Урысые Федерацием изыкъэухъумэжьын игъэIорышIэнкIэ Лъэпкъ гупчэм иегъэблэгъэ тхылъкIэ къулыкъум икъэгъэлъэгъуапIэу Москва дэтым Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей икъэгъэлъэгъон щыкIуагъ. Адыгеим къэралыгъо гъэпсыкIэ зиIэр мыгъэ илъэси 100 зэрэхъурэм ар фэгъэхьыгъагъ.

Къэгъэлъэгъоныр зэхащэным пае Лъэпкъ музеим иIофышIэхэр Москва кIогъагъэх. Купым хэты­гъэх АР-м и Лъэпкъ музей ипащэу Джыгунэ Фатимэ, этнографиемкIэ музеим иотдел инаучнэ IофышIэ шъхьаIэу Сихьаджэкъо Иринэ ыкIи пкъы­гъохэр зэзыгъэфэжьхэу, художественнэ-зэгъэкIужьын отделым иIофышIэу Бжьэц Замирэ. УФ-м изыкъэухъумэжьын игъэIо­рышIэнкIэ Лъэпкъ гупчэм икъу­лыкъушIэхэр, еджэрэ курсантхэр мэфэ заулэхэм къакIоцI адыгэ культурэм, этнографием, ти­лъэпкъ тарихъ идунай хэщагъэ хъугъэх. Москва щыкIогъэ къэгъэлъэгъоным иIофшIэн хэлэжьагъэу Сихьаджэкъо Иринэ гущыIэгъу тыфэхъугъ.

— Ирин, УФ-м изыкъэухъу­мэжьын игъэIорышIэнкIэ Лъэпкъ гупчэм къэгъэлъэ­гъон къыщызэIушъухынэу шъукъы­зэрэрагъэблэгъагъэм сыда лъапсэу фэхъугъэр, сыд ар зыпкъ къикIыгъэр?

— ЗыцIэ къепIогъэ къулы­къум егъэблэгъэ тхылъхэр АР-м и ЛIышъхьэ, культурэмкIэ Министерствэм къафигъэхьыгъэх. Тимузей ипащэу Джыгунэ Фатимэ къэбарыр къынагъэсыгъ, ащ лъыпытэу гъэхьазырын игъэ­кIотыгъэхэр тыублагъэх. Тикультурэ, тихъишъэ къизыIотыкIырэ пкъыгъо 300 дгъэхьазырыгъэ. УФ-м изыкъэухъумэжьын игъэ­IорышIэнкIэ Лъэпкъ гупчэм АтриумкIэ еджэхэу зал хэхыгъэ иI. Илъэситф хъугъэу ар мэлажьэ. Апэрэу мыгъэ тимузей икъэгъэлъэгъон ин ащ щыкIуагъ. Типкъыгъохэр игъом къыращэлIагъэх. Къытфагъэнэфэгъэ чIы­пIэм ахэр едгъэкIугъэх, зэдгъэфагъэх. Тэ апэрэу мыщ тыкIонэу хъугъэ, ау, гъэIорышIапIэм иIофышIэхэм къызэрэтаIуа­гъэмкIэ, Къэрэщэе-Щэрджэс Республикэр къырагъэблагъи (ахэми якъэралыгъо гъэпсыкIэ илъэси 100 хъугъэ), якъэгъэлъэ­гъон щыкIуагъ. Ямузей Iофы­шIэхэр къэгъэлъэгъоным къэбарэу пылъымкIэ къыддэгощагъэх, зыдгъэхьазырынымкIэ IэпыIэгъу къытфэхъугъэх. Тэ тауж Къэбэртэе-Бэлъкъар Рес­публикэм икъэгъэлъэгъон щыкIощт. Джащ фэдэу зикъэралыгъо гъэпсыкIэ илъэси 100-м нэсыгъэ шъолъырхэр къыхагъэ­щых. Гупчэм ипащэ, пащэм игуадзэ шъолъырхэм зафагъазэ ыкIи къырагъэблагъэх. Iэшэ-шъуа­шэхэм ямузееу Москва дэтхэм якъэгъэлъэгъонхэри мыщ щэкIох, зэкIэри зэдычIафэх. ГъэIорышIапIэм иIофышIэхэм къызэраушыхьатыгъэмкIэ, илъэ­ситфым бэ къыщагъэлъэгъуа­гъэр. Дзэм щагъэфедэрэ машинэ инхэр щызэхахымэ, щызэхагъэуцожьхэу къэгъэлъэгъон гъэшIэгъонхэр щашIых.

— Тэ тимузей икъэгъэлъэгъон икъызэIухын сыдэущтэу зэхэщэгъагъа?

— Адыгэ Республикэм и ЛIыкIо гъэIорышIапIэу Москва дэтым ипащэ иIэнатIэ зыгъэцэкIэрэ Фатима Романовам къэгъэлъэгъоным икъызэIухын къекIолIэгъэ хьакIэхэм пэублэ гущыIэкIэ зафигъэзагъ. Джыгунэ Фатими, сэри нэужым къэгъэлъэгъоным тыкъытегущыIагъ. КъэшъокIо купэу «Абреки» зыфиIорэм дгъэхьазырыгъэм икъызэIухын дахэу лъигъэкIо­тагъ. Адыгэ къуаер, мыIэрысэхэр, мыекъопэ псы щыугъэр зытетхэ Iанэр апэдгъохыгъ. ХьэкIэ лъапIэхэм адыгэ къуаер къыхагъэщыгъ, иIэшIугъэ агу екIугъ.

Къэгъэлъэгъоныр щэу зэтефыгъагъэ. Тарихъыр къизыIотыкIырэ едзыгъом Хэгъэгу зэ­ошхом илъэхъан тишъолъыр зэрэрихыгъэр, лIыхъужъэу тиIэ­хэм якъэбар къыраIотыкIэу пкъыгъохэр хэдгъэхьагъэх. Археологием фэгъэхьыгъэ пкъыгъохэр шъхьафэу зыхэхьагъэхэр ятIонэрэ едзыгъор ары. Ящэнэрэ едзыгъом этнографием — адыгэхэм якультурэ, тишэн-хабзэхэр къизыIотыкIырэ пкъыгъо­хэр, шъуашэхэр, анахь гъэшIэгъонэу тиIэ экспонатхэр хэхьагъэх. Ахэм анэмыкIэу тиIэпэIасэхэм яIэшIагъэхэу АР-м и ЛIыкIо гъэIорышIапIэу Москва дэтым чIэлъхэр къытатыхи къэ­гъэлъэгъоным хэдгъэлэжьагъэх. Хъуажъ Рэмэзан, Еутых Асе яIэшIагъэхэр ащ хэхьагъэх. Сыхьатныкъо зыфагъэнэфэгъэ экскурсиехэр сыхьатым къехъу­рэ кIощтыгъэх. Джащ фэдэу ашIогъэшIэгъоныгъ къекIуа­лIэхэрэм тилъэпкъ итарихъ. Мыекъопэ мотострелковэ бригадэм идзэ къулыкъушIэщтыгъэ­хэм ащыщхэу джы Москва щыIэхэр къэгъэлъэ­гъоным къе­кIолIэнхэу хъугъа­гъэх, ягуапэу, ашIогъэшIэгъонэу Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх.

— Сыд фэдэ упчIэха ана­хьэу къышъуатыщтыгъэхэр?

— Шъуашэхэм афэ­гъэхьыгъэ упчIабэ къатыщтыгъ. Анахьэу пхъэ цуа­къэхэр ашIогъэшIэгъо­ныгъ. «Мыхэр джынэс шъогъэфедэха?» — зыфэпIощтым фэдэ упчIэхэр къатыщтыгъэх. Археологием ипкъы­гъохэми къакIэ­уп­чIагъэх. Мониторхэр щытхэу видеомкIэ тиреспубликэ нэIуа­сэ фэхъущтыгъэх: зыдэщыт чIыпIэр, тичIыопс идэхагъэ, ти­къушъхьэ­хэм, тикультурэ нахь нэрылъэ­гъоу нэIуасэ зафашIынэу амал яIагъ. Къэралыгъо академическэ къэ­шъокIо ансамблэу «Налмэсым» лъэпкъ къа­шъохэр къышIэу видеомкIэ едгъэплъыгъэх. Къэшъо мэкъа­мэхэр лъэшэу агу рихьыгъэх. ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат Iофэу зэшIуихыхэрэм, респуб­ликэм хахъоу ышIыхэрэм, лъэныкъоу нахь зыкъэзыIэты­хэрэм джащ фэдэу къакIэупчIэщты­гъэх. Тибыракъ, тигимн, тигерб тарихъ къэбарэу апылъхэм ащыдгъэгъозагъэх.

— НэмыкI шъолъырхэм къарыкIыгъэ лъэпкъхэм а охътэ дэдэм гупчэм зыкъыщагъэлъагъоу шъущызэтефагъа, хэт зигугъу къэпшIын плъэкIыщтыр?

— Тэ тызщыIэ уахътэм тефэу Республикэу Саха (Якутием) икультурэ гупчэм къыщагъэлъэ­гъуагъ. Ялъэпкъ шъуашэхэр къызщалъэщтыгъэх, ятарихъ къаIуатэщтыгъ. Ижъырэ лъэпкъ гъэшIэгъон. ТпэчIынатIэу якъэгъэлъэгъон щытыгъэти, тызэрэшIагъ.

— Ащыгъум «от А до Я» зыфаIорэм фэдэу шъолъыр­хэм яижъырэ культурэхэр зэрэшIэнхэу, зэхэхьанхэу амал щыIэ хъугъэ, яплъыгъэ­хэми къашъхьэпагъ.

— Ары, агъэшIэгъуагъ лъэпкъ Iэмэ-псымэхэр, ижъкIэ дгъэфе­дэщтыгъэ пкъыгъохэр, тишыонэ зэтелъхэри зэдгъэпшагъэх. Зэфэдэу къахэдгъэщыгъэхэри, зэрэзэтекIыхэрэри хэдгъэунэфыкIыгъэх. ГъэшIэгъонэу ты­зэдэ­лэжьагъ.

— КъыкIэлъыкIорэ къэгъэлъэгъоныр тыдэ щыкIощт, ащ зыфэшъогъэхьазыра?

— КъыкIэлъыкIорэ къэгъэлъэ­гъоныр Хъулъыжъые — Геленджик — щыкIощт. БлэкIыгъэ илъэсым тIогъогогъо тщэгъагъэ. Бзылъфыгъэм ыкIи хъулъфы­гъэм ядунай къешIэкIыгъэ пкъыгъохэм ахэр афэгъэхьыгъагъэх. Ащ ыуж джыри зы къэгъэлъэгъон афэт­щэнэу ямузей Iофы­шIэхэр къы­кIэлъэIугъэх. Адыгэ культурэм фэгъэхьыгъэу пкъыгъо 300-м кIахьэу ахэми афэтщэщт. Мы мазэм ыкIэ нэс ар зэшIотхыщт.

— Тхьауегъэпсэу, Ирин. Лъэпкъ музеим ипчъэхэр шIэхэу къызэIуихыжьынхэшъ, къэгъэлъэгъонхэм респуб­ликэм щыпсэухэрэри яплъынхэ алъэкIынэу тэгугъэ.

— Ащ зыфэтэгъэхьазыры, гъэцэкIэжьынхэр ыкIэм фэкIох, тхьашъуегъэпсэу сыкъызэрежъу­гъэблэгъагъэмкIэ.

Тэу Замир.