«Адыгеим илъэпкъ-къэралыгъо гъэпсын. 1920 — 1930-рэ илъэсхэр: документхэр ыкIи материалхэр» зыфиIорэ тхылъыр Адыгэ автоном хэкур загъэпсыгъэр илъэсишъэ зэрэхъурэм фэгъэхьыгъэу Пшызэ къэралыгъо университетым итхылъ тедзапIэ къыдигъэкIыгъ.

Ар зэхэзыгъэуцуагъэхэр Пшызэ къэралыгъо университетым ишIэныгъэлэжьхэу, Урысыем итарихъкIэ апшъэрэ еджапIэм икафедрэ ипрофессорэу, тарихъ шIэныгъэхэмкIэ докторэу ЯхъулIэ Юр, профессорэу Валерий Касьяновыр ыкIи Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ хъар­зынэщ ипащэу БрантIэ Азэмат. Зэхэугъо­егъэ IофшIагъэр тхылъищэу зэхэтыщт. Апэрэ тхылъыр къыдэгъэкIыгъэ зэрэхъу­гъэмкIэ ыкIи къыдэхьэгъэ тарихъ документхэр зыфэдэхэмкIэ ЯхъулIэ Юрэрэ БрантIэ Азэматрэ къыддэгощагъэх. ЯхъулIэ Юр:

«Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ хъарзынэщ чIэлъ тарихъ документхэр, материалхэр зыфэдэхэр цIыфыбэмэ нахь ядгъашIэмэ тшIоигъоу мы Iофы­гъом изэхэщэн ыуж тихьагъ. ТапэкIэ Адыгеим ишIэныгъэлэжьхэм яIофшIагъэ­хэм тарихъ тхыгъэхэм защыфагъазэу, ахэр яIэубытыпIэу къыхаутэу хъущтыгъэ. Тэ нэмыкI екIолIакIэ къы­хэдгъэщыгъ. Тарихъ документхэр зэхэубытагъэхэу, якъэкIуа­пIэхэр зэфэшъхьафэу зы тхы­лъым щытыугъоинхэ тлъэкIыгъ. Апэрэ тхылъэу ащ фэдэу къыхэтыутыгъэм Адыгеим икъэралыгъо гъэпсыкIэ уцугъэ зэрэхъу­гъэм, промышленностым хэхъоныгъэхэр зэришIыгъэм, Граждан заом ыуж мэ­къу-мэщыр зэрэзэтрагъэуцожьыгъэм, коллективизациер зэрэзэхащэгъа­гъэм, ащ административнэ екIолIакIэу фашIыгъэхэм афэгъэхьыгъэ тарихъ шыхьат тхыгъэхэр къыдэхьагъэх. БлэкIыгъэ лIэшIэгъум ия 20 — 34-рэ илъэсхэр мы хъугъэ-шIагъэхэм зэлъаубытыгъэх. Илъэс­хэмкIэ зэтефыгъэхэу документхэр сборникым къыдэхьагъэх. Къэралыгъо хабзэм игъэпсын, социальнэ лъэныкъом изэхэщэн, экономикэм изыкъегъэIэтын зыфэдагъэхэр ахэм къыраIотыкIы. Къэ­ралыгъо хабзэм иинститутхэм ягъэпсын, Совет хабзэм икъулыкъухэм язэтегъэуцон, цIыф жъугъэхэм ахэм фыщытыкIэу афыряIагъэр тарихъ документхэм ахэ­олъагъо. Ар гъэшIэгъоны ыкIи уушэтын фэдиз екъу.

Тхылъыр экземпляр 300 хъоу къыдэкIыгъ. Ащ изы Iахь хъарзынэщым еттыжьыгъ. Пшызэ къэралыгъо университетым ихэушъхьафыкIыгъэ курс­хэм апэIухьащтри къахэтхыгъ. Мыр ащэнэу къыдагъэкIыгъэп. Пшызэ шъо­лъыр ыкIи Адыгеим яшIэныгъэлэжьхэр дэлажьэх.

Адыгэ хэкум икъэралыгъо гъэпсыкIэ иегъэжьапIэ, иапэрэ илъэсхэр анахь къиныгъэх. Къэралыгъо хъарзынэщым къыхэтхыжьыгъэ тарихъ документхэм ащыщых хэдзынхэмкIэ Гупчэ комиссием и Президиум иапэрэ унашъоу Черкес (Адыгэ) хэку гъэпсыгъэным фэгъэхьыгъэр, нэужым ащ Адыгэ (Черкес) хэку зэрэфаусыжьыгъэр, 1928-рэ илъэсым ыцIэ Адыгэ автоном хэкукIэ зэрэзэбла­хъужьыгъэм фэгъэхьыгъэ унашъом къы­ха­тхыкIыгъагъэхэр. Шъолъырым къэралыгъо гъэпсыкIэ иIэ хъугъагъэ. Ащ бэ зэхъокIыныгъэу къыздихьыгъэр, лъэныкъо зэфэшъхьафхэр апэрэу зэхэщагъэ хъугъа­гъэх, Пшызэ-ХышIуцIэ хэкум зэпхыны­гъэу дашIыгъагъэхэр ащ къыщежьагъэх.

Непэ тызэрыгушхорэ пстэур къэралыгъо гъэпсыкIэм къыхэкIыгъ. ЗэкIэми гъэсэныгъэ ятыгъэныр пшъэрылъ шъхьа­Iэу а уахътэм къэуцущтыгъ. ЦIыфхэм япсауныгъэ икъэухъумэн лъыплъэхэу рагъэжьагъ. Медицинэм иапэрэ къулыкъухэр я 18-рэ илъэсым зэтырагъэ­псыхьэхэу аублэгъагъ. Къэхъухэрэм анахьи лIэхэрэм япчъагъэ процент 33-кIэ нахьыбагъ. Хэкурыс шъыпкъэхэр нэбгырэ мин 50 ныIэп къызэралъытэщтыгъэхэр. А пчъагъэхэр тхыгъэ шъыпкъэу щытыгъэхэп. 1926-рэ, нэужым 1937-рэ ыкIи 1939-рэ илъэсхэм ашIыгъэ кIэтхыкIыжьынхэм ауж пчъэгъэ тэрэзхэр щыIэ зыхъугъэхэр. ЯтIонэрэ ыкIи ящэнэрэ илъэситф зэхэтхэм пстэури нахь зыпкъ иуцогъагъ. Къэралыгъо гъэ­псыкIэм ащ фэдэ амалхэр къаритыщтыгъэх. ЯтIонэрэ тхылъэу къыдэдгъэкIыщтым ахэр къыщылъэгъощтых».

БрантIэ Азэмат:

«Тхылъым дэхьащт документхэм якъы­хэхын лъэшэу тыдэлэжьагъ. Къэ­ралыгъо гъэпсыкIэм гъэсэныгъэм, псауныгъэм икъэухъумэн зыкъызэрэда­Iэтыгъэр гъэ­нэфагъэ. Хэгъэгу зэошхом илъэхъан хъарзынэщым хэлъ тарихъ документхэр дащынхэу игъо ифагъэхэп. Метрикэхэр ахэм зэу ащыщых. Пшызэ шъолъыр ихъарзынэщ Гурыт Азием, Казахстан ращыгъагъ. Организациехэм ачIэлъыгъэ документхэри агъэстыжьыгъагъэх пыим IэкIэмыфэнхэм фэшI. Ащ фэдэу чIэнэгъабэ тихъарзынэщ фэхъугъ. 1942-рэ илъэсыр тарихъ материалхэмкIэ хэзыгъэмэ ащыщ. Лъэпкъ хъарзынэщым иIофышIэхэм игъэкIотыгъэу Iоф зэрашIагъэр къыхэзгъэщы сшIоигъу. Джащ фэдэу ягугъу къэсшIынэу сыфай шIэныгъэ- ушэтын IофхэмкIэ отделым ипащэу Унэрэкъо Анетэ, хъар­зынэщ кIоцI Iоф­хэмкIэ отделым иIофы­шIэу Къурмалые Фатимэ, зыщеджэхэрэ залым ибысымэу Зарема Исаковар, АР-м икъэралыгъо хъарзынэщ игъэIорышIапIэ иIофышIэу, менеджер Iоф­шIэнымкIэ къыддеIагъэу, тхылъыр къыхэутыгъэ зэрэхъугъэр къэбарлъыгъэIэс амалхэм языгъэшIагъэу Къэзэнэ МулиIэт.

Апэрэ сборникыр джащ фэдэу къы­дэгъэкIыгъэ хъугъэ. ЯхъулIэ Юрэ ихьатыркIэ Пшызэ къэралыгъо университетым итхылъ тедзапIэ ыпкIэ хэмылъэу ар къыщыхаутыгъ. А университетым сэри сыщеджагъ, сигуапэу ащ ишIэныгъэлэжьхэм садэлэжьагъ. ЯтIонэрэ сборникыр къыдагъэкIыным фэдгъэхьазырыгъ. 1934 — 1941-рэ илъэсхэр ащ къыхиубытэщтых. Тарихъ документхэм анэмыкIэу сурэттехыгъэ документэу къыдэхьащтыр нахьыб. Гъэмафэм иублэ­гъум тхылъыр къыхаутыщт. Адыгэ Рес­публикэм и Лъэпкъ музей ипащэ игуа­дзэу Шэуджэн Налмэс, музеим иIофы­шIэу Дзыбэ Заремэ лъэшэу IэпыIэгъу къытфэхъугъэх.

Ящэнэрэ сборникыр Хэгъэгу зэошхом иилъэсхэм афэгъэхьыгъэщт, 1941 — 1945-рэ илъэсхэм ятарихъ материалхэр къыдэхьащтых. Къызадзыхьэм, хэкум ипсэукIэ зыфэдагъэм, зэуапIэм Iумытыгъэхэм, зэокIыбым щылажьэщтыгъэхэм, хъызмэтшIапIэхэр къэIэтыжьыгъэ зэрэ­хъугъагъэхэм афэгъэхьыгъэ тарихъ материалхэр щыугъоигъэщтых». ЯхъулIэ Юр:

«Тарихъыр къизыIотыкIырэ документхэм яугъоижьын Iоф псынкIэп. ЩыкIагъэу афэхъухэрэр Къэралыгъо хъарзынэщым, Ростов хэкум ихъарзынэщ къахэтхыжьыщтых. Ар лъэпкъым ищыкIэгъэ Iоф».

Тэу Замир.