Христофор Шапош­никовым ыцIэ Кавказ биосфернэ за­поведникым къызы­фаусыгъэр 2008-рэ илъэсыр ары. Заповедникым изэхэщэн шIэ­ныгъэлэжьым игъашIэ зэрэщы­тэу ритыгъ. Ащ ичIыгухэр зы­IэкIэзыгъэкIынэу фэмыягъэ­хэм къапыкIырэ гумэкIыгъохэм охъ­табэ атыригъэкIодагъ, лажьэ имыIэу бзэгу ахьи, ха­бзэм егъэтIысыфэкIэ чIыопсым икъэухъумэн фэбэнагъ.

Х. Шапошниковыр къызы­хъугъэр мыгъэ илъэси 150-рэ мэхъу. Заповедникым иIофы­шIэхэм а мафэм тефэу Адыгэ къэралыгъо университетым Iэнэ хъурае щыфызэхащэгъагъ. Илъэ­сыр окIофэкIэ зыпылъыщтхэ Iофыгъохэм ар апэрэ хъугъэ.

Iэнэ хъураем Краснодар

дэт тарихъ-археологическэ музей-заповедникэу Е. Д. Фелициным ыцIэ зыхьырэм, Адыгеим и Лъэпкъ музей, Адыгэ къэ­ралыгъо ыкIи Мыекъопэ къэралыгъо университетхэм, Адыгэ Республикэм зекIонымрэ зыгъэпсэфыпIэхэмрэкIэ и Комитет, культурэм иIофы­шIэ­хэр, чIыопсым икъэухъумэн дэ­лэжьэрэ къулыкъухэм ялIыкIохэр, студентхэр къырагъэ­блэгъагъэх.

Iофтхьабзэр зэрищагъ заповедникым идиректор экологие шIэныгъэхэр ягъэгъотыгъэнхэмкIэ ыкIи зекIонымкIэ игуадзэу Ольга Пеговам. «Тызхэт илъэсым ыкIэ нэс Христофор Шапошниковым фэгъэхьыгъэ тхылъ къыдэдгъэкIынэу тыфай. Ащ пае игъашIи, иIофшIэкIагъи, зыфэдэ цIыфыгъэри къэзыIотэрэ къэба­рэу тиIэхэм цIыфхэм амы­шIэрэ, амылъэгъугъэ тхыгъэхэр, сурэт­хэр, иунэе пкъыгъохэм ащыщхэр ахэдгъахъохэ тшIоигъу. Ахэм якъэугъоинкIэ шъуиIэпы­Iэгъу шъущыгугъэу непэрэ Iоф­тхьа­бзэр зэхэтщагъ», — къы­Iуагъ ащ.

ЗытегущыIагъэхэр

Заповедникым иIофышIэхэм тырахыгъэ короткометражнэ фильмэу «Шапошников. 150 лет» зыфиIорэм илъэтегъэуцокIэ Iэнэ хъураер къызэIуахыгъ. ШIэныгъэлэжьым фэгъэхьыгъэ къэба­рэу щыIэр зэкIэ ащ щыугъоигъ. ШIэныгъэ дэгъу зэриIагъэр, за­поведникым изэхэщэн къинэу тырилъэгъуагъэр, монографиехэр зэритхыщтыгъэхэр, ошIэ­-дэмышIэу цIыфхэм зэрахэзы­жьыгъэр фильмым еплъыгъэхэм анэгу къыкIигъэуцуагъэх, Хрис­тофор зымышIэщтыгъэхэми шъхьэкIэфагъэ фаригъэшIыгъ.

Заповедникым инаучнэ IофышIэ шъхьаIэу Ю. Н. Спасовскэм къышIыгъэ докладыр гъэшIэгъоныгъэ. Кавказ заповедникым итарихъ Х. Г. Шапошниковым чIыпIэу щиубытырэм ар фэгъэхьыгъагъ.

Х. Шапошниковым иобраз икъоу угъоижьыгъэныр зэрэмыпсынкIагъор къагурыIозэ зэ­хахьэр зэрэзэхащагъэр къы­Iуагъ. Ежь Христофор мемуар­хэр зыщатхырэ уахътэм нэмы­сэу гъашIэм хэзыжьыгъ. Сыдэу щытми, Шапошниковым ыцIэ епхыгъэ пстэумэ яшIуагъэ къэ­кIонэу мэгугъэх, ахэр хъугъэ­-шIэгъакIэхэу алъытэщтых.

Адыгэ къэралыгъо универ­ситетым социальнэ технологие­хэмрэ зекIонымрэкIэ ифакультет щеджэхэрэ студентхэу Юлия Волковамрэ Данила Жигулинымрэ къагъэхьазырыгъэ фото-презентацием студент-практикантхэм яеплъыкIэкIэ Кавказ биосфернэ заповедникыр зы­фэдэр къыригъэлъэгъукIыгъ.

Iэнэ хъураем видеозэпхыныгъэ шIыкIэкIэ къыхэлэжьагъ

Х. Шапошниковым икъорэлъф­хэм ащыщ. Ар Санкт-Петербург щэпсэу, ятэжъ пIашъэ фэгъэхьы­гъэ къэбархэр еугъоих. Iоф­тхьа­бзэм хэлажьэхэрэм закъы­фи­гъази, ятэжъ ыцIэ

Адыгеим зэрэщагъашIорэр ыкIи зэра­щы­мы­гъупшэрэр зэригуапэр къы­Iуагъ. Ащ ыцIэкIэ зэIа­хьыл-зэ­бла­гъэхэм фонд зэхащэ ашIоигъу. Амалэу яIэмкIэ заповедникым иIофышIэхэм къадеIэщтых, къэ­барэу аIэкIэлъхэмкIэ зэхъо­жьыщтых, Адыгеим ыкIи заповедникым къакIохэзэ ашIыщт.

Угъоещтых

Кавказ заповедникым иапэрэ директорыгъэу Христофор Шапошниковым фэдэ цIыфым ишIэжь гъэлъэпIэгъэн зэрэфаем Iофтхьабзэм хэлажьэхэрэм зэ­кIэми дырагъэштагъ. Христофор игъашIэ, инаучнэ IофшIагъэхэм афэгъэхьыгъэ къэбар горэ апэ къифэмэ зэрэблэмыкIыщтхэр, итарихъ шIэжь игъэбаижьын къызэрэхэлэжьэщтхэр музей­хэм, тхылъеджапIэхэм, архив­хэм яIофышIэхэм къаIуагъ.

Къэлэ администрацием ­культурэмкIэ и ГъэIорышIапIэ ­ипащэу Цэй Розэ Мыекъуапэ иурам­хэм ащыщ Христофор Шапошниковым ыцIэ фаусыныр зэрифэшъуашэр къыхигъэщыгъ. Адыгэ Республикэм зекIонымрэ зыгъэпсэфыпIэхэмрэкIэ и Комитет ипащэ игуадзэу Джарымэ Беллэ Х. Шапошниковым къытфыщинэгъэ кIэным иугъоижьын къызэрэхэлэжьэщтхэр къыIуагъ.

Республикэм и Ллъэпкъ музей, Санкт-Петербург дэт Зо­ологическэ институтым имузей Христофор ыкъо иписьмэхэр, коллекциеу ыугъоигъагъэхэм ащыщхэр, экспонат гъэшIэгъонхэр, нэмыкI тхыгъэхэр ачIэлъых. Гъэзетхэм, журналхэм къаригъэхьэгъэгъэ статьяхэр къэгъотыжьыгъуае хъущтэп. Мыекъуа­пэ щыпсэурэ ермэлхэу Христофор зышIэщтыгъэхэм яунэгъо альбомхэм исурэтхэр джыри адэлъынхэкIи мэхъу.

Iофтхьабзэм изэхэщакIохэм Шапошниковыр зыщыпсэущтыгъэ унэр урамхэу Соборнэм (джы Первомайскэм) тетыгъэу къаIо, ар къагъэшъыпкъэжьыным тапэкIи дэлэжьэщтых.

ХьакIэм ипсалъ

Кавказ заповедникым иIофышIэхэм зэхащэгъэгъэ Iоф­тхьабзэм чыжьэу къикIыгъэу, къаIохэрэр шIогъэшIэгъонэу ыкIи ахэр ыгу зэрэрихьыхэрэр къы­хэщэу джыри зы нэбгырэ ахэсыгъ. Ари Христофор Шапошниковым ыкъо икъорэлъфыжьэу Алексей Шапошниковыр арыгъэ. ГущыIэр къыратыным ышIуабэ дашIи, ежь-ежьырэу аIихыгъ.

Ар Нижний Тагил щэпсэу, Iэнэ хъу­раем къызырагъэблагъэм, ишъхьэгъусэ игъусэу Адыгеим къэкIуагъ. Километрэ минищ фэдиз гъогу къызэпачыгъ.

— СэрыкIи, сиунагъокIи, си­IахьылхэмкIи непэ Адыгеим икъэлэ шъхьаIэ щызэхащэгъэ Iофтхьабзэм мэхьанэшхо иI. Ся­тэжъэу шъукъызтегущыIэрэм сырэгушхо. Ар зыфэдагъэр тэ тикIалэхэми тикъорэлъфхэми ятэгъашIэ. Тыкъызэрежъугъэ­блэгъагъэмкIэ, дахэу шъукъызэрэтпэгъокIыгъэмкIэ «шъопсэу» шъосэIо. Джыри тызэрэзэIукIэщтым сицыхьэ телъ. ТэрыкIэ къэбар пстэури гъэшIэгъоныщт, тэри ахэр тыугъоищтых. Лъэшэу тышъуфэраз! — къыIуагъ ащ.

Теубытагъэ иIэу Iофыр езы­хьы­жьэрэм зыфаер къыдэхъоу хабзэ. Заповедникым илъэсым ыкIэм нэс Христофор Шапошни­ковым фэгъэхьыгъэ тхылъ къы­дигъэкIыщт. Ащ зэреджэщтхэр «Шапошников.150 лет». Зигъэ­хьазырынрэ зикъыдэгъэкIынрэ цIыфыбэ зыхэлэжьэгъэ тхы­лъыр заповедникым иапэрэ ди­рек­--торыгъэу Христофор Шапошниковым инэпэеплъ хъущт.

Шъаукъо Аслъангуащ.