Адыгэ лъэкъуацIэхэм якъэхъукIэ фэгъэхьыгъэ IофшIэгъэшхо къыгъэнагъ бэмышIэу дунаир зыхъожьыгъэ шIэныгъэлэжьэу Цуекъо Алый. Ащ щыщ пычыгъохэм якъыхэутын лъытэгъэкIуатэ

Бжыхьакъу — Бжегаков

Адыгэ лъэкъуацIэу Бжыхьакъом ихъи­шъэ мыщ фэдэу Барцо Адамрэ Муратрэ къатхы: «Бжыхьэкъоежъхэр джы зыдэщысхэ чIыпIэм къызэтIысхэм, ячылэ АлыуарэкIэ еджэщтыгъэх, пщы ямыIэу, зэгурыIожьхэу псэущтыгъэх. Ар бжъэдыгъумэ япщышхоу Хьаджэмыкъо Ал­къэс къафимыдэу, къуаджэм ипщынэу къафигъэкIогъагъ Бжыхьакъо Бэрэкъо.

Бжыхьакъомэ ялIакъо егъэжьапIэу фэхъугъэр IорIотэжьэу цIыфмэ ахэлъ. Савв Р. X., Демчук Н. В., Савв Т. А. ыкIи Сопельняк Н. В. къызэрагъэлъэ­гъуагъэмкIэ (тхылъэу «Тахтамукайский район Республики Адыгея», Майкоп. 1999 г.), къуаджэу Салтыку (ар зыдэщытыгъэ чIыпIэм непэ лы комбинатэу къалэу Краснодар дашIыхьагъэр тет) бжъэдыгъумэ япщышхоу Хьаджэмыкъом ипщ унэ дэтыгъ. Бжыхьэ мэфэ шIагъо горэм Хьаджэмыкъо Алкъэс иоркъхэр игъусэхэу тезекIухьэхэу садым дэтхэу, итеплъэкIэ илъэс зытIущ фэдиз зы­ныбжь кIэлэцIыкIу горэм шъхьащыхьагъэх. Мо сабыир къауцухьагъэу, пщы унэр ыкIи садыр къызэрэшIыхьэгъэ чэу пытэ лъа­гэм къызэрэшъхьапырыкIыгъэр aшIогъэ­шIэгъонэу еплъыщтыгъэх.

«Хэта узикIалэр? Сыда пцIэр? Тыдэ ущыща?» аIуи зеупчIыхэм, кIэлэцIыкIум зи къариIожьыгъэп. ГъэшIэгъон зырагъэ­шIи зыкIэупчIэхэми, сабыир зыщыщыр къязыIон агъотыгъэп. Арэущтэу Iофыр зэхъум, купым рихъухьагъ Бэрэкъу цIэу фаусынэу (къэзыгъотыгъэ хъулъфыгъабэмэ акъоу аштагъ), бжыхьэ мафэу къагъотыгъэти, лъэкъуацIэу Бжыхьакъо фашIыгъ. Джаущтэу пщы унэм къырагъа­ни апIугъ ыкIи агъэсагъ.

Бэрэкъо зыкъиIэти, кIэлэ Iушэу, лIыбланэу, сэнаущыгъэшхо хэлъэу хъугъэ. Дэгъоу, зыфаем тыригъафэу, шхончымкIэ ощтыгъэ, сэшхори къамэри фэкъулаеу ыгъэIорышIэщтыгъэх, онэгум пытэу исыгъ. Шыгъачъэхэр зызэхащэхэкIэ, апэрэ чIыпIэр бэрэ къашIуихьыщтыгъ. Хьаджэмыкъо зэшхэм зянэкъокъукIэ, афырикъоу ригъэжьагъ. Ащ пае Хьаджэмыкъомэ аIогъагъэу цIыфмэ къаIотэжьы: «Мы кIалэр къызэрежьагъэмкIэ, тищагу дэдгъэкIын фае нахь, арэущтэу тымышIымэ, тэ тыдигъэкIын ылъэкIыщт». А лъэхъаным псыхъоу Пшызэ исэ­мэгу нэпкъ къытетIысхьагъэу, Салтыку пэмычыжьэу, чылакIэу Алыуар щысыгъ, ыпшъэкIэ къызэрэщытIогъахэу, пщы ямыIэу. Алыуарэхэр агъэдаIохи, Бжы­хьакъо Бэрэкъо япщынэу бжъэдыгъу пщышхом кьафигъэкIогъагъ. Бэрэкъо къызыхьугъэр пэшIорыгъэшъэу 1736-рэ илъэсыр арэу пIон плъэкIыщт. ЛIыпкъым иуцуагъэу, илъэс 25 — 30 фэдиз ыныбжьэу 1760-рэ илъэсымрэ 1766-рэ илъэ­сымрэ азыфагу алыуарэмэ япщэу хъугъагъэ. А уахътэм нэс чылэм АлыуарэкIэ еджэщтыгъэх, ау Бжыхьакъор пщэу яIэ зэхъум, Бжъэдыгъу шъолъырым хабзэу илъыгъэм елъытыгъэу, БжыхьэкъуаекIэ еджэгъагъэх. Чылэм Бэрэкъо унагъо щишIагъ, сабыиби къыфэхъугъ. Итетыгъо ыгъэпытэным пае чылэм дэсыгъэхэм ащыщхэу уIэшыгъэ куп зэхищэгъагъ. А купыр игъусэу, а лъэхъаным зэряхэбза­гъэу, зекIо кIощтыгъэ мылъку къахьынэу, ичылэ пый горэ къызекIукIэ, апэуцужьы­щтыгъэ.

Барцо Адам, доцент, Барцо Мурат, тарихъымкIэ кIэлэегъадж. «Адыгэ макъ», 30. 08. 2018.

Бырсыр // Бырсэйкъо — Берсиров

Убых лIакъу. Илъэс шъищ Iэпэ-цыпэ хъугъэу абдзахэмэ ахэсых. Кавказ заом илъэхъан зэрапхъогъэ чылэмэ ащыщ Бырсэйкъохьаблэ. Ар Курджыпс Шъхьэгуащэ зыщыхэлъэдэжьырэм дэжь Iу­сыгъ. Мы чылэр ары апэрэ адыгэ букварыр зэхэзыгъэуцогъэ Бырсэй Умар къыздэхъу­хьагъэр. Кавказ зэо ужым унэгъо 50-м ехъу Тыркуем икIыжьыгъ. Ахэм къатекIыгъэхэр Тыркуем, Иорданием, Сирием, Америкэм щэпсэух. Адыгеим къинэжьыгъэхэу унэгъо зыбгъупшI щэп­сэу. ЛIакъор къызытекIыгъэхэр: Елый — Хъотхъуаш — Нэхъурай — Мыхьамтал — Зэчэрый — Индар — Мыхьамод. КъызэраIотэжьырэмкIэ, лъэхъан чыжьэ­хэм Бырсэйкъо Зэчэрые абдзэхадзэм ипэщагъ. Кавказ заом инэу зыцIэ щыIугъэмэ ащыщ. Гъыбзэмэ къахэнэжьыгъ Бырсэйкъо Тыгъужъ. Иорданием илъэс 30-м къыкIоцI пачъыхьэм икабинет итхьамэтагъ Бырсэйкъо ТIарикъ. Къэбэ­р­тэе-Бэлъкъар университетым профессорэу Бырсыр (Бырсэйкъо) Талый хьисап-физикэ факультетым илъэс 20 идеканыгъ. ЗыцIэ дахэкIэ Iугъэмэ ащыщых Бырсэйкъо Лухьэрэ Забытрэ. Быр­сэйкъо Мыхьамод ефэндышхуагъ, илъэс тIокIищэ Iимамэу чылэм иIагъ. Хьакурынэхьэблэ мэщытым ыцIэ фаусыгъ. Тилъэхъан Бырсыр (Бырсэйкъо) Бис­лъан Санкт-Петербург псэолъэшIын-зэгъэфэн Iофыгъохэм ягенеральнэ директорэу щэлажьэ.

Ти Адыгэ Республикэ имызакъоу, зэрэ Урысыеуи, нэмыкI хэгъэгухэу адыгэхэр зыщыпсэухэрэми шIукIэ игугъу щашIы Бырсыр Батырбый — филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор, академик, АКъУ-м щыригъэджагъэх, илъэсипшI фэдизрэ Адыгэ Республикэм шIэныгъэмрэ гъэсэныгъэмрэкIэ иминистрагъ, гуманитар шIэныгъэхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым ипащэу Iоф ышIагъ, мы лъэхъаным «Урысые профессорскэ собранием» и Адыгэ отделение итхьаматэу хадзыгъ. Научнэ Iоф­шIэгъэшIоу иIэхэм апае педагогикэ ыкIи социальнэ шIэныгъэхэмкIэ Урысые академием иакадемик хъугъэ. Батырбый ишъхьэгъусэу Сафият педагогикэ шIэныгъэхэмкIэ кандидат, доцент. Научнэ IофшIэгъэ 50-м ехъу иI. Батырбый ышнахьыкIэу Абдулахь зэлъашIэрэ сурэтышI, Къэрэщэе-Щэрджэсымрэ Адыгэ Респуб­ликэмрэ язаслуженнэ сурэтышI, Урысыем культурэмкIэ изаслуженнэ IофышI.