ЗыфасIорэр искусствоведениемкIэ шIэныгъэ­лэжь-кандидатэу, Адыгэ Республикэм ыкIи Пшызэ искусствэхэмкIэ язаслуженнэ IофышIэшхоу Шыу Щэбан ары. Непэ ар къызыхъугъэр илъэси 100 мэхъу.

ЦIыф гъашIэ пэпчъ хэбдзын гори хэмылъэу бгъэшIэгъон икъун мэхъу ыкIи ар Тхьэм фэ­сакъэу къызэтырегъэщыкIы. АщкIэ зэлъашIэрэ шIэныгъэлэжь-музыковедэу Шыу Щэбан ищыIэныгъэ щысэтехыпIэ иныгъ.

Ш. Шыур Хэгъэгу зэошхом ыкIи ТекIоныгъэм и Парад ­ахэтыгъ, еджэгъэ-гъэсэгъагъ, ­лъэпкъ ыкIи хэгъэгу искусствэр ыгъэбаигъэх. ИгъашIэ имафэ пэпчъ шIагъэкIэ ушъагъэ

— Адыгеим ифольклористикэ иеджапIэ илIыкIуагъ, гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтэу Т. КIэращэм ыцIэ зыхьырэм этнологиемрэ лъэпкъ искусствэмрэкIэ иотдел инаучнэ IофышIагъ, тапэкIэ амышIэщтыгъэ нэкIубгъуакIэхэр апэрэ музыкэ-этнографическэ экспедициехэу Адыгеим щыкIуагъэ­хэмкIэ, я XX-рэ лIэшIэгъум ия 30-рэ илъэсхэм урыс композиторхэу тишъолъыр щыIагъэхэм ашIагъэу-зэшIуахыгъэмкIэ къызэIуихыгъ. Культуротворческэ IофшIэн мыпсынкIэр зэхэфы­гъэныр, къыдэгъэкIыгъэныр ыкIи зэлъягъэшIэгъэныр Шыум фызэшIокIыгъ. Ежь ышъхьэкIэ уасэ зиIэ IофшIагъэхэр, непи ямэхьа­нэ къемыIыхэу, Щэбанэ къы­ди­гъэкIыгъэх.

ПIуныгъэр унагъом къыщежьэ

Адыгэ автоном хэкур зызэхащэгъэ уахътэм ехъулIэу, мэ­лылъфэгъум и 21-м 1922-рэ илъэсым, Тэхъутэмыкъое районым ит къуаджэу Афыпсыпэ Шыу Щэбанэ къыщыхъугъ. МэкъумэщышIэ унэгъо зэтегъэпсы­хьагъэ щапIугъ, щалэжьыгъ. А лъэхъаным къуаджэ пэпчъ орэ­дыIохэр, джэгуакIохэр, пщы­нэо IэпэIасэхэр Афыпсыпэ бэу дэсыгъэх — И. Джамырзэр, А. Шъхьэла­хъор, нэмыкIхэри. Адыгэ ­лъэпкъ шэн-хабзэ­хэм, зекIокIэ-шIыкIэ­хэм, орэдхэм, лъэпкъ мэкъэмэIэмэ-псы­мэхэм, къэшъо лъэпкъ зэфэ­шъхьафхэм, адыгэ фольклорым хэшIыкIышхо ини цIыкIуи фыряIагъ. Шыу Щэбан исабыигъо пасэм къыщегъэжьагъэу мыщ фэдэ лъэпкъ культурэм хэтэу къэтэджыгъ.

Ятэжъ ыкIи ащ илэгъухэр пчыхьэрэ Шыухэм яхьакIэщ щызэхэсыщтыгъэх, ахэм акIэ­дэIукIырэр хэтми лъэпкъ губзы­гъэгъэ-Iушыгъэм хэныщтыгъэп. Щэбан адыгэ орэдыжъхэр, ахэм апылъ къэбархэр зыщызэхихыгъэри яунэкIоцI, цIыфыбэу мыщ щызэблэкIыщтыгъэм къа­Iонэу бэ ашIэщтыгъэр. Ежь Щэбанэ янэ адыгэ орэдыбэ ышIэщтыгъэ, мэкъэ дахи иIагъ. КъызэриIотэжьыщтыгъэмкIэ, ятэу Шъалихьэ къэшъокIо бэла­хьыгъ. Арышъ, лъэпкъ куль­ту­рэм, адыгэ фольклорым якIурэ лъагъор ежь Шыухэм яунэгъо лъапс къызщежьэщтыгъэр. Анахьэу зишIуагъэ къэкIуа­гъэр, ятэжъ ихьакIэщ хьакIэу къуа­джэм къыдахьэрэ пэпчъ ыдэжь къызэращэщтыгъэр ары. Исабыигъо-кIэлэгъум къыще­гъэ­жьагъэу яунэ къихьагъэми, чы­лэм щилъэгъугъэми, зыIукIагъэу хъугъэ пстэури Шыу Щэбанэ ыгу пытэу риубытэщтыгъ. Джащ фэдэу къуаджэм урыс композиторхэу адыгэхэм яфольклор зытхыщтыгъэхэр къызэ­ры­кIощтыгъэхэр, Афыпсыпэ иорэд­ус-IорIотакIохэм ахэр зэраIукIэщтыгъэхэр къыIотэжьыщтыгъ.

Апэрэу Афыпсыпэ экспедици­ем хэтэу Пшызэ композито­рэу Г. М. Концевич адыгэ тха­кIоу И. Цэир кIыгъоу 1931-рэ илъэсым къэкIогъагъ. Щэбанэ шъэо­жъыягъ, илъэси 9 ыныбжьыгъ. Нэбгырэ зыбгъузыпшI фэдизмэ лъэпкъ орэдхэр къарагъаIозэ, орэд мэкъэмэ 13 тыратхэгъагъ.

Еджэн-гъэсэныгъэр ыкIи гъэшIэ гъогур

Шыу Щэбан пасэу сэнаущыгъэ гъэшIэгъон зэрэхэлъыр, шIэ­гъошIу зэриIэр къэнэфэ­гъагъ. Инасып къыхьи, еджэн-гъэсэныгъэ гъогум ар техьагъ. Къо­джэ гурыт имыкъу еджапIэр къыухи, Адыгэ педтехникумым чIэхьагъ, зэкIэ предметхэр икIасэу зэригъашIэщтыгъэх, ау скрипкэр лъэшэу ыгу рихьы­щтыгъ. Музыкэр зыщызэрагъа­шIэрэ техникумэу Краснодар дэтыгъэми шъхьафэу а охътэ дэдэм кIомэ къыщеджэзэ, ишIэныгъэ хегъахъо. Анахьэу кIалэм зызыфигъасэщтыгъэр фортепианэр ары, зэлъашIэрэ композиторэу Н. Преображенскэм ыпхъу езгъаджэщтыгъэр. Зэлъа­шIэрэ музыкант-кIэлэегъаджэхэу Г. Концевич, Ф. Кребс ыкIи Н. Преображенскэр елъэгъух, нэIуасэ афэхъу.

Афыпсыпэ музыкальнэ-этнографическэ экспедициеу мос­ковскэ композиторэу М. Ф. Гне­синыр зыхэтыгъэр къызэрэ­кIогъагъэр Щэбан ныбжьырэу ыгу къинагъ. Апэрэу джащы­гъум зэлъашIэрэ цIыф гъэсагъэм IукIагъ, ыужыкIэ, лъэпкъ орэдым изэгъэшIэн-зэхэфынкIэ а зэкIэ къышъхьапэжьыгъ. 1939-рэ илъэ­сым педучилищыр къыухыгъэкIэ къодыеу, московскэ ком­позиторэу ыкIи егъэджакIоу А. Гребневым иэкспедицие шта­тым хэмыт IофышIэу хэлэ­жьагъ. Ежь Шыу Щэбан ышъхьэ­кIэ орэ­дыр икIэсагъ, лъэпкъ орэдыжъхэри ышIэщтыгъ. Композиторэу А. Гребневым адыгэ кIэлэ чаныр ыгу рихьыгъ, Московскэ консерваторием чIэхьанымкIэ къыдеIэнэу къыриIуагъ. Ау Щэбан къулыкъум кIонэу къеджагъэх, ащ заори къыхэ­хъожьи, ищыIэныгъэ дзэ къулыкъум рипхын фаеу хъугъэ. ЗэкIэмкIи Шыу Щэбанэ педтехникумым ыуж мэзэ заул Iоф зэришIагъэр. 1940-рэ илъэсым Дзэ Плъыжьым кIуагъэ, а I-рэ Орджоникидзевскэ дзэ-пехотнэ училищым еджакIо агъэкIуагъ. Ар нахь пасэу, лейтенантыцIэр иIэу къыухыгъ. Iоныгъом 1941-рэ илъэсым Ш. Шыур Къыблэ­-КъохьэпIэ фронтым ищэрыокIо дивизие иштаб пащэ иIэпыIэ­гъоу агъэнафэ. 1942-рэ илъэсым илъэс 20 зыныбжь кIалэм уIагъэу къытыращагъэхэр кIыжьыгъэх ыкIи фронтым Iухьажьыгъ. Днепропетровскэ шъхьафит шIы­жьыгъэным чанэу хэлэ­жьагъ. ТIо зэуапIэм къыщауIагъ. Къэралыгъо тынхэу Жъогъо Плъы­жьым иорден, медальхэу «За отвагу», «За боевые заслуги», нэмыкIхэри къыратыгъэх.

1944-рэ илъэсым икъихьа­гъум Щэбанэ Дзэ академиеу М. В. Фрунзэм ыцIэ зыхьырэм икурсант хъугъэ. Академием иколоннэ хэтэу мэкъуогъум и 24-м 1945-рэ илъэсым Москва и Гупчэшхо щыкIогъэ ТекIоныгъэм и Парад хэлэжьагъ. 1947-рэ илъэсым академиер тфы закIэкIэ къыухыгъ ыкIи нэужым чIы­пIэ зэфэшъхьафхэм къулыкъур ащихьыгъ. Хэгъэгум и УIэшыгъэ КIуачIэхэр нахь макIэ зэрашIыгъэхэм епхыгъэу 1961-рэ илъэсым полковникыцIэр иIэу Ш. Щэбанэ къулыкъур ыгъэтIылъыгъ.

Ащ фэдиз уахътэр зытешIагъэм ыуж мурад инэу зыдиIыгъыгъэм фигъэзэжьыгъ. Ылъэгъугъэри, ышIэри мэкIагъэп, ихэку къыгъэзэжьыгъ, Адыгэ научнэ-ушэтэкIо институтым этнологиемрэ лъэпкъ искусст­вэмрэкIэ иотдел иIофышIэ мэхъу. Экспедицие зэфэшъхьафхэм ахэлажьэ, хэкум ис орэдус ыкIи IорIотакIохэм нэIуасэ афэхъу, ишъыпкъэу, адыгэ ­лъэпкъ шэн-хабзэхэм — джэгум, нысэр къызэращэрэм ишъып­къэу алъэплъэ. Анахьэу зишIуа­гъэ къекIыгъэр шIэныгъэ хьасэм хэуцонымкIэ, ежь игупшысэхэр къыушыхьатынхэмкIэ, жъоны­гъуакIэм 1961-рэ илъэсым Хьа­курынэхьаблэ щыкIогъэ экс­педициеу лъэпкъ этнографием фэгъэхьыгъэр ары. Мыщ хэтыгъэх Л. И. Лавровыр — тарихълэжь, этнограф, кавказовед ыкIи этнографэу Б. А. Калоевыр. Экспедицие ужым, ащ къыкIэкIогъэ апэрэ научнэ статьяу «Музыка и танцы» зыфиIоу Шыум ытхыгъэр зэхэт монографием къыдэхьагъ. Щэбан итворческэ гухэлъ инхэр щыIэныгъэм пхырищынхэмкIэ анахь зишIуагъэ къэкIуагъэр Адыгэ радиокомитетым, Адыгэ хэку лъэпкъ творчествэм и Унэ идиректорэу илъэс зыхыбл, 1971-рэ илъэсым Къэралыгъо лъэпкъ къэшъокIо ансамблэу зэ­хащэгъакIэм ипащэу зэрэщытыгъэр ыкIи Адыгеим ихор общественнэ пшъэдэкIыжь зы­хьырэ секретарэу илъэс 14-рэ Iоф зэрэщишIагъэр ары. Шыу Щэбан ышIэрэ Iофым лъапси, шъуаши фишIын ылъэкIыщтыгъ, зэхэщэкIо инэу, цIыфхэр зэ­фэзыщэу, игулъытэ-гупшысэкIэ ахэр зэзыщхыхэрэм ащыщыгъ.

Щэбан адыгэ лъэпкъ творчествэм, анахьэу лъэпкъ орэд­къэIоным, изэтегъэуцонкIэ Iофышхо ылэжьыгъ. Орэдыжъхэр, мэкъамэхэр ыкIи къызэ­ребгъэIощт шIыкIэхэр еугъоих, зэрегъашIэх, зэхефых, ахэмкIэ сборник зэхегъэуцо, фирмэу «Мелодием» иIофышIэхэр хэкум къырегъэблагъэх ахэр тыратхэн­хэу. Тхылъэу «Ижъырэ адыгэ орэдхэр. Адыгейские народные песни» (Майкоп, 1965) къыдигъэ­кIыгъ. Музыкальнэ Iофтхьэ­бзэ­шхоу зэхащэхэрэми ахэлажьэ, ишIэныгъэ хегъахъо, ишIошIхэр къащеIох. ИIофшIагъэхэм ащыщых «Адыгейские народные танцы», «Музыкальный фольклор адыгов в записях Г. М. Концевича», «О культуре и ис­кусстве адыгов» зыфиIохэрэр, мыхэм анэмыкIхэри. ШIоу иадыгэ лъэпкъ филэжьыгъэм фэшI Щэбан медалэу «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиIорэр къыфагъэшъошагъ. Емызэщыжь гупшысэкIо-IофшIэкIуагъ, искусствоведениемкIэ шIэныгъэлэжь кандидатыцIэр къыушыхьатыгъ, ар къыгъэшъыпкъэжьэу гуетныгъэшхо хэлъэу лъэпкъ музыкэм изэтегъэпсыхьан ишъыпкъэу хэ­лэжьагъ.

Шыу Щэбан ищыIэныгъэ гъэт­хапэм и 15-м 2003-рэ илъэсым зэпыугъ, ау цIыф акъы­лышIом ыцIэ лъэпкъым щыгъу­пшэщтэп, ишIушIагъэхэмкIэ ар непи къытхэт.

Щ. Шъ. Шыур зыщыпсэугъэ унэу урамэу Пролетарскэм те­тым мыжъобгъу къыфызэIуа­хыгъ. Гъунэнчъэу и Хэгъэгу ыкIи илъэпкъ икIэсагъэх.

Мамырыкъо Нуриет.