Илъэпкъ хьалэлэу фэлажьэ

Архитекторэу, скульпторэу, сурэтышIэу, усакIоу Бырсыр Абдулахь Мыхьамодэ ыкъор къызыхъугъэр щылэ мазэм илъэс 75-рэ хъугъэ.

ЦIыф цIэрыIом итворчествэкIэ мэфэкI Iофтхьабзэхэр – къэгъэлъэгъонхэр, творческэ зэIукIэгъухэр зэфэдэкIэ тиреспубликэ щызэхащэх. Ахэм сэнаущыгъэшхо зыхэлъ Бырсырым ищыIэныгъэ ыкIи итворческэ гупшысэ зынэсырэр къащыраIотыкIы. IэпэIасэм зэпыуи зэ­пычи имыIэу игупшысэ мэлажьэ, адыгэ лъэпкъыр охътэ зэфэшъхьафхэм ыкIи непэрэ мафэм зэряхъулIэрэр сурэтышIым куоу, зафэу иIофшIагъэхэм къащыригъэлъэгъукIыныр фызэшIокIы.

Бырсыр Абдулахь Мыхьамодэ ыкъор щылэ мазэм и 7-м 1947-рэ илъэсым Шэуджэн районым ит къуаджэу Хьакурынэхьаблэ къыщыхъугъ. 1973-рэ илъэсым живописым, скульптурэм ыкIи архитектурэм яинститутэу И. Е. Репиным ыцIэ зыхьэу Ленинград дэтым ифакультетэу «Архитектура» зыфиIорэр къыухыгъ. Ихэку къызегъэзэжьым архитектор сэнэхьатымкIэ Iоф ышIэу ыублагъ.

1987-рэ илъэсым къыщыублагъэу Урысыем исурэтышIхэм ыкIи Урысыем иархитекторхэм я Союзхэм ахэт. АР-м изаслуженнэ сурэтышI, мы мафэхэм «АР-м инароднэ сурэтышI» зыфиIорэ щытхъуцIэр къыфагъэ­шъошагъ. Республикэм, шъолъы­рым, Урысыем ащызэхащэрэ къэгъэлъэгъонхэм ахэлажьэ. Иунэе къэгъэлъэгъонхэри Урысыем, Тыркуем, Сирием ащыкIуагъэх. СурэтышI цIэрыIом иIэшIагъэхэр къэралыгъо зэфэшъхьафхэм анэсыгъэх: Урысыем, Тыркуем, Германием, США-м, Иорданием ыкIи Голландием.

Абдулахь апшъэрэ еджэпIэшхом щеджэфэкIэ гъэсэныгъэ-шIэныгъэ дэгъуи, сэнэхьатымкIэ шIыкIэ-амалхэри къыщыIэкIэхьагъэх. Ахэм яза­къоп, анахьэу къышъхьэпагъэр ежь абдзэхэ кIалэм адыгэ фольклорыр, лъэпкъым итарихъ ­гъогу дэгъоу зэрэзэригъэшIа­гъэр ыкIи ахэр игупшысэ пхырищынхэ зэрилъэкIыгъэр ары. Бырсыр Абдулахь ишъыпкъэу, ыгу къыде­Iэу лъэпкъ искусствэм, анахьэу сурэтшIыным зыфегъазэ, исэнэхьат шъхьаIи ащ гоубытагъэу иIофшIэн лъегъэкIуатэ. Игра­фическэ тхьапэхэм архитектурнэ нэшанэхэр пкъы афишIызэ, ащ лъэпкъ лъэпсэ гъэпсыкIэ-шIыкIэхэр гъусэ фишIынхэр фызэшIокIы. Адыгэ щыIэкIэ-псэукIэм хэлъ-хэсыр куоу ышIэу, зылъэгъурэу, а лъэпкъ культурэр зэкIэ гукIэ зыгъэунэшкIупагъэу зэрэщытыр къыушыхьатэу Абдулахь Iоф ешIэ.

Иапэрэ Iоф­шIа­гъэхэу я 80-рэ илъэсхэм ышIыгъэхэр иных, зэ­хэугуфыкIыгъэх, гъэцэкIагъэх, зэтегъэпсыхьагъэх. Сурэтым ит пстэ­ур зэхэпшIыкIэу, иплъэгъукIэу ышIы­ныр фызэшIокIы. Тарихъ куур ахэгощагъэу ахэр зэрэщытхэм Бырсыр Абдулахь ежь фэдэ сурэтышIхэм къахе­гъэ­щы. Гъунэн­чъэу ихэгъэгу зэрикIасэр, зэри­лъапIэр ащыкIигъэтхъэу ешIых IэпэIасэм сурэт зэфэшъхьафхэр. Лъэпкъ нэшанэр сыдигъокIи произведением щегъэунэфы ыкIи къыщыхегъэщы. ЧIыопсыр ешIыми, тарихъ хъугъэ-шIагъэр къегъэлъагъоми, лIыгъэ хабзэм изехьакIохэм япортретхэми, фэсакъыпэу, нэшэнэ шъхьаIэр кIегъэтхъы. БлэмыкIэу, римыгъэлыеу адыгэ щыIэкIэ-псэукIэр е чIыопсым изытет, адыгэ шъуа­шэр ыкIи цIыфхэм яшIыкIэ-гъэ­псыкIэхэр кIэзыгъэнчъэу исурэт­хэм нэм къыкIагъэуцох. Икъэ­лэмыпэ къыпыкIырэ сурэт пэпчъ ренэу зы гъэпсыкIакIэ, зы нэмыкI шIыкIэ хэхыгъэ горэ хилъхьагъэу хэолъагъо, къыIотэрэ гупшысэр ащкIэ егъэлъэшы, нафэу къызэIуехы.

ИлъэсипшI пчъагъэу Абдулахь зылажьэрэм, бэ творческэ Iоф­шIэгъэ гъэшIэгъонэу ыIапэ къы­чIэкIыгъэр. Графикэм, живописым арылъхэу ахэр гъэпсыгъэх. Апэдэдэ зэрэригъэжьагъэри графикэр ары. Сурэт купэу «Архитектура и время» зыфиIорэр ащ ищыс.

Анахьэу Бырсыр Абдулахь зэрэзэлъашIагъэр лъэпкъ мэфэпчъыр (календарыр) зэригъэ­кIэрэкIагъэр ыкIи Кавказ заом хэкIодагъэхэм ясаугъэт ипроекткIэ зэрашIыгъэр ары. Джащ фэдэу лъэпкъ мэхьанэ зиIэ псэуалъэхэу Лъэпкъ музеим, АР-м икъэлэ шъхьаIэу Мыекъуа­пэ дэт Мэщыт дахэм яавторыр Бырсыр Абдулахь.

IэпэIасэм исурэтхэм уакъытегущыIэ зыхъукIэ, къоджэ орэдхэм атешIыкIыгъэ сурэт зэхэт купэу ышIыгъэм осэшIу зэриIэр кIэогъэтхъы. Лъэпкъ фольклорыр иIэубытыпIэу, адыгэ къуаджэхэм къырыкIуагъэр, шъыпкъэм сэмэркъэур къе­шIэкIыгъэу ащызэдэIорышIэу къащигъэ­лъэгъоныр фы­зэ­шIо­кIыгъ. Амал- къулайкIи, акъылкIи, шIэныгъэ­кIи къо­джэ орэдхэм ахэлъ гуп­шысэр тхьапэм щыгъэ­чъыгъэнымкIэ Бырсырыр зышъхьасыжьыгъэп. Зэчый инэу Тхьэм къыхилъхьагъэр илъэпкъ зэрэIуигъэкIэжьыщтэу, зэрэ­нигъэсы­жьы­щтым лъэшэу ына­Iэ тетыгъ ыкIи ащкIэ игухэлъ къы­дэхъугъ.

Лъэпкъ зэхэдз иIэп, тхьамыкIэгъо Iаехэр, гуимыкIыжь хъугъэ-шIагъэхэр лъэ­п­сэкIод шIы­гъэнхэм кIэгуIы. Джащ фэдэ сурэтышху Чэчэным щыкIогъэ заом фэгъэ­хьыгъэу «Разрушенный город- мираж» (1995) зыфиIоу ышIыгъэр.

Заом хьа­забыр, лыузыр, гъаб­лэр къызэрэпыкIырэр, псэ зы­пытыр зэкIэ зэрекIоды­лIэрэр кIигъэтхъызэ, ар тыди щызэтеIэжэгъэн зэрэфаер икъэлэм чанкIэ къыри­гъэлъэгъукIыгъ.

А. М. Бырсырыр зэчый дахэ зыхэгощэгъэ цIыф: сурэтышI, живописец, график, архитектор, скульптор, усакIу, орэдыIу, артист. Адыгэ театрэм сурэтышIэу Iоф щишIагъ, апэрэ адыгэ кинофильмэу «Гугъэм имэзах» зыфиIорэр ыгъэ­кIэрэкIагъ, Испанием щыкIогъэ кинофестивалым хэлэжьагъ ыкIи лъэныкъоу «Лучшая этнография» зыфиIорэмкIэ апэрэ шIухьафтыныр къыфагъэшъо­шагъ.

Абдулахь адыгэ поэзиеми иIахь дахэ хилъхьагъ. ЗэкIэ Бырсыр Абдулахь итворчествэ пытэу адыгэ лъэпкъ фольклорым епхыгъ, исюжетхэм зэ­фэдэкIэ адыгэм итарихъ апхырэкIы, нарт эпосым имэкъамэхэр акIэлъых.

ЗимэфэкI дахэ хэзгъэунэфыкIыгъэ IэпэIасэу Бырсыр Абдулахь илъэпкъ хьалэлэу фэлажьэ. Ащ къыкIэкIуагъэх щытхъуцIэхэу «АР-м изаслуженнэ сурэтышI» (1992), «УФ-м культурэмкIэ изаслуженнэ IофышI», «АР-м инароднэ сурэтышI» зыфи­Iохэрэр.

«ШIу зышIэрэм, шIу фыщылъ» — зэраIорэм хэлъ щыI. ЗиIоф зыгъэшIурэр хэны хъурэп. Архитекторэу, сурэтышI IэпэIасэу, усакIоу Бырсыр Абдулахь лъэп­къым игъашIэ дэIорышIэзэ, игупшысэ инхэр ыIапэкIэ ыгъэ­чъынхэр фызэшIокIы, непи ащ хегъахъо. Ар сыда зымыуасэр!

ИмэфэкIкIэ тыфэгушIо, тыгу къыддеIэу тыфэлъаIо псауныгъэ пытэ иIэнэу, игъашIэ кIыхьэ хъунэу, тапэкIи гъэхъэгъа­кIэхэр ышIыхэзэ ыпэкIэ лъыкIо­тэнэу.

Мамырыкъо Нуриет.