Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ Бэгъ Аслъан иныбджэгъухэу зы гу­пшысэм зэфищэхэрэ цIыф куп редакцием къакIуи ащ нэIуасэ зыфэ­сшIынэу, ехьылIагъэу къэстхынэу къысэлъэIугъагъэх. Мощ фэдизыр зыфэгумэкIырэ адыгэ кIалэм сыд ишIушIагъ сIуи сегупшысэгъагъ. Ыныбжь илъэс 80-м нэсыгъагъ, ау итеплъэкIэ лIы гъурэу, цIыф Iэпс-лъэпсэу щытыти, илъэс 70-рэ ыныбжьэу къэлъагъощтыгъ.

ГущыIэгъу сшIынэу сызэрэ­фаер зесэIом, ащ фэдизэу бгъэ­шIэгъон ымышIагъэу, къэптхынэу темыфэ фэдэу къысиIуагъэти, иныбджэгъухэм зафэзгъэзагъ. Илъэсхэр тешIагъэхэу джыри цIыф куп къысфэкIуагъ. Къызэ­рэчIэкIыгъэмкIэ, яныбджэгъу лъапIэу илъэсыбэрэ ахэтыгъэр дунаим ехыжьыгъ, ар гухэкIы­шхоу ежьхэмкIэ зэрэщытыр къыз­гурагъэIуагъ, къушъхьэу Фыщт Бэгъым ыцIэ зытетхэгъэ гъучI пхъэмбгъу тырагъэуцомэ ашIоигъоу ыуж зэритхэр къа­Iуагъ. Ащ тетэу джыри зэ цIыф гъэшIэгъоным зыфэзгъэзэнэу хъугъэ.

Мы мафэхэм сегупшысэшъ, Бэгъ Аслъан IэнэтIэшхо иIэу цIыфхэм унэ аритыгъэп е инсти­тутым ипащэу зыгорэмэ ишIуагъэ аригъэкIын ылъэкIынэу щы­тыгъэп. Рэхьатэу псэугъэ, унэшхуи ышIыгъэп, мылъкуи ыугъоигъэп, ау ныбджэгъу шъып­къэхэр иIагъэх къушъхьэм зэрипхыгъэхэу.

Сыда зыхэтыгъэ цIыфхэм ащ фэдизэу шъхьэкIафэ зыкIыфа­шIырэр? Сыда ежьхэм яахъщэкIэ къушъхьэ лъагэм ышъхьагъ яныбджэгъу ыцIэ тетхагъэу шIэжь мыжъобгъу тырагъэуцонэу мы мафэхэм ыуж зыкIитхэр?

Аслъан фэдэу бэп лъэпкъым къыхэкIыгъэр. Ар хъишэм, тари­хъым язехьэкIуагъ, къушъхьэтх пчъагъэмэ адэкIоягъ, цIыф куп­хэри адищэягъэх. Ащ ыцIэкIэ чIыпIабэмэ яджагъэх. ГущыIэм пае, къушъхьэхэу Джэмарыкъорэ ЧIыгъушърэ азыфагу дэкIырэ зэпырыкIыпIэм ащ ыцIэ ехьы. Бэгъым ыцIэкIэ еджагъэх псы­хъоу Шытхьалэ зэпырыкIыпIэм унэмысызэ, Фыщт дэжь узыщы­IукIэрэм. Ар АдыгеимкIэ апэрэу спорт туризмэмкIэ СССР-м има­стер хъугъэ. Ащ ыцIэ еп­хыгъ зекIонымкIэ анахь дэгъухэм якъыхэхын СССР-м зэрэщырагъэжьагъэр.

Аслъан АдыгеимкIэ апэрэу «Урысыем изаслуженнэ путешественник» зыфиIорэ щытхъуцIэр къыфаусыгъ. Республикэм итын анахь лъапIэу «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиIорэ медалыр къыратыгъ, медалэу «За доблестный труд» зыфиIорэр ыкIи нэмыкI тынхэри иIэх. 2014-рэ илъэсым Шъачэ щыкIогъэ Олимпиадэм имашIо зэIэпахызэ, Адыгеим щызыхьыгъэхэм Ас­лъан анахьыжъэу ахэтыгъ.

ТичIыгогъоу, тилъэпкъэгъоу Бэгъ Аслъан Урысыем щызэ­лъашIэрэ, щагъэлъэпIэрэ цIыфэу щытыгъ зекIоным хэхъоныгъэ хэгъэгум щишIыным иIахьышхо хишIыхьагъ. Всесоюзнэ ыкIи рес­публикэ Iофтхьэбзэшхохэм язэхэщэкIуагъ, Урысыем испортивнэ туризмэ пае кадрэхэм ягъэхьазырын Iофышхо дишIагъ. ЗекIо маршрутхэр къыхэхыгъэнхэмкIэ комиссием илъэсыбэрэ ипэщагъ, Адыгеим спортивнэ туризмэмкIэ и Федерацие итхьа­мэтагъ. ЗэхэщэкIо дэгъугъ, иIоф­шIэн хэшIыкIышхо фыриIагъ, шIу ылъэгъущтыгъ.

Бэгъыр ары кIэщакIо фэхъугъэр Хэгъэгу зэошхор зыщыкIогъэ къушъхьэ чIыпIэхэм саугъэт­хэр ащыгъэуцугъэнхэм. Ащ фэ-дэу 1942-рэ илъэсым Гъозэрыплъэ дэжь щызэуагъэхэм, щы­фэ­хыгъэхэм ясаугъэт щыIэ хъу­гъэ. Кавказыр къэзыухъумагъэхэм ясаугъэт зыгъэпсэфыпIэу «Романтикэм» дэжь щагъэуцугъ. Мыекъуапэ къэзыухъумагъэхэм ясаугъэтэу «Скорбящая мать» зыфиIорэр туркомплексэу «Мые­къуапэ» дэжь щагъэпсыгъ. Къу­шъхьэзэпырыкIыпIэу Шытхьалэ дэжь щыфэхыгъэхэм ясаугъэти щыIэ хъугъэ. А зэпстэуми Ас­лъан игупшысэ, ыкIуачIэ, ичIыгу, ицIыфхэм шIулъэгъоу афыриIэр ахэлъ.

2000-рэ илъэсым къыщегъэ­жьагъэу спортивнэ зекIонымкIэ ветеранхэм яобъединение ар итхьамэтагъ. Ныбжь хэкIотагъэ зиIэхэм япащэу зекIо пчъагъэ зэхищагъ. Къушъхьэхэм ежьыр­кIэ мэхьанэшхо яIагъ, ахэм афэщагъэу, шIу зылъэгъухэрэр арых ежь пэблагъэ хъущты­гъэхэр. «Къушъхьэхэр къыза­джэхэрэр агукIи, апсэкIи ежь­хэм афэдизхэр арых», ыIощтыгъ Бэгъым. Ежь ыгукIи, ыпсэкIи анахь къушъхьэ лъагэ­хэм акIахьэщтыгъ, афэдизыгъ.

Бэгъ Аслъан Шэуджэн районымкIэ Пщыжъхьаблэ 1938-рэ илъэсым къыщыхъугъ, адыгэ кIэлэегъэджэ институтыр къыу­хыгъ, исэнэхьаткIэ физическэ культурэмкIэ кIэлэегъэджагъ. Зе­кIоным фэшъыпкъэу опсэуфэ фэлэжьагъ. Инструкторэу ри­гъажьи, турбазэ пчъагъэмэ япэ­щагъ. Сыдми «сэ сыпащэшъ», ыIоу икабинет исыгъэп, ренэу зекIо щыIагъ, лъэгъохэщ шъыпкъагъ. Ащ ыцIэ емыпхыгъэу зекIоным чIыпIэ щыбгъотыщтэп. КъохьэпIэ Кавказым икъушъхьэ шъхьаIэхэм адэкIоенымкIэ экспедицие пчъагъэ аужырэ илъэс­хэм зэхищагъ. Ащ фэдэу зыдэкIоягъэхэм ащыщых къушъхьэхэу ТIыбгэ, Фыщт, Ошъутен, ТхьакIэ ыкIи нэмыкIхэр.

Категорие лъагэ зищыкIэгъэ зекIохэр СССР-м ыкIи джырэ Урысыем ячIыпIэхэм ащ ащызэхищагъэх. Ахэм ащыщых Па­мир, Тянь-Шань, Алтай, Саянхэр, Байкал ыкIи нэмыкIхэр. ЛъэсрыкIо зекIонымкIэ спортивнэ шапхъэхэр игъэкъугъэнхэм ахэр афэгъэхьыгъагъэх.

Аслъан илъэс 70-м бэкIэ ехъугъэ цIыфхэр зекIо ыщэщтыгъэх. Ащ ыIорэр шIокI имыIэу ахэм агъэцакIэщтыгъ, ащкIэ ар пэщэ пхъэшагъ. «Мы чIыпIэм о ущытыщт, Костя», зиIокIэ ащ зы нэбгырэ уцущтгъагъэп. Ау ар зы­фэдэ къэмыхъугъэу цIыф шъэбагъ, укIытапхэу, хьалэлэу, шъыпкъагъэ, пытагъэ хэлъэу щытыгъ.

Бэгъым ныбджэгъубэ иIагъ. Ахэм ащыщэу республикэм щызэлъашIэрэ Хъутыжъ Аслъанбый иныбджэгъу ехьылIагъэу къысфиIотэгъагъэхэр сыгу къэ­кIыжьых.

— ИлъэсыбэкIэ узэкIэIэбэжьмэ Аслъан нэIуасэ сыфэхъуи, лIэ­шIэгъуныкъо фэдизрэ тызэ­ныб­­джэгъугъ, — еIо ХъутIыжъым. — Шъыпкъэр пIощтмэ, тыдэмыкIоягъэу Кавказым къушъхьэ къинагъэп. Аслъан ары ахэр шIу сэзгъэлъэгъугъэхэр. ЦIыфым илIыгъэ анахь дэгъоу къызыщылъагъорэр къушъхьэр ары. Ар илъэс зэкIэлъыкIохэм синыбджэгъу сызырегъусэм къызгурыIуагъ.

Бэгъыр патриот шъыпкъагъ, лъэпкъ тарихъым дэгъу дэдэу щыгъозагъ, къушъхьацIи, псы­хъуацIи ымышIэрэ щыIагъэп. Ау ышIэрэм елъытыгъэу шъхьащытхъужьыгъэп. Ащ шъхьэкIафэ фыуигъэшIыщтыгъ.

Синыбджэгъу лIыгъэрэ шъыпкъагъэрэ зэрэхэлъыр къыушы­хьатэу, ишэн къыщылъагъоу пчъа­гъэрэ чIыпIэ сыдифагъ. Сы­кIырыплъэу хъугъэшъ, згъэшIа­гъощтыгъ ишэн, идунэететыкIэ. Ащ фэдэу зэгорэм ТхьакIэ тыдэкIуаезэ, тIэкIу сыкъэщтагъ, сыгу джэнджэш къихьагъ. ТызэрэкIорэр мытэрэзэу къысшIошIыгъэти. «Арэп, мы тызэрэ­кIорэр тэрэза?» сIуи сеупчIы­гъэти, «къакIо» ыIуагъ. Къэгу­бжыгъэп ыкIи «ощынэмэ, гъэзэжьи» ыIуагъэп. Цыхьэ зэрэсымышIырэм къызэкIигъэнагъэп. Тэрэзэу тыкIоу къызычIэкIым, сырэхьатыжьыгъ.

Зэгорэм чэщ мэфиплIырэ тыкъэтынэу зекIо тыкIуагъэу, къушъхьэзэпырыкIыпIэм ыуж лъэшэу мэлакIэ тылIэу машIо тшIыгъэ, тшхыщтыр дгъэхьазырыгъэ, ау сымышIахэу ар искIутыгъ. Лыр къэтшыпыжьи, тлъэси тшхыгъэ… Аслъан хъугъэр ыгу къеоми къыхэщыгъэп.

Бэгъым ащ фэдэу бгъэшIэ­гъонэу бэ къыхафэщтыгъэр. Зы псэушъхьи ыгъэтэджыщтыгъэп, зы уц цIыкIуи къыричыщтыгъэп. Ащ фэдэу зэгорэм ТIыбгэ тыдэ­кIуаезэ, сыкъызэгущыIэм, «Зэ, зи къэмыIу, мэз пчэнхэр бгъэщтэщтых, мэкIэ-макI» ыIогъагъ. ЧIыопсым хэшIыкIышхо фыри­Iагъ, къушъхьэу тызыIукIэрэмэ зэкIэми якъэбар ышIэщтыгъ. ПсыIуашъхь зыцIэ къушъхьэм удэкIоягъэмэ, «КъэпшIагъэба джы къушъхьэм ащ тетэу зыкIе­джагъэхэр?» ыIощтыгъ. Къу­шъ­хьэу тызыдэкIоягъэм ос телъ, ащ псыхъо рэчъэ — «Джары псыIуашъхь» зыкIыраIуагъэр ыIощтыгъ

. Аслъан интеллигент шъып­къагъ, культурэшхо, щэIэгъэшхо хэлъыгъ, купкI пытэ зиIэ цIыфыгъ, ежь шIомытэрэзыр ебгъэ­шIэн плъэкIыщтгъагъэп.

Сихъу Гощнагъу.