзэ Шъэу­мэн Хьазрэт нэгушIоу къыспэгъокIыгъ, — зэрэтIуагъэу, уиIоф­хэр Общественнэ палатэм къы­щызэшIокIыгъэхэшъ, сыпфэгушIо. КъыкIемыгъэч, тиреспуб­ликэ ымакъэ, адыгэмэ амакъэ щыгъэIу, ау сичIыфэ къызэрэптенагъэри зы­щымыгъэгъупш.

— Тхьауегъэпсэу, Хазрет Меджидович, Общественнэ палатэмкIэ плъэкIын къэбгъэнагъэп, — сэри къыстефэрэр пэз­гъохыжьи, сэмэркъэу тIэ­кIу­кIи къэсыухыжьыгъ, — а зы­фэпIогъэ чIыфэри сщыгъупшагъэп, къыпфэсхьыгъ.

— Тэ щыIа адэ? — къыспыплъыхьэ фэдэу зишIызэ, Шъэу­мэныр къысэупчIыгъ. — Сыоплъышъ, уиджыбэхэри къыбгопшыхэрэп, пIэхэри едзыхы­гъэх.

— Тэ щыIэна, уиухъумэкIо пхъашэмэ экспроприировать ашIыгъ… — сигые джы нахь сыфытеIункIэ.

— СиухъумакIохэр аущтэу къыппэгъокIыгъэха? — есIуагъэр ышIошъ хъугъэу Шъэумэныр къысэупчIи, ащытхъужьыгъ. — Аферым, япшъэрылъ агъэцакIэ. — Афытео: — МещбашIэм Iышъухыгъэр садэжь къычIа­шъухь, — къыфахьыгъэр зилъэ­гъукIэ, егъэшIагъо, — коньяк бэшэрэб закъор къызэрэпхьын мыщ фэшъхьаф бгъотыгъэба?

— Коньякым фэшъхьафи мыщ дэлъ… — сымыгузажъоу кейсым иIункIыбзитIур чэзыу-чэзыоу къы­Iусэхы. — Мыр Расул Гамзатовым къысфаригъэхьыгъэ коньяк, мыдрэ ромыр Фидель Кастро къыситыгъэмэ ащы­щышъ, ахэмэ ацIэкIэ къыо­сэты.

— Мыдэ МещбашIэр зэрэ­хьалэлыр, къыратыгъэмэ сахиныгъэп. Темышъоми, дунаим ицIыф цIэрыIомэ ахэр къаIэ­кIэкIыгъэ тыных.

Джыри зы гукъэкIыжь: Расул Гамзатовыр илъэс 80 зэхъум, Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм итхьаматэу Тхьаркъохъо Мухьар­быйрэ сэрырэ Шъэумэн Хьазрэт ыдэжь тыригъэблэгъагъ, гущыIэ пэубли къытфимышIэу къытэгыигъ:

— Шъо лIышхуитIум шъумыу­кIытэу, Адыгеим ыцIэкIэ Да­гъыстын нэс шъукIоу, Iанэ цIы­кIурэ пхъэнтIэкIу цIыкIуищрэ нахь Расул Гамзатовым фэшъухьыщтыба?

— ТиIэр ары, Хазрет Ме­джидович, — Тхьаркъуахъор тхьагъэпцIэу къысэплъи, Шъэу­мэным риIожьыгъ.

— Ары, ары, тIуми шъутхьамыкIэ пыхыжьыгъ… — къы­тэсэмэркъэуми ишъыпкъэми умы­шIэнэу Президентыр къыс­IущхыпцIи, къыIуагъ: — МещбашIэм иIэр, Тхьаркъуахъор, ори сэри тфикъущт.

— Ащ нахь шъыпкъэ къэпIо­жьынэп, Хазрет Меджидович, сытхьамыкIэп, — мыщ фэдэ сэмэркъэур апэрэпти Шъэумэным къызэрэздишIыщтыгъэр фыкIэзгъэтхъызэ, дезгъэштэ­жьыгъ, — сиIэр шъори сэри къытэлыжьыщт.

— Зэхэоха, Мухарбий Ха­джиретович, МещбашIэм ыIорэр, зэрэбаир ыушъэфырэп. ЗимыIэр сыдигъокIи хьалэлышъ, МещбашIэм фэдэу Гамзатов баим сэщ нахь къэмынэжьы­гъэми, зыгорэ шъуфеспэсын. Модэ «Алмаз» тучаным шъутеуи, — икабинет къычIищагъэм пшъэрылъ фишIыгъ, — анахь дышъэ сыхьат лъапIэхэр, тахэ­дэщтышъ, къяжъугъэхь. — Гу­шIуакIо тызыфэкIощт Гамзатовым фэгъэхьыгъэу тэгущыIэфэ, ащ иусэ езбырэу Шъэумэныри къеджэфэ, дышъэ сыхьат заулэ къагъэсыгъ, тыгу рихьырэр къы­хэтхынэу къытиIуагъ. Ары шъхьа­кIэ, сомэ мин шъэныкъом къыщегъэжьагъэу мин шъитIум блэкIыжьэу зым зыр нахь лъэпIэжь. Мухьарбыйрэ сэрырэ анахь сыхьат лъапIэм тенэцIыми, къызэрэтфэмыIошъурэр Шъэумэным къышIагъ:

— Ары, ары, джа шъунэ зы­тедыкъыхьэгъэ, анахь лъапIэр ары сэри сыгу рихьырэр (иахъщэ джыбэм къырехышъ, сыхьат уасэр щакIом реты), дышъэ Iэпшъэхъури дахэ, къекIу. Адыгэ республикэм щыпсэурэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафымэ ацIэкIэ сыхьатым ыкIыб тешъутх. Расул Гамзатовым гушIуакIо сыфэкIоныр тефэ, ау ар зэрэсфэмышIэшъурэр сыгу къызэреорэр, зэгорэкIэ къытхахьэмэ зэрэтигопэ­щтыр сфешъуIожь, сэлам гуапэ сфешъухыжь.

… УишIушIагъэ мыкIодыныр, шIукIэ цIыфмэ уакъыхэнэжьыныр зыми пэмышIын егъэшIэрэ насыпыгъ. Шъэумэным ипрезидентыгъо зэман къэогъэгъэ псы­дзэр тхьамыкIэгъуагъ. Ау Шъэумэн Хьазрэт игъом псыр зыкIэуагъэмэ акIэуцон-адэIэпыIэн иIушыгъэ-нэутхагъэ къыригъэхьыгъ: Урысые Федера­цием ипрезидентэу В. В. Путинымрэ МЧС-м иминистрэу С. К. Шойгумрэ тиреспубликэ къыригъэблагъэхи, къыздигъэ­IэпыIагъэх.

ТхьамыкIэгъо чIыпIэ ифэгъэ цIыфхэм хэгъэгум къафитIупщыщт ахъщэм емыжэу ежь имылъку аритэкъулIи, ишIуа­гъэ аригъэкIыгъ, якъин адищэчыгъ. Шъэумэным зыгу фэмышIумэ аIогъагъэхэри сыушъэфынэп: «Мылъку иIэти хилъхьагъ, хилъхьагъэм нахь мымакIэуи къыхихыжьыгъ…» Сыдэу пшIын, «Гужъ зиIэр цо­къэжъкIэ мао» зыфаIорэмэ ажэ убытыгъуаешъ, ахэмэ Шъэу­мэн Хьазрэт апымылъэу ишIу­шIагъэмэ къащыуцурэп: ахегъа­хъо, лъэкIуатэ.

… Шъэумэн Хьазрэт ишIушIэ къэбармэ мы зигугъу къэсшIыщтыри ащыщ. Грузин-Абхъаз заор текIоныгъэкIэ абхъазмэ зыщаухыгъэ илъэс къинхэм ялъэхъан ахэмэ тиреспубликэ афишIэрэ IэпыIэгъум шIокIэу ежь Шъэумэным имылъку щыщ сомэ миллион тIокI афытегъэ­хьышъ, Хьаджыбыекъо Руслъан, Юрий Петровыр, Пэнэшъу Руслъан, сэры аIоу Сы­хъум те­гъакIо.

Шъэумэн Хьазрэт шIушIэ зы­фишIагъэ абхъазхэу тызыIукIагъэхэм, гущыIэгъу тызыфэхъугъэхэм ягушIо нэпс, илъэсыбэ тешIэжьыгъэми, сынэгу кIэт, ятхьэ елъэIукIэ стхьакIумэ ит. Лъыгъэчъэ заом Ткварчал ибэ щишIыгъэ сабыймэ яIыгъыпIэ фищэфыгъэ автобусри Шъэу­мэным ыцIэ тетхагъэу Абхъаз хэгъэгу шъхьафитым щэзекIо. Сыхъум имэшIоку станцие зэхэкъутагъэ игъэцэкIэжьыни, Рицэ кIорэ гъогум изэтегъэ­псыхьажьыни имылъку щыщ сомэ миллион пчъагъэ ахэлъ. Зыгу зэIухыгъэ цIыфымкIэ ащ нахь насыпыгъэ сыд щыIэн!

… Тэ, писательхэми, культурэм иIофышIэхэми Шъэумэн Хьазрэт ишIуагъэ къызэрэднэсыгъэм мыр ихъугъэ-шIагъ: Къэралыгъо Думэм идепутатыщтхэм яхэдзын зыщыкIощтыгъэ мафэ горэм Джэджэ станицэм иклуб тизэIукIэ щытыухыгъэу чIыпIэ художникым исурэт къэ­гъэлъэгъон Шъэумэн Хьазрэт фойем зырелъагъом, ар зыем щытхъугъ:

— Сурэт дэгъухэр ошIых.

— Угу рихьыгъэр къыосэты, Хазрет Меджидович.

— Мыр сэштэ, къылъыстырэ ахъщэр макIэ къыпщыхъуна?

— МэкIэна!.. — исурэт фа­шIыгъэ уасэу къыфащэигъэ ахъ­щэм художникыр къыкIи­гъэщтагъ. — ЫпкIэ хэмылъэу, Хазрет Меджидович, къыосэты.

— Хьау, хьау, хэтрэ художники адрэ цIыфмэ афэдэп, шъузырыз шъо, мыр уилэжьэпкIэ уас, мымакIэмэ, бэп.

Шъыпкъэр къэсIон, тэ, писательхэм, гущыIэм пае, романхэмкIэ титхылъ тедзапIэ къытитырэ гонорарым елъытыгъэмэ, художникым исурэт закъо Шъэу­мэным фишIыгъэ уасэр сшIоиныгъ. Джа мэфэ дэдэм Дон­дуковскэми Iоф щытшIагъэу, пчыхьэшъхьашхэ щытшIызэ, Шъэумэн Хьазрэт къысэупчIыгъ:

— Сыд, МещбашIэр, сурэт дэгъу къэсщэфыгъэба?

— Лъыптыгъэм фэдиз ащ ыуасэп.

— Сыда, Гамзатовымрэ орырэ нахь макIа къышъуатырэр?

— БэкIэ нахь макI, — фыпысыупкIи, Гамзатовымрэ сэрырэ «тибаигъэкIэ» къызэрэсэмэркъэущтыгъэм фэгъэхьыгъэу титхылъ тедзапIэ идиректори ибухгалтери кIэтхэжьыгъэхэу, мыхъурыри зытедзэжьыгъэ тхы­лъыпIэу сироманкIэ къысатыгъэ сомэ мин шъэныкъорэ плIырэр зэрытыр сикIэджыбэ филъы­гъэти, Шъэумэным естыгъ: — Мары, еплъ, сироман къыкIэ­кIогъэ гонорарыр зыфэдизым.

— Сыда мыр зилIэужыгъор?.. КъызгурыIуагъэп… — нэмыз-­Iумыз гукIэгъукIэ Шъэу­мэн Хьаз­рэт къысэплъи, ышъхьэ ыгъэсысызэ, къыIуагъэм къыпигъэхъожьыгъ: — Мыщ фэдиз лэжьапкIэм нахьыбэ тиминист­рэмэ мазэм араты… НэкIы­гъэмрэ шхэкIыгъэмрэ зэрэшIэ­рэп зыфаIорэр джы синэры­лъэгъу. Беретарыр, Талий Ас­ке­рович, — унашъо фешIы, — неущ щегъэжьагъэу типисательхэм ягонорархэм шъуахаплъ, тыдэ къишъухыми, фэдитIу-фэдищ ахэжъугъахъу. ТIэкIу те­шIэмэ, республикэм хэхъоныгъэ едгъэшIымэ, джыри ащ тыкъышъуфеплъыжьын. Сыд, МещбашIэр, пшIомакIа?

— Къытатыщтыгъэ гонорарым елъытыгъэмэ, тхьауегъэ­псэу, макIэп. Сыдэу улъэIорыя къысэмыIощтмэ, джыри зы лъэIу. ТитхэкIо Хъурмэ Хъусенэ иунагъокIэ унэ цIыкIуитIум ис, ащ зы унэ горэ къыфыхэб­гъэ­хъожьыгъагъэмэ…

— Дэгъоу Хъурмэр матха?

— Дэгъоу мытхэщтыгъэмэ, сыкъыолъэIущтыгъа! — икъэ­упчIакIэкIэ гугъапIэ зэрэщыIэм сымакъэ зыкъыригъэпхъотагъ.

— СишIушIэ фонд лъэIу тхылъ фэшъутх. АщкIэ типисатель ты­дэIэпыIэщт. Сыд Бэрэтарымрэ орырэ шъузэплъыжьэу, джыри шъузыфаер?

— Хазрет Меджидовичым къеIоба, Исхак Шумафович, Тыркуем къикIыжьыгъэ Мэщ­фэшIу Щангулэ унэ етыгъэ­нымкIэ къыкIэлъэIурэ куп зыкIэтхэгъэ тхылъыпIэ къызэрэтфэпхьыгъэр.

— А бзылъфыгъэ унэнчъэм икъэбар сыщыгъуаз, зымафэ МещбашIэм игугъу къысфишIыгъагъ. Сыда ащ фэтшIэн тлъэ­кIыщтыр?

— ХэкIыпIэ щыI, Хазрет Ме­джидович, — теубытагъэ хэлъэу Бэрэтарым къыIуагъ, — республикэм икъэралыгъо къулыкъушIэ горэм къытIупщы­жьыгъэ унэ тиIэшъ, ар еттын тлъэкIыщт.

— Ащ фэдэ щыIэмэ, фашъушI, шъумыгъэнэтIупцIэ.

ГонорархэмкIи унэхэмкIи Шъэумэн Хьазрэт ыIогъагъэхэр ыгъэцэкIэжьыгъэх, тхьаегъэ­псэу етэIо, имылъкуи ишIушIи бэгъозэпытынэу тыфэлъаIо.

... Джыри Шъэумэн Хьазрэтрэ сэрырэ къытфэгъэхьыгъэу хъугъэ-шIэгъитIу. Апэрэр тирес­публикэ илъэс пшIыкIутф зыщыхъугъэ мэфэкI мафэм филармонием къычIэхъухьагъ. Адыгэ Къэралыгъо филармонием цIыфыр чIиз. Шъэумэн Хьазрэт игущыIэ ыуж хьакIэхэр къыфэгушIох, нэпэеплъ тынхэр къыфашIых. Дышъэ къычIэхыпIэу «Полюсыр» зыдэщыIэ лъэны­къом къикIыгъэ район лIышъхьэм ти президент гущыIэ дэхабэ къыриIуалIэзэ, шъхьэкIафэ къы­фэзышIырэ цIыфыбэмэ ацIэкIэ сэлам къырехыжьышъ, къеу­хыжьы:

— Мы дышъэ бзыгъэр, Хазрет Меджидович, уигупсэ «Полюс» къыщычIахыгъэу шIу узы­лъэгъурэ цIыфхэм нэпэеплъэу къыпфысагъэхьыгъ. Псауныгъэ пытэ уиIэнэу, джыри бэрэ-бэрэ хэгъэгум уфэлэжьэн-уфэшIушIэнэу, унасыпышIонэу ахэр къыпфэлъаIох.

Шъэумэн Хьазрэт сценэм къехыжьи, сыздэщыс дэкIыпIэ пхъэнтIэкIум къызынэсым, ды­шъэ бзыгъэ такъырыр къысфищэизэ, къысиIуагъ:

— Мыр къыосэты, Мещба­шIэр.

ОшIэ-дэмышIэкIэ къысфи­щэигъэ дышъэм сыкъыкIигъэ­щтэгъагъэми, зыкъэсшIэжьи ес­Iуагъ:

— Тхьауегъэпсэу, Хазрет Ме­джидович, къаратырэр аты­жьэу хабзэп.

— Ара?.. — хьалэлыгъэ нэгукIэ Шъэумэн Хьазрэт къысIугушIуи, ичIыпIэ тIысыжьыгъ.

Джы зигугъу къэсшIыщт ятIо­нэрэ хъугъэ-шIагъэр къызысэхъулIагъэр Шъэумэн Хьазрэт ипрезидентыгъо пIалъэ зыщиу­хыгъэм илъэс тешIагъэу ары. Афыпсыпэ къызыщыкIогъэ мафэ горэм ар къысфытеуи, си­псауныгъэ, сищыIэныгъэ, стхы­хэрэм къазыкIэупчIэм, къыси­Iуагъ:

— Гъогур къыомыхьылъэ­кIыщтмэ, неущ Афыпсыпэ къа­кIоба, тыщысын, тыгущыIэн.

Шъэумэным зыфиIогъэ пIа­лъэм чылэм сынэсыгъ, ежьыри IаплIкъорэгъышхокIэ къыспэгъо­кIыгъ. СIэблыпкъ ыIыгъэу ихьэ фыжь цIыкIу зелъэгъум, къы­сэ­хьакъоу ригъэжьагъ, сапэ зы­­къешIы, сауж зыкъыредзэ.

— Мы хьэ цIыкIур, Хазрет Меджидович, жъугъэбыяу, къы­сэцэкъэщт.

— Зи къыуишIэщтэп, пIэ­блыпкъ зэрэсIыгъыр къысфидэрэпышъ ары.

Ардэдэм бысымыр зыщыт­хъущтыгъэ хьэ цIыкIур ошIэ-дэмышIэу слъэдэкъэ пчанэ къеуи, скIэрычъыжьыгъ.

— Къыоцэкъагъа?.. — зэгуцэфагъэмкIэ Хьазрэт къысэуп­чIыгъ.

— Ащ джыри тиIоф нэсыгъэ­гоп.., — хьэ фыжь цIыкIур къызэрэсэцэкъагъэр зэхэсшIагъэми, бысымым есIуагъэп.

Шъэумэн Хьазрэт иIанэ тыкIэрысэу сыхьатитIум ехъурэ бэ­мэ тарыгущыIагъ: сэ есымы­Iоми, республикэ къэбархэм сэщ нахь мымакIэу ежьыри ащыгъозагъ.

СымышIэщтыгъэ-сшIогъэшIэгъоныгъэр Шъэумэн Хьазрэт усэхэр зэритхыхэрэр ары. Ахэ­мэ ащыщ зытIущи къысфеджагъ, сэ сиусэ горэкIи къыухыжьыгъ. СитхыгъэхэмкIэ къысщытхъуи, ыгу къызэрэсабгъэрэр ошIэ-дэмышIэу къысфыпигъэхъожьыгъ:

— Тхылъ дэгъухэр отхыхэми, МещбашIэр, щыIакIэм утегъэпсыхьагъэп. КъэошIэжьа ды­шъэ такъырыр филармонием къызыщыпфэсэщэим зэрэсIымыхыгъагъэр? — Шъэумэн Хьазрэт кIэщхыкIыгъ. — А ды­шъэмкIэ къысэхъулIагъэри къы­осIон: уауж, мэфэ заулэ тешIагъэу, ар зыгорэм зыфэсэщэим, сIэкIипхъотыгъ… Ахэмэ, Мещ­ба­шIэр, уафэдэпышъ, лъытэны­гъэ­-шъхьэкIэфэныгъэ пфэсэшIы.

— Тхьауегъэпсэу, Хазрет Меджидович, сигуапэ ащ фэдэ уасэ къызэрэсфэпшIырэмкIэ. Ау тIуми тфэмышIагъэмкIэ тыкIэмыгъэгъожь. А дышъэм ыуасэ нахьыб о ситхылъмэ якъыдэ­гъэкIын тебгъэкIодагъэр. АщкIэ сызэрэпфэразэр, ар ныбжьи зэрэсщымыгъупшэщтыри джыри къыосэIо, убэгъэшIэ-насыпы­шIонэу сыпфэлъаIо. Шъэумэн Хьазрэт къысфи­шIэ­гъэ шIушIэгъитIу джыри ягу­гъу къышъуфэсшIын.

ТызыщызэIукIэгъэ мафэ го­рэм, къызыхихыгъэри сымышIэу, Хьазрэт къысэупчIыгъ:

— Уитхыгъэхэр зэхэугъоя­гъэхэу урысыбзэкIэ къыдэкIыгъэха?

— АдыгабзэкIэ къыдэкIыгъэх, урысыбзэкIэ къыдэзгъэкIынэу хъугъэп.

— АдыгабзэкIэ къызэрэдэ­кIыгъэхэр дэгъу, ахэр сиIэх. Ау ахэр зэхэугъоягъэхэу урысы­бзэкIэ къыдэкIыгъэхэмэ дэгъу­гъэ. Тихэгъэгу щыпсэурэ цIыф лъэпкъхэр зэзыпхырэ урысы­бзэмкIэ ахэр ащ фэдэу къыдэкIыхэмэ, нэмыкI цIыф лъэпкъ­хэр зэряджэщтхэм имызакъоу, адыгэхэм янепэрэ щыIакIэ, къарыкIогъэ-апэкIэкIыгъэ тари­хъыр, тызыфэдэр, тихэбзэ-шэн дахэкIэ тызэрэпсэурэр, тызэ­рэмыхьаулые лъэпкъыр дунаим щашIэщт. КIыхьэ-лыхьэ Iоф сы­хэмыхьэу уизэхэугъоегъэ тхылъхэр урысыбзэкIэ къып­фыдэзгъэкIыщтых.

Джаущтэу Шъэумэн Хьазрэт игупыкI шIушIэкIэ ситхыгъэ зэ­хэугъоягъэ тхылъ тIокIыр уры­сы­бзэкIэ къыдэкIыгъ. Къелы­жьыгъэ ахъщэмкIэ кIэлэцIыкIумэ апае усэкIэ тхыгъэ пшысэхэр къыдэзгъэкIыгъэх.

Ситарихъ тхылъэу «Айщэт» («Графиня Аиссе») зыфиIорэм техыгъэ художественнэ фильмым ишIын зэрэхъугъэ шIыкIэм джы шъущызгъэгъозэн. Илъэс пшIыкIутф фэдизкIэ узэкIэ­Iэбэ­жьымэ ситарихъ тхылъэу «Графиня Аиссе» Сергей Владимирович Михалковыр зеджэм, Адыгэ республикэм и Президентыщтыгъэ ТхьакIущынэ Ас­лъан романым художественнэ фильм тырашIыкIымэ ашIогъэшIэ­гъонэу цIыфхэр зэреплъыщтхэр къызыщиIорэ тхыгъэ къы­фигъэ­хьыгъагъ, ау ащ иIоф респуб­ликэм щызэшIуахын алъэкIы­гъагъэп.

КъумпIыл Мурат Адыгэ рес­публикэм ЛIышъхьэ зыфэхъум, а Iофым Шъэумэн Хьазрэт щигъэгъозагъ, Iуи-шIи хэмылъэу ащ пэIухьащт сомэ миллион 60-р Хьазрэт къыти, фильмыр тыраригъэхыгъ. Ар мэзэ зытIукIэ къагъэлъэгъощт.

Зыщыщ адыгэмэ, зыфэшIу­шIэрэ хэгъэгум япэсыгъэ Шъэу­мэн Хьазрэт гущыIэ дэхабэ джыри къепIолIэн плъэкIыщт. Ау цIыф шIушIэр егъэшIэрэ мыу­хыжьышъ, сыкъызыхъугъэ юбилей мафэм Шъэумэн Хьазрэт къысфигъэхьыгъэ теле­граммэмкIэ ситхыгъэ къэсыухыжьын: «Лъытэныгъэшхо зы­фы­сиIэ Ис­хьакъ! ОркIи тэркIи мэфэкI лъапIэу, укъызыхъугъэ мэфэм сыгу къыздеIэу сыпфэгушIо, шIоу щыIэр зэкIэ къыб­дэхъунэу сыпфэлъаIо.

О къэблэжьыгъэ шъыпкъэу адыгэ литературэм уриклассик, тихэгъэгушхо итхэкIо цIэрыIомэ уащыщ, уичIыгу гупсэрэ уилъэп­къырэ афыуиIэ шIулъэгъур зы­пхырыщыгъэ уитхыгъэхэр дунаим ибзэ пчъагъэхэмкIэ зэра­дзэкIыгъэх. Темыр Кавказымрэ Урысыемрэ ямызакъоу, Iэ­кIыб хэгъэгу пчъагъэмэ цIэрыIо уащы­хъугъ. ЦIыф лъэпкъыбэмэ ялитературэ хэхъоныгъэшхо ышIыным уиIахьышIу зэрэ­хэплъхьагъэр, лъэныкъо зэ­фэ­шъхьафыбэ зэлъызыубытырэ уилитературнэ IофшIэгъэшхохэр, уиобщественнэ пшъэрылъхэр зэрэбгъэцакIэхэрэр

Къэралыгъо литературнэ премиехэмкIэ пчъа­гъэрэ хагъэунэфыкIыгъэх, орден тын лъапIэхэр къыпфагъэшъошагъэх. Урысыем IофшIэнымкIэ ури ЛIыхъужъ. Уитхыгъэмэ ащыщ горэм мыщ фэдэ гущыIэ шIагъохэр хэтых: «Си­псыхъо чъэрэу хыр зигуIалэм Фэдэу сигугъэ сэхьы, сэгъашIо. СигъэшIэ лъагъоу зы Iэпэ залэм Нахьи нахь бгъузэм сыкъыщагъашъо. Синепэ дэгъуми, неущым сежэу Гъогоу сызтетыр чIылъэм пхырэкIы, ЗыIитIу зэтелъэу шIугъэми ешэу Щысым сыфэдэп, сибгы сыдэкIы». Сыгу къыздеIэу сыфай уинепэрэ мафэ нахьи уинеущырэ мафэ нахь дэгъунэу, литературэм ылъэныкъокIи общественнэ Iофхэу бгъэцакIэхэрэмкIи джыри лъэгапIэхэр пштэнхэу, псауныгъэ пыти, мыухыжь щыIэныгъэ кIуачIи, творческэ лъэгапIи, насыпи, мамыри огъотых, шIоу щыIэр зэкIэ ори, уиIахьыл­хэми, къыппэблагъэхэми къы­жъудэхъоу шъущыIэнэу шъуфэсэIо. Лъытэныгъэшхо къыпфызиIэ Шъэумэн Хьазрэт».

ЦIыфым ишIушIэ кIодырэп. Шъэумэн Хьазрэт цIыфышIум ишIушIэ егъашIэм щыIэщт.

МэщбэшIэ Исхьакъ. Адыгэ республикэм инарод­нэ тхакIу, Урысыем Iоф­шIэнымкIэ и ЛIыхъужъ.