Кавказ хьисап олимпиадэу гъэтхапэм ыгу­зэ­гум Мыекъуапэ щыкIуагъэм изы мафэ хьисапымкIэ кIэлэегъаджэхэм ягъэхьазырын, ащкIэ Iофыгъоу щыIэхэм яхьылIагъэу конфе­рен­цие зэхащэгъагъ.

Тигъэзет къызэрэхиутыгъа­гъэу, ащ хэлэжьагъэх хьисапымкIэ Урысыем щызэлъашIэрэ шIэныгъэлэжьхэр, кIэлэегъа­джэхэр. Iофтхьабзэм кIэщакIо фэхъугъ хьисапымкIэ кIэлэегъа­джэхэм я Ассоциацие ичIыпIэ къутамэ ипащэу Мамый Даутэ. Конференцием къыщаIогъагъ Адыгеим имызакъоу къэралыгъом ит еджапIэхэр хьисапымкIэ кIэлэегъэджэ дэгъухэм зэращыкIэхэрэр. Программэу «Къэ­кIощтым хьисапымкIэ икIэ­лэегъадж» зыфиIорэм Iофэу ышIэн ылъэкIыщтым, пшъэры­лъэу зыфигъэуцужьхэрэм къатегущыIэгъагъэх.

Джы а Iофыгъохэм ехьылIагъэу гъэтхапэм икIэухым Москва Урысые форум щыкIуагъ. ХьисапымкIэ кIэлэегъэджэ дэгъухэр гъэхьазырыгъэнхэмкIэ классическэ университетхэм непэ пшъэрылъэу ыкIи мэхьанэу яIэхэм афэгъэхьыгъагъ конференциер. ГъэсэныгъэмкIэ Урысые академием зэхищэрэ Iоф­тхьабзэм къыдыри­гъэштагъ ыкIи IэпыIэгъу къы­фэхъугъ УФ-м шIэныгъэмкIэ ыкIи апшъэрэ гъэ­сэныгъэмкIэ и Министерствэ. ЗэIукIэшхом нэбгырэ 700-м ехъу Урысыем ыкIи IэкIыб хэгъэгухэм яапшъэ­рэ еджапIэхэм къарыкIыгъэхэу къекIолIэгъагъ. Ащ хэлэжьагъ Адыгэ къэралыгъо университетым иректо­рэу, естественнэ-хьисап рес­публикэ еджапIэр зыгъэпсыгъэу, олимпиадэ движением республикэм лъа­псэ щыфэзышIыгъэу Мамый Даутэ.

ЫпшъэкIэ къызэрэщытIуагъэу, Всероссийскэ зэIукIэм анахьэу зыщытегущыIагъэхэр кIэлэегъа­джэхэм ягъэхьазырын. КIэлэ­егъэджэ дэгъухэр хьисапымкIэ икъухэрэп. КIэлэегъэджэ сэнэхьат зэзыгъэгъотыгъэхэр еджапIэм Iоф щашIэнэу кIохэрэп. Ар зэлъытыгъэр укIэлэ­егъэджэныр непэ зэрэкъин за­къор арэп, лэжьапкIэр зэрэмакIэр, зыкIэгушIунхэ зэрэщымыIэр — ары нахьыбэм ныбжьыкIэхэр еджапIэм зыкIэмыкIохэрэр. Адыгеим изакъоп, зэрэхэгъэгоу пштагъэми, Iофыр ащ тет. КIэлэегъэджэ дэгъухэр хьисапымкIи, нэмыкI предметхэмкIи еджапIэхэм ящы­кIагъэх.

— Урысыем иапшъэрэ еджэпIэ 200-м ехъумэ непэ кIэлэегъа­джэхэр къагъэхьазырых, ахэм янахьыбэр педагогическэп, — къеIуатэ Мамыим. — Я 18-рэ лIэшIэгъум Московскэ университетым апэрэ кIэлэегъэджэ семинариер къызыщызэIуахыгъэм къыщегъэжьагъэу кIэлэ­егъаджэхэм ягъэхьазырынкIэ классическэ университетхэр научнэ-методическэ гупчэ хъугъэх. Непэ ахэм егъэджэнымкIэ лабораторнэ базэ зэтегъэ­псыхьагъэхэр яIэх. Ау зэкIэми тэшIэ, кIэлэегъаджэхэр къэзыгъэхьазырырэ факультетхэм ЕГЭ-мкIэ нахь балл макIэхэр къэзыхьыгъэхэр зэрачIахьэ­хэ­рэр. Ежьхэр зыфэехэ сэнэ­хьатымкIэ ябаллхэр имыкъухэ зы­хъукIэ, Iоф зэрамышIэщтыр ашIэзэ, кIэлэегъаджэу еджэнхэу апшъэрэ еджапIэм чIахьэх.

Джыри еджапIэм чIэсызэ, кIэлэегъэджэ сэнэхьатыр ныбжьыкIэм шIу ебгъэлъэгъун фае. Шъыпкъэ, икIыгъэ илъэсым кIэ­лэегъэджэ сэнэхьатыр къы­хэзыхыгъэр процент 15-м ехъу­кIэ нахьыбэ хъугъэ. Ащ гугъапIэ къеты Iофыгъор зэшIохыгъэ хъунэу.

ЕтIани зы лъэныкъу. Мамыим къызэриIорэмкIэ, апшъэрэ еджа­пIэхэм япрограммэхэр джырэ мафэм диштэжьыхэрэп. Ахэр непэрэ еджапIэм ищыкIагъэ- хэм атетэу гъэпсыгъэнхэу щыт. КIэлэ­егъаджэхэм япсихологэ-пе­дагогическэ егъэджэн нахь гъэ­лъэшыгъэн фае. Студентхэр кIэлэегъэджэ сэнэхьатым къиныгъоу пылъхэм афагъэхьазыр­хэмэ нахьышIу.

КIэлэегъаджэм непэ бэ пшъэ­рылъэу иIэр: кIэлэеджакIо пэпчъ ыкIи ны-тыхэм екIолIакIэ къафигъотын, ахэм тэрэзэу адэгущыIэн, агурыIон фае. Егъэджэн Iофым щигъэфедэщт цифрэ шIыкIэм тет технологием хэшIыкIышхо фыриIэнэу щыт. Ахэм анэмыкIэу непэ гъэсэныгъэм ыпашъхьэ пшъэрылъышхоу итхэм ащыщ зипсауныгъэкIэ илэ­гъухэм акIэмыхьэрэ кIэлэцIыкIухэр адрэхэм классым адисэу ебгъэджэнхэр. АщкIэ кIэлэегъа­джэм щэIэгъэшхо, культурэшхо хэлъын фае. Арышъ, непэ кIэлэегъаджэм ышIэн, зыфэхьазырын фаер бэ.

— Ахэм такъыпкъырыкIызэ, Адыгэ къэралыгъо университетым иIофшIэн тэгъэпсы. Гущы­Iэм пае, 2021-рэ илъэсым ти­университет программэу «Приоритет — 2030» зыфиIорэм щытекIуагъ. Программэм пшъэ­рылъэу иIэр 2030-рэ илъэсым ехъулIэу Урысыем непэрэ ма­фэм ищыкIэгъэ университети 100 щыгъэпсыгъэныр ары. Ахэр хэгъэгум научнэ-технологическэ ыкIи социальнэ-экономическэ хэхъоныгъэ ышIынымкIэ гупчэ хъунхэ фае. Тэ тиеджапIэ ащ фэдэхэм ахэфагъ ыкIи илъэс къэс сомэ миллиони 100 хъурэ грантыр къыратыщт. А программэм къызэрэдилъытэу, кIэлэ­егъаджэм игъэхьазырын нэмыкIэу гъэпсыгъэным ехьылIэгъэ проектхэр зэхэтэгъэуцох.

ЕджапIэм опытэу иIэр дгъэфедэзэ, педагогикэм ыкIи психологием алъэныкъокIэ научнэ ушэтынхэр тэшIых. Егъэджэн программэхэм язэблэхъун охътэ кIэкIым зэшIопхын плъэкIыщтэп. Ахэр уцугъо-уцугъоу зэ­блэтхъущтых, непэрэ мафэм диштэрэ шапхъэхэр ахэдгъэхьащтых. ЗэхъокIыныгъэхэр университетымкIэ анахь мэхьанэ зиIэ лъэныкъохэмкIэ къедгъэ­жьэщтых. ЕтIанэ ахэр нэмыкI егъэджэн программэхэми алъы­Iэсыщтых.

2021-рэ илъэсым иIоныгъо мазэ и 1-м къыщегъэжьагъэу пилотнэ программитфымэ ате­тэу студент 78-мэ еджэныр ра­гъэжьагъ. Ащ фэдэ зэхъокIыныгъэхэр биологиемкIэ, литера­турнэ творчествэмкIэ, прикладной хьисапымкIэ ыкIи информатикэмкIэ, хьисапымкIэ, со­циальнэ педагогикэмкIэ програ­мэхэр ары зынэсыгъэхэр. Про­граммакIэхэр модульнэ шIы­кIэм тетэу дгъэпсыгъэх. Ащ ишIуагъэкIэ модулыр зэблэп­хъумэ, гъэсэныгъэ программэри икIэрыкIэу гъэпсыгъэу, нэ­бгырэ пэпчъ иегъэджэн шъхьа­фэу, IофшIапIэу зыштэщтым ищыкIагъэм тегъэпсыхьагъэу студентыр еджэ. Егъэджэн Iофыр ащ къегъэпсынкIэ, — еIо Д. Мамыим.

Пилотнэ программэхэм ате­тэу еджэрэ студентхэм онлайн­курсхэр ащакIух экономикэм и Апшъэрэ еджапIэ ыкIи къэ­кIыхэрэм ягенетическэ амалхэмкIэ Институтым (ВИР-м). Та­рихъымкIэ факультетым цифрэ шIыкIэм тет технологиехэр зэрагъэфедэхэрэр, генетикэр биологхэм зэрагъашIэх. ПрограммакIэхэм атетэу еджэхэрэм жабзэмкIэ курсхэр акIух.

Форумэу ректорыр зыхэлэ­жьагъэм къыщаIэтыгъэ Iофы­гъохэм ащыщ зэкIэ апшъэрэ еджапIэхэм япрограммэхэр зэ­фэдэ шIыгъэнхэр ыкIи дис­циплинэхэу гъэсэныгъэм ыкIи егъэджэным ятеорие, физио­логием ылъапсэхэр, жабзэм икультурэ ыкIи психологиер ахэ­гъэхьэгъэнхэр.

ЫпшъэкIэ къызэрэщытIуагъэу, программэу «Приоритет 2030» зыфиIорэм щыщ проектэу «Къэ­кIощтым хьисапымкIэ икIэлэ­егъадж» зыфиIорэм къыделъытэ егъэджэным нэмыкIэу екIолIэгъэныр. Апэрэ курсым профильнэ предметхэм ямызакъоу актерскэ IэпэIэсэныгъэр, психологиер, проектхэм язэхэгъэуцон, къэбарлъыгъэIэс технологиехэр зэрагъашIэх. Апэрэ мазэхэм къащегъэжьагъэу студентхэр еджапIэм макIох, практикэр акIу. Программэр гъэшIэгъонэу зэхэгъэуцуагъ, ар кIэлэегъэджэ IофшIэныр студентхэм шIу зэра­лъэгъущтым тегъэпсыхьагъэу щыт. НыбжьыкIэхэр рагъэджэнхэу университетым къырагъэ­блэгъагъэх хьисапымкIэ шIэ­ныгъэлэжь ыкIи кIэлэегъэджэ цIэ­рыIохэр. Ахэр ягуапэу проектым къыхэлажьэх.

Егъэджэн Iофым уахътэ тешIэ къэс зэхъокIыныгъэхэр фашIыхэу мэхъу. Джы хьисапымкIэ кIэлэегъаджэхэм ягъэхьазырын зэхъокIыныгъэ куухэр фэшIы­гъэнхэ фаеу уахътэ къэсыгъ. Ащ ищыкIэгъэ ахъщэри къатIупщэу рагъэжьагъ. Джы блэкIыгъэ илъэсхэм хьисапымкIэ ныбжьыкIэхэм Iоф зэрадашIэрэри, щы­кIагъэу щыIэхэри къыдалъытэзэ, зэхъокIыныгъэхэр ашIыхэмэ, ыпэкIэ тылъыкIотэным игугъапIэ щыIэщт.

Сихъу Гощнагъу.