Гъэтхэ дзэ дэщыгъор етIупщыгъэу Урысыем щэкIо. Ащ изэхэщэн тишъолъыр зэрэщыкIорэм, ныбжьыкIэхэм къулыкъур зыщахьын алъэкIыщт чIыпIэхэм, коронавирусымкIэ пандемием изэрар къэкIомэ, нэмыкI упчIэу цIыфхэр зыгъэгумэкIыхэрэм афэгъэхьыгъэу гущыIэгъу тыфэхъугъ Адыгэ Республикэм идзэ комис­сарэу Александр Авериным.

— Александр, хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операциеу Украинэм щыкIорэм епхыгъэу мыгъатхэ зи­кIалэ дзэ къулыкъум ­кIощтхэр егъэгумэкIых ахэр зыдащэнхэ алъэ­кIыщт чIыпIэхэм. Сыда ащ къепIолIэн плъэкIыщтыр?

— Сицыхьэ телъэу къэсIон слъэкIыщт мыщ фэдэ ныбжьыкIэхэр хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием зэрамыщэхэрэр. Офицерхэр ыкIи дзэ къулы­къушIэхэу зэзэгъыныгъэм кIэтхагъэхэр арых агъакIохэрэр. Ары пакIошъ, ыпэрэ илъэсым дзэ къулыкъум ащагъэхэу егъэ­джэн Iофтхьабзэхэр зыщахьырэ чIыпIэхэр Украинэм пэгъу­нэгъоу алъытагъэхэм ащыIэхэр зэкIэри къаIуащыгъэх. Арышъ, мы лъэныкъомкIэ ны-тыхэр гу­мэкIынхэ ищыкIагъэп.

Аущтэу зэрэхабзэу, Урысые Федерацием ишъолъыр ит дзэ подразделение пэпчъ ныбжьыкIэхэр ащэнхэ алъэкIыщт. ХэткIи шъэфэп УIэшыгъэ КIуачIэхэм ащэхэрэр «экстеррито­риальнэ» (зыщыпсэухэрэм емы­лъытыгъэу) шIыкIэкIэ зэрагощыхэрэр. Тишъолъыр икIы­хэрэр нахьыбэрэмкIэ зыдащэ­­хэрэр Къыблэ ыкIи КъохьэпIэ дзэ шъолъырхэр арых. Дзэ дэщыгъом иплан тетэу, Адыгеим икIыщт ныбжьыкIэхэр дзэ зэфэшъхьафхэм агъэкIощтых. Ахэр зыхэфэщтхэ дзэр къыхэзыхырэр дэщынымкIэ дзэ комиссиер ары. Ащ итхьаматэр муниципальнэ образованием ипащ ары. НыбжьыкIэр зыхэ­фэщтыр ипсауныгъэ изытет елъытыгъэу агъэнафэ. Нэужым дзэ-учетнэ, апшъэрэ е гурыт гъэсэныгъэу иIэм деплъых. Джащ фэдэу дэщынымкIэ комиссием изэхэсыгъо ежь къулы­къум кIощт ныбжьыкIэм ишIои­гъоныгъэу къыщиIорэри къыдалъытэ.

— ЫпшъэкIэ къэпIуагъ кIэлэ ныбжьыкIэм къулыкъур зыщихьыщт чIы­пIэр комиссием ыгъэ­нафэу. Адэ ежь къулыкъу зыщихьыщт дзэ лъэпкъыр къыхихын ылъэкIыщта?

— ДэщынымкIэ комиссием къэмысызэ, цIыфыр медицинэ уплъэкIуным пхырэкIы. ПэшIорыгъэшъэу ащ игъэсэныгъэ, иунагъо, ипсауныгъэ изытет афэгъэхьыгъэ къэбарыр тшIэнэу мэхъу. Ащ мэхьанэ иI, сыда пIомэ дащыщтым фэгъэкIотэ­ныгъэу иIэхэм ялъытыгъэу зы­щыпсэурэм пэмычыжьэу къулыкъур щихьын ылъэкIыщт.

— Сыд фэдэ фэгъэкIотэныгъа ахэр? Нахь игъэ­кIотыгъэу къытфэпIотагъэмэ дэгъугъэ.

— ГущыIэм пае, къулыкъум къызэджагъэхэм янэ-ятэхэр нэжъ-Iужъхэмэ е сэкъатныгъэ яIэмэ. Ащ елъытыгъэу зыщы­псэурэм пэмычыжьэу къулыкъур щихьын ылъэкIыщт. Мыщ къыхиубытэхэрэр: янэ ыныбжь илъэс 60-м, ятэ — илъэс 66-м ехъугъэмэ, ежь ныбжьыкIэм са­быитIу иIэмэ. Ау ащ къикIырэп зыщыпсэурэ унэм дэжь дзэ частыр щытынэу.

— Адэ дзэ къулыкъум ащагъэм шъхьэгъусэ ыкIи сабый иIэмэ ахъщэ тын арата?

— 2022-рэ илъэсым мэзаем и 1-м къыщегъэжьагъэу дзэм къулыкъу щызыхьэу илъэсищ мыхъугъэ сабый зиIэм мазэ къэс сомэ 13894-рэ, ишъхьэгъу­сэ зэпкъаджэм зэтыгъоу сомэ 32420-рэ араты.

— Пандемиер джыри тыухыпагъэп. ЦIыф купы­шхо зыщызэхахьэрэ чIыпIэхэр джыри щы­нагъох. Мы лъэныкъомкIэ сыда анахьэу шъунаIэ зытетыр?

— Пстэуми тэшIэ джыри пандемиер зэрэтымыухыгъэр, узыр къытпыхьаным ищынагъо зэрэщыIэр. Дэщын Iофтхьабзэр етымыгъажьэзэ, мы лъэны­къомкIэ ухьазырын IофшIэны­шхо зетхьагъ. АщкIэ блэкIыгъэ илъэсхэм зэдгъэгъотыгъэ шIыкIэ-амалхэр дгъэфедагъэх. Дэщын ыкIи угъоин пунктыр, комиссариатым икабинетхэм ямы­закъоу, автомобиль ыкIи мэшIоку транспортэу зэрэзет­щэ­хэрэр хэушъхьафыкIыгъэ дез­инфекцие тшIыгъэх. Нэгуихъор ныбжьыкIэхэм агъэфедагъ.

Ны-тыхэм якъэкIон агъэма­кIэмэ нахьышIу. Дзэ частым офицерхэм, солдатхэм къулыкъур щахьы, арышъ, ащымыщ къахэхьаныр щынагъо. Ны-тыхэр къакIохэми, шэпхъэ гъэнэфа­гъэхэр агъэцэкIэнхэ, нэгуихъор, Iалъэхэр, антисептикхэр агъэфедэнхэ фае. Джыри зэ къэ­сэIожьы, ны-тыхэм якIалэхэр зэрагъэлъэгъунхэ фитых, ау мы­кIохэмэ нахьышIу.

— Александр, къулыкъур ахьыфэ мобильнэ телефонхэр агъэфедэнхэ алъэ­кIыщтмэ бэхэр егъэ­гумэкIых. Ягупсэхэм зэпхыныгъэ адыря­Iэ­ным­­кIэ хэушъхьафы­кIыгъэ телефонхэр ыкIи сим-картэхэр къараты­хэу щыта?

— Хьау, къаратырэп. Ау дзэ къулыкъум щаIыгъын алъэкIыщтыр зиамалхэр мэкIэ телефонхэр арых: сурэт ыкIи видео тезымыхыхэрэр, интернетым пымышIэшъухэрэр, узыдэщыIэ чIыпIэр къэзымыгъэлъагъохэрэр. Телефон лъэпкъэу аIыгъын фитхэм ацIэхэр хэбзэгъэуцу-гъэм къегъэнафэх.

— ЗыныбжьыкIэ къулыкъур ыхьынэу къызтефэ­рэ ныбжьыкIабэ дзэм кIонхэу фаехэп. Ащ епхыгъэу хэбзэгъэуцугъэ горэ щыIа?

— Къулыкъур зыхьынэу къыз­тефэрэм ишIоигъоныгъэ пстэури къыдалъытэрэп. Дзэм къулыкъу щыпхьыныр нэбгырэ пэпчъ ипшъэрылъэу зэрэщытыр УФ-м и Конституцие итхагъ. КIэлакIэр къулыкъум мыкIоным е пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ уахътэр фылъагъэкIотэным ушъхьагъу гъэнэфагъэхэр иIэх. Ар ипсауныгъэ изытет елъытыгъ е еджэ­мэ… Лъэныкъо пстэури хэ­бзэгъэуцугъэм итхагъэх.

Дзэм щымыIагъэм къэралыгъо ыкIи муниципальнэ къулыкъухэм Iоф ащишIэн ылъэкIыщтэп.

Ащ дакIоу, «альтернативнэ» къулыкъур зэрэщыIэр агу къэсэгъэкIыжьы.

— Александр, гъэтхэ дзэ дэщыгъом нэбгырэ тхьа­пша жъугъэкIощтыр?

— Мы гъатхэ къулыкъур зы­хьыщт нэбгырэ 550-рэ фэдиз Адыгэ Республикэм икIыщт. Мы уахътэм ехъулIэу проценти 10-р дзэм кIуагъэх, охътэ гъэнэфагъэм ехъулIэу планыр зэрэдгъэ­цэкIэщтым сицыхьэ телъ. Нахьыбэр (нэбгырэ 350-рэ фэдиз) зыдащыщтхэр бэдзэогъу мазэр ары. Сыда пIомэ, дзэ къулыкъум ащэщтхэм ащыщыбэм ­а пIалъэм ехъулIэу еджэныр аухы, джащ фэдэу водительхэр зыхэхьэрэ дзэ командэхэу тыугъоищтхэм ушэтынхэр ащ нэс атыщтых.

Iэшъынэ Сусан.